Umowa o pracę przedstawicielki nie była pozorna. SN oddalił skargę ZUS

W wyroku z 28 listopada 2023 r., sygn. akt III AUa 75/21, Sąd Apelacyjny w

Katowicach – w sprawie z odwołania A. K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddziałowi w Rybniku z udziałem zainteresowanej T. Spółki z o.o. –

oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

I USKP 181/24

2

Ubezpieczeń Społecznych w Rybniku z 4 listopada 2020 r., sygn. akt IV U 781/20, w

którym Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję z 24 marca 2020 r. w ten sposób,

że stwierdził, że odwołująca A. K. jako pracownik u płatnika składek T Spółki z o.o.

w Z. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu w okresie od 20 lutego 2014 r. do 31 marca 2018 r.

Decyzją z 24 marca 2020 r. organ rentowy – na podstawie art. 83 ust. 1, art. 68

ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych stwierdził, że

ubezpieczona A. K., jako pracownik u płatnika składek T. Spółce z o.o., nie podlega

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz

chorobowemu od 20 lutego 2014 r. do 31 października 2018 r. Zdaniem organu

rentowego wyniki przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego przeczą

faktycznemu zaistnieniu stosunku pracy pomiędzy płatnikiem składek a

ubezpieczoną. Celem stron nie było realizowanie umowy o pracę, lecz samo

uzyskanie prawa do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego. Organ rentowy

zarzucił pozorność umowy o pracę.

Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ustalenia podstawy faktycznej

wyroku Sądu pierwszej instancji – podzielił także jego ocenę prawną. Zdaniem Sądu

drugiej instancji Sąd pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia w zakresie

stanu faktycznego sprawy, przeprowadził niezbędne postępowanie dowodowe, a

następnie w prawidłowy sposób, zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia

życiowego dokonał trafnej oceny zebranych dowodów i wyciągnął właściwe wnioski,

które legły u podstaw wydania zaskarżonego wyroku. Sąd pierwszej instancji

prawidłowo pominął dowód z zeznań świadka B. M., zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 4

k.p.c. jako niemożliwy do przeprowadzenia z powodu braku wiedzy stron co do

aktualnego adresu zamieszkania świadka. Organ rentowy domagał się dopuszczenia

i przeprowadzenia tego dowodu, lecz we wniosku umieszczonym w odpowiedzi na

odwołanie nie wskazał adresu do korespondencji świadka. Wobec bierności organu

rentowego korespondencja była wysyłana na znane Sądowi pierwszej instancji

adresy. Organ rentowy w trakcie całego postępowania przed Sądem pierwszej

instancji nie wskazał aktualnego adresu do doręczeń świadka. Rolą sądu nie jest

poszukiwanie adresów osób, które strony chciałyby przesłuchać w trakcie procesu

czy też innych danych umożliwiających ich wezwanie. Wskazywanie aktualnych

I USKP 181/24

3

adresów takich osób jest obowiązkiem wnioskodawcy. Profesjonalny pełnomocnik

organu rentowego nie wniósł zastrzeżenia, o którym mowa w art. 162 k.p.c., co też

pozbawia go prawa powoływania się na to uchybienie w dalszym toku postępowania.

Przepis ten ma zastosowanie także wtedy, gdy sąd dopuszcza się uchybienia

procesowego przez wydanie postanowienia, w tym przez odmowę dopuszczenia

dowodu. Z tych względów podniesiony przez organ rentowy zarzut naruszenia

powyższego przepisu jest bezpodstawny. Jednocześnie mając na uwadze

całokształt okoliczności sprawy, Sąd drugiej instancji doszedł do wniosku, że nie było

konieczności przeprowadzenia tego dowodu w trakcie postępowania apelacyjnego.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie podniesiony przez organ rentowy zarzut

naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych przez objęcie ubezpieczonej spornymi

ubezpieczeniami, podczas gdy w ocenie organu rentowego wadliwa - pozorna

umowa nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Według Sądu drugiej sporna umowa o pracę nie została zawarta dla pozoru.

Istniała uzasadniona potrzeba zatrudnienia ubezpieczonej przez płatnika składek,

ponieważ na rynku pojawił się podmiot konkurencyjny o tożsamym profilu

działalności. Istniało ryzyko przejęcia klientów płatnika składek, a zatem podjęto

decyzję o zatrudnieniu pracownika mającego zająć się marketingiem, promocją.

Ubezpieczona była dobrą kandydatką do zatrudnienia – posiadała doświadczenie

oraz predyspozycje do pracy na stanowisku przedstawiciela handlowego, była znana

płatnikowi składek. Posiadała również własną bazę klientów liczącą kilkaset adresów.

Z punktu widzenia płatnika składek pozyskanie doświadczonego pracownika przy

niepewnej sytuacji rynkowej związanej z pojawieniem się konkurencyjnego podmiotu

było uzasadnione. Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika przy tym,

aby w dacie zawarcia umowy o pracę ubezpieczona była w ciąży. Z dokumentacji

medycznej wynika, że ciąża została stwierdzona 1 kwietnia 2014 r. Nie była to ciąża

planowa. W momencie zajścia w ciążę ubezpieczona nie była w związku z M. T. -

ojcem dziecka. Ubezpieczona wcześniej leczyła się na bezpłodność, miała kilka

nieskutecznych inseminacji. Mogła być zatem przekonana, że w przyszłości nie

zajdzie w ciążę. Tym samym nie sposób stwierdzić, aby ciąża była przyczyną

zawarcia umowy o pracę. Za tym, że umowa o pracę nie została zawarta dla pozoru,

I USKP 181/24

4

świadczy również to, że ubezpieczona została zgłoszona przez płatnika składek do

ubezpieczeń społecznych w dniu 26 lutego 2014 r., a więc w ustawowym terminie.

Odnosząc się do podnoszonej przez organ rentowy kwestii wysokiego

wynagrodzenia wskazanego w umowie o pracę, wskazać należy, iż w ocenie Sądu

drugiej instancji kwota jest adekwatna do zajmowanego stanowiska, wykonywanych

obowiązków i oraz możliwości finansowych spółki. Ubezpieczona pracowała w

terenie, poruszała się prywatnym samochodem, nie otrzymywała ryczałtu za paliwo

ani zwrotu kosztów związanych z wykorzystaniem sprzętu prywatnego do celów

służbowych. Koszty paliwa oraz amortyzacji pojazdu ponosiła ze środków własnych,

a zatem w pełni uzasadnione było ustalenie dla niej wynagrodzenia wyższego także

od kierownika działu B. M., która nie tylko nie pracowała w terenie, ale i płatnik

składek nie był zadowolony z efektów jej pracy. Następnie należy wyjaśnić, że fakt,

iż w chwili zawarcia umowy o pracę z płatnikiem składek ubezpieczona była również

przedstawicielem handlowym w innym zakładzie pracy - C., nie stał na przeszkodzie

realizacji pierwszej umowy. Ubezpieczona pracowała w terenie, miała własną bazę

klientów, nic nie stało na przeszkodzie, aby podczas jednego spotkania

przedstawiała oferty swoich pracodawców. Nie sprzeciwiał się temu zresztą płatnik

składek. Nie było również przeszkód, by zatrudnić ubezpieczoną na czas

nieokreślony. W tym zakresie strony stosunku prawnego mają swobodę. Jak wynika

z zeznań świadka - wspólnika u płatnika składek M. T., taka była praktyka u płatnika

składek. K. P. - prezes zarządu u płatnika zeznał wprost, że ubezpieczona regularnie

składała mu raporty, była przez niego nadzorowana, codziennie dokonywała wizyt u

różnych klientów. Potwierdza on zatem wykonywanie przez nią obowiązków

pracowniczych w reżimie z art. 22 k.p. Według Sądu drugiej instancji powyższe

okoliczności jednoznacznie wskazują, że sporna umowa o pracę nie została zawarta

dla pozoru. Faktyczne była ona realizowana, ubezpieczona świadczyła pracą, a

płatnik składek z niej korzystał.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył skargą

kasacyjną – skargę oparto na obydwu podstawach kasacyjnych określonych w

art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.

W ramach podstawy procesowej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) zarzucono

naruszenie:

I USKP 181/24

5

1. art. 378 § 1, art. 224 i art. 227 k.p.c. związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

nienależyte wykonanie obowiązku rozpoznania sprawy, nierozważenie zarzutów i

wniosków zawartych w apelacji prowadzące do: zaaprobowania naruszenia przez

Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania wyrażającego się w zamknięciu

rozprawy i wydaniu wyroku pomimo nieprzeprowadzenia dowodu z zeznań świadka

B. M. będącej kierownikiem działu marketingu i przełożoną odwołującej, posiadającą

z tego tytułu najpełniejszą wiedzę co do okoliczności związanych z zatrudnieniem

odwołującej u zainteresowanego, w tym przyczyn i podstawy zatrudnienia, rodzaju

powierzonych obowiązków i sposobu ich realizacji; zaaprobowania zastosowania

przez Sąd pierwszej instancji art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. i uznania, że przeprowadzenie

dowodu z zeznań świadka B. M. było niemożliwe do przeprowadzenia wobec braku

wiedzy stron co do adresu zamieszkania świadka, gdy sąd, wobec niemożności

doręczenia świadkowi wezwania do stawiennictwa na rozprawie, nie wystąpił do

organu rentowego o podanie aktualnego adresu, co wyklucza twierdzenie o braku

wiedzy stron co do adresu świadka. Uznanie dowodu za niemożliwy do

przeprowadzenia było więc przedwczesne a złożony w apelacji wniosek o

przeprowadzenie tego dowodu w postępowaniu apelacyjnym uzasadniony;

2. art. 391 § 1 k.p.c. w art. 2352 § 1 i 2 k.p.c. przez nierozważenie zawartego

w apelacji organu rentowego wniosku dowodowego co do przesłuchania świadka B.

M. i brak rozstrzygnięcia co do tego wniosku ze wskazaniem podstawy prawnej;

3. art. 380 k.p.c. w związku z art. 162 k.p.c. przez przyjęcie, iż w sytuacji

niezgłoszenia przez pełnomocnika organu rentowego zastrzeżeń w trybie art. 162

k.p.c. względem pominięcia przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania

świadka na podstawie art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. organ rentowy został pozbawiony

prawa powoływania się na to uchybienie w dalszym toku postępowania, gdy wobec

wydania przez Sąd pierwszej instancji wyroku bezpośrednio po zamknięciu rozprawy,

na której pominął wniosek dowodowy, zgłoszenie zastrzeżeń na najbliższym

posiedzeniu nie było możliwe, gdy ponadto w apelacji organu rentowego podniesiono

zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania w związku

z pominięciem dowodu z przesłuchania świadka oraz złożono wniosek o

przeprowadzenie tego dowodu. Sąd drugiej instancji nie mógł więc powołać się na

I USKP 181/24

6

skutek opisany w art.162 k.p.c., lecz powinien merytorycznie odnieść się do zarzutu

zgłoszonego w apelacji.

W ramach podstawy materialnoprawnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) zarzucono

naruszenie art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1230) w związku z art. 83

ust. 1 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do

stwierdzenia, że odwołująca podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu umowy o

pracę zawartej z zainteresowanym w sytuacji, gdy wadliwa (pozorna) umowa o pracę

nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w

całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu celem ponownego jej

rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw. W pierwszej kolejności

Sąd Najwyższy ocenił zasadność zarzutów procesowej podstawy rozpatrywanej

skargi kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.) z uwagi na to, że stwierdzenie naruszenia

przez Sąd drugiej instancji przepisów prawa procesowego ma bezpośredni wpływ na

ocenę odpowiedniości subsumcyjnej przepisów prawa materialnego określających

ocenę (podstawę) prawną zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu drugiej

instancji.

Uzasadnienie zarzutów podstawy naruszenia przepisów prawa procesowego

zasadza się na twierdzeniu strony skarżącej (organu rentowego), że Sąd drugiej

instancji bezpodstawnie zaakceptował naruszenie przez Sąd pierwszej instancji

wskazanych przepisów procedury cywilnej przez nieprzeprowadzanie dowodu z

zeznań powołanego w sprawie świadka B. M. – przełożonej ubezpieczonej.

Bezzasadne są zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd drugiej instancji

art. 378 § 1 k.p.c., art. 224 i art. 227 k.p.c. związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

nienależyte wykonanie obowiązku rozpoznania sprawy, nierozważenie zarzutów i

wniosków zawartych w apelacji polegające w szczególności na zaaprobowaniu

I USKP 181/24

7

naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów postępowania wyrażającego się

w zamknięciu rozprawy i wydaniu wyroku pomimo nieprzeprowadzenia dowodu z

zeznań świadka B. M. będącej kierownikiem działu marketingu i przełożoną

odwołującej oraz zaaprobowaniu zastosowania przez Sąd pierwszej instancji

art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. i uznaniu, że przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka B.

M. było niemożliwe do przeprowadzenia wobec braku wiedzy stron co do adresu

zamieszkania świadka, gdy sąd, wobec niemożności doręczenia świadkowi

wezwania do stawiennictwa na rozprawie, nie wystąpił do organu rentowego o

podanie aktualnego adresu, co wyklucza twierdzenie o braku wiedzy stron co do

adresu świadka.

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w

granicach apelacji, w ramach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę

nieważność postępowania. Sąd Najwyższy jednolicie przyjmuje, że z ustanowionego

w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika

konieczność osobnego omówienia przez sąd w uzasadnieniu wyroku każdego

argumentu apelacji. Za wystraczające należy uznać odniesienie się do

sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że

zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone przed wydaniem

orzeczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 9 maja 2023 r., III USKP 63/22,

LEX nr 3564786; 12 stycznia 2023 r., I USKP 93/21, LEX nr 3352082; 19 maja 2021 r.,

II PSKP 19/21, LEX nr 3289337;11 kwietnia 2018 r., II PK 20/17, LEX nr 2509623).

W przypadku wyroku oddalającego apelację, konieczne jest też wyraźne

zaznaczenie, że sąd drugiej instancji podziela ustalenia faktyczne sądu pierwszej

instancji, dokonaną przez ten sąd ocenę dowodów oraz ocenę materialnoprawną

roszczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 22 listopada 2017 r., II UK 556/16,

LEX nr 2434452; 15 grudnia 2011 r., II UK 106/11, LEX nr 1130389; 8 września

2015 r., I UK 431/14, LEX nr 1797085). Takie stwierdzenie określa w swojej

konstrukcji uzasadnienie zaskarżonego wyroku, w którym Sąd Apelacyjny odniósł się

zarówno do zarzutów naruszenia prawa materialnego, jak i prawa procesowego

zamieszczonych w apelacji. Artykuł 378 § 1 k.p.c. nie stanowi podstawy do

kwestionowania przez stronę skarżącą trafności rozpatrzenia zarzutów i wniosków

apelacji, nawet wówczas, gdyby przedstawione przez Sąd drugiej instancji poglądy

I USKP 181/24

8

jurydyczne były jawnie wadliwe (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 2024 r.,

II USKP 111/22, Lex nr 3695751).

W rozpatrywanej sprawie Sąd drugiej instancji – wbrew twierdzeniom

skarżącego – rozpoznał sprawę zgodnie z regułami postępowania apelacyjnego

określonymi w art. 378 § 1 k.p.c. oraz w art. 382 k.p.c. Zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 4

k.p.c. Sąd może w szczególności pominąć dowód niemożliwy do przeprowadzenia.

Podstawę do zastosowania przez Sąd pierwszej instancji powołanego przepisu

stanowiło ustalenie, że strony nie mają wiedzy co do aktualnego adresu

zamieszkania świadka B. M. Organ rentowy w trakcie całego postępowania przed

Sądem pierwszej instancji nie wskazał aktualnego adresu do doręczeń świadka.

W związku z powyższym ustaleniem Sąd pierwszej instancji na rozprawie w

dniu 4 listopada 2020 r. postanowił na podstawie art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. pominąć

dowód z zeznań tego świadka (zob. protokół rozprawy z 4 listopada 2020 r., k. 87 akt

sprawy). Tego – zasadniczego dla zastosowania w sprawie powołanego przepisu

prawa procesowego – ustalenia skarżący nie kwestionuje skutecznie w uzasadnieniu

zarzutów procesowej podstawy rozpatrywanej skargi kasacyjnej.

Stwierdzić trzeba, że dysponentami postępowania cywilnego są strony i to na

nich spoczywają określone obowiązki dowodowe. Działanie sądu z urzędu jest

dopuszczalne tylko w wyjątkowych sytuacjach i przy rozważeniu wszystkich istotnych

okoliczności sprawy (art. 232 k.p.c.). W doktrynie wskazuje się, że skorzystanie przez

sąd z przewidzianego w art. 232 k.p.c. uprawnienia (stanowiącego wyłom w zasadzie

kontradyktoryjności procesu) jest uzasadnione przykładowo w następujących

sytuacjach: jeżeli zachodzi podejrzenie, że strony prowadzą proces fikcyjny albo

zmierzają do obejścia prawa, w razie nieporadności strony oraz w sprawach, w

których przeprowadzenie dowodu z urzędu jest jedynym sposobem przeciwdziałania

niebezpieczeństwu oczywiście nieprawidłowego rozstrzygnięcia sprawy,

podważającego funkcję procesu. W doktrynie postuluje się również, aby sądy

korzystały z możliwości działania z urzędu ostrożnie i z umiarem, tak aby nie narazić

się na zarzut naruszenia prawa do bezstronnego sądu i odpowiadającego mu

obowiązku przestrzegania zasady równego traktowania stron (art. 32 ust. 1 i art. 45

ust. 1 Konstytucji RP). Z całą stanowczością stwierdzić należy, że prawo sądu do

przeprowadzania dowodu z urzędu w żadnym wypadku nie może służyć usuwaniu

I USKP 181/24

9

skutków uchybień procesowych stron. Sąd orzekający nie ma obowiązku

podejmowania określonych czynności z urzędu, niejako wyręczając stronę.

Ustawodawstwo procesowe współcześnie balansuje między istotą procesu

cywilnego jako sporu o prawo prywatne toczącego się między równorzędnymi

stronami a interesem państwa w prawidłowym rozstrzygnięciu sprawy i poczynieniu

prawdziwych ustaleń faktycznych. To ostatnie ograniczenie nie zmienia jednak faktu,

że w procesie kontradyktoryjnym do sądu nie należy zarządzanie dochodzeń

mających na celu uzupełnianie i wyjaśnianie twierdzeń stron oraz wykrycia środków

dowodowych (P. Jadłowski, Istota zasady kontradyktoryjności (w:) Właściwość sądu

w procesie cywilnym, Warszawa 2025). Rzeczą sądu nie jest zarówno zarządzenie

dochodzeń w celu uzupełnienia lub wyjaśnienia twierdzeń stron i wykrycia środków

dowodowych pozwalających na ich udowodnienie, jak i sąd nie jest zobowiązany do

przeprowadzenia z urzędu dowodów zmierzających do wyjaśnienia okoliczności

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 232 k.p.c.). Obowiązek przedstawienia

dowodów pozostaje na stronach (art. 3 k.p.c.), natomiast ciężar udowodnienia faktów

mających dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. 227 k.p.c.) spoczywa na

tej stronie, która z faktów tych wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.).

Bezzasadny jest także zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 391

§ 1 k.p.c. w związku z art. 2352 § 1 i 2 k.p.c. przez nierozważenie zawartego w

apelacji organu rentowego wniosku dowodowego co do przesłuchania świadka B. M.

i brak rozstrzygnięcia co do tego wniosku ze wskazaniem podstawy prawnej. Strona

skarżąca twierdzenie o naruszeniu powyższego przepisu opiera na założeniu, że Sąd

drugiej instancji nie rozważył zawartego w apelacji wniosku dowodowego. Wbrew

twierdzeniom skargi kasacyjnej Sąd drugiej instancji właśnie rozważył wspomniany

dowód tyle tylko, że uznał – uwzględniając całokształt okoliczności sprawy – że nie

było konieczności przeprowadzenia tego dowodu w trakcie postępowania

apelacyjnego.

Istotnie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wskazano przepisu

stanowiącego podstawę oddalenia tego wniosku – zgodnie z zarzucanym w skardze

przepisem art. 2352 § 2 k.p.c. Zdaniem Sądu Najwyższego niedopełnienie obowiązku

procesowego przez brak wydania postanowienia o pominięciu dowodów jest

niewątpliwie uchybieniem procesowym, które narusza art. 2352 § 2 k.p.c., jednakże

I USKP 181/24

10

nie stanowi to naruszenia przepisów postępowania w takim stopniu, aby uznać to za

rażące i mogące wpłynąć na odmienne rozstrzygnięcie w sprawie (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2025 r., I USK 59/24, Lex nr

3821856).

Bezzasadny jest zarzut dotyczący naruszenia art. 380 k.p.c. w związku

z art. 162 k.p.c., który skarżący wiąże z przyjęciem przez Sąd drugiej instancji, że w

sytuacji niezgłoszenia przez pełnomocnika organu rentowego zastrzeżeń w trybie

art. 162 k.p.c. względem pominięcia przez Sąd pierwszej instancji dowodu z

przesłuchania świadka na podstawie art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. organ rentowy został

pozbawiony prawa powoływania się na to uchybienie w dalszym toku postępowania,

gdy wobec wydania przez Sąd pierwszej instancji wyroku bezpośrednio po

zamknięciu rozprawy, na której pominął wniosek dowodowy, zgłoszenie zastrzeżeń

na najbliższym posiedzeniu nie było możliwe, a w apelacji organu rentowego

podniesiono zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów

postępowania w związku z pominięciem dowodu z przesłuchania świadka oraz

złożono wniosek o przeprowadzenie tego dowodu. Sąd drugiej instancji nie mógł

więc powołać się na skutek opisany w art.162 k.p.c., lecz powinien merytorycznie

odnieść się do zarzutu zgłoszonego w apelacji.

W pierwszej kolejności trzeba zauważyć – na co wskazano już wyżej – że Sąd

drugiej instancji odniósł się merytorycznie do zarzutu zgłoszonego w apelacji

dotyczącego naruszenia art. 224 § 1 k.p.c. w związku z art. 2352 § 1 pkt 4 k.p.c. i

rozważył przedmiotowy wniosek dowodowy strony pozwanej i uznał – uwzględniając

całokształt okoliczności sprawy – że nie było konieczności przeprowadzenia tego

dowodu w trakcie postępowania apelacyjnego z uwagi na kompletność materiału

dowodowego sprawy, wystarczającego do jej rozstrzygnięcia.

Strona skarżąca reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika nie

złożyła zastrzeżeń do protokołu rozprawy stosownie do treści art. 162 § 1 k.p.c.

Mogła to zrobić przecież na rozprawie w dniu 4 listopada 2020 r. – rozprawie

poprzedzającej wydanie wyroku przez Sąd pierwszej instancji. Nie uczyniła tego, a

stosownie do treści art. 162 § 2 k.p.c. stronie zastępowanej przez adwokata, radcę

prawnego, rzecznika patentowego lub Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej

Polskiej, która zastrzeżenia nie zgłosiła, nie przysługuje prawo powoływania się na

I USKP 181/24

11

to uchybienie w dalszym toku postępowania. Skutku tego nie niweczy wypowiedzenie

lub cofnięcie pełnomocnictwa.

Przepis art. 162 k.p.c. ma zastosowanie także wtedy, gdy sąd dopuszcza się

uchybienia procesowego przez wydanie postanowienia, w tym przez odmowę

dopuszczenia dowodu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2021 r.,

III CSKP 23/21, OSNC 2022, Nr 1, poz. 5). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyrażane jest stanowisko, że w postępowaniu kasacyjnym nie można zgłaszać

zarzutów dotyczących uchybień, w stosunku do których nie zgłoszono zastrzeżeń w

trybie art. 162 k.p.c. Sąd pierwszej instancji na rozprawie w dniu 4 listopada 2020 r.

oddalił wniosek strony pozwanej o przeprowadzenie dowodu z zeznań wskazanego

świadka, zgłoszony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i oddaleniu temu nie

towarzyszyło zgłoszenie zastrzeżeń w trybie art. 162 k.p.c., co podważa twierdzenie

o naruszeniu powyższego przepisu prawa procesowego (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 29 sierpnia 2013 r., I CSK 713/12, OSNC-ZD 2014, Nr 4, poz. 6;

postanowienie Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2023 r., I CSK 5797/22, Lex nr

3643761).

Bezzasadność zarzutów wywiedzionych w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), skutkuje rozważeniem zarzutów naruszenia

prawa materialnego w odniesieniu do stanu faktycznego, ustalonego przez Sąd

drugiej instancji, którym Sąd Najwyższy pozostaje związany stosownie do art. 39813

§ 2 k.p.c. Płaszczyznę subsumcyjną – w zakresie zastosowania przepisów prawa

materialnego – stanowił cały zespół ustaleń faktycznych przedstawionych

szczegółowo przez Sąd Apelacyjny w Katowicach w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku. Sąd drugiej instancji uwzględnił w swojej ocenie między innymi to, że istniała

uzasadniona potrzeba zatrudnienia ubezpieczonej przez płatnika składek,

ubezpieczona była dobrą kandydatką do zatrudnienia – posiadała doświadczenie

oraz predyspozycje do pracy na stanowisku przedstawiciela handlowego, była znana

płatnikowi składek. Posiadała również własną bazę klientów liczącą kilkaset adresów.

Ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, aby w dacie zawarcia umowy

o pracę (20 lutego 2014 r.) ubezpieczona była w ciąży. Z dokumentacji medycznej

wynika, że ciąża została stwierdzona 1 kwietnia 2014 r. Nie była to ciąża planowa.

W momencie zajścia w ciążę ubezpieczona nie była w związku z M. T. - ojcem

I USKP 181/24

12

dziecka. Ubezpieczona wcześniej leczyła się na bezpłodność, miała kilka

nieskutecznych inseminacji. Mogła być zatem przekonana, że w przyszłości nie

zajdzie w ciążę, co uargumentował Sąd rozpoznający sprawę in meritum. Tym

samym nie sposób stwierdzić, aby „ciąża była przyczyną” zawarcia umowy o pracę.

Ubezpieczona została zgłoszona przez płatnika składek do ubezpieczeń

społecznych w dniu 26 lutego 2014 r. – w ustawowym terminie. Ubezpieczona

pracowała w terenie, poruszała się prywatnym samochodem, nie otrzymywała

ryczałtu za paliwo ani zwrotu kosztów związanych z wykorzystaniem sprzętu

prywatnego do celów służbowych. Koszty paliwa oraz amortyzacji pojazdu ponosiła

ze środków własnych, a zatem w pełni uzasadnione było ustalenie dla niej

wynagrodzenia wyższego także od kierownika działu B. M. Wyższa kwota

wynagrodzenia pozwalała ubezpieczonej pokryć koszty paliwa oraz amortyzacji

prywatnego pojazdu wykorzystywanego do celów służbowych. Prezes zarządu u

płatnika zeznał wprost, że ubezpieczona regularnie składała mu raporty, była przez

niego nadzorowana, codziennie dokonywała wizyt u różnych klientów. Sąd drugiej

instancji podzielił ustalenie Sądu pierwszej instancji, że ubezpieczona świadczyła

pracę w reżimie pracowniczym. Sporna umowa o pracę nie została zawarta dla

pozoru, była faktycznie realizowana, ubezpieczona świadczyła pracą, a płatnik

składek z niej korzystał.

Powyższe ustalenia faktyczne stanowiły punkt odniesienia do zastosowania w

sprawie przepisów prawa materialnego – art. 6 ust. 1 pkt 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych. Skarżący w uzasadnieniu zarzutów podstawy

materialnoprawnej rozpatrywanej skargi kasacyjnej nie wykazał nieodpowiedniości w

zakresie analizy interpretacyjnej (błędnej wykładni), czy też w zakresie zarzucanego

niewłaściwego zastosowania wskazanych przepisów prawa materialnego – art. 6

ust. 1 pkt 1 oraz art. 13 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Sąd

drugiej instancji nie naruszył także art. 83 § 1 k.c. Wykładnia tego przepisu

odpowiada analizom interpretacyjnym omawianego zagadnienia prezentowanym w

orzecznictwie Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 1 kwietnia 2025 r. (III USK

285/24, Lex nr 3853576) Sąd Najwyższy przedstawił pogląd, zgodnie z którym, dla

objęcia ubezpieczeniem społecznym z tytułu wykonywania pracy zasadnicze

znaczenie ma nie to, czy umowa o pracę została zawarta, lecz to, czy strony umowy

I USKP 181/24

13

pozostawały w stosunku pracy (art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 8 ust. 1 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych). O tym, czy strony istotnie w takim stosunku pozostawały

i stosunek ten stanowi tytuł ubezpieczeń społecznych, nie decyduje natomiast samo

formalne zawarcie umowy o pracę, wypłata wynagrodzenia, przystąpienie do

ubezpieczenia i opłacenie składki, wystawienie świadectwa pracy, ale faktyczne i

rzeczywiste realizowanie elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, a

wynikających z art. 22 § 1 k.p. Treść oświadczeń woli złożonych przez strony przy

zawieraniu umowy o pracę nie ma więc rozstrzygającego znaczenia dla kwalifikacji

danego stosunku prawnego jako stosunku pracy (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

16 października 2018 r., I UK 115/18, OSNP 2019, Nr 5, poz. 61; postanowienia Sądu

Najwyższego: z 17 października 2024 r., III USK 347/23, Legalis nr 3143831;

19 listopada 2024 r., I USK 404/23, Legalis nr 3170699). W uzasadnieniu

powyższego postanowienia Sąd Najwyższy wskazał, że w judykaturze przyjmuje się,

że do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym nie może dojść wówczas,

gdy zgłoszenie do tego ubezpieczenia dotyczy osoby, która nie jest pracownikiem, a

zatem zgłoszenie do ubezpieczenia społecznego następuje pod pozorem

zatrudnienia (wyrok Sądu Najwyższego z 18 maja 2006 r., III UK 32/06, LEX nr

957422; postanowienie Sądu Najwyższego z 7 lutego 2024 r., II USK 127/23, Legalis

nr 3046485; M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz do art. 1-352,

Warszawa 2021, art. 83). W konsekwencji skutku objętego rzeczywistym zamiarem

stron objęcia ubezpieczeniem nie wywołuje zawarcie umowy o pracę, której strony

stwarzają pozór realizacji przez ubezpieczonego czynności odpowiadających treści

art. 22 k.p., czyli wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod

jego kierownictwem, za wynagrodzeniem odpowiadającym ilości i jakości

świadczonej pracy (art. 78 k.p.). Z obowiązku pracodawcy polegającego na

zgłoszeniu do ubezpieczenia społecznego zatrudnionych pracowników należy

wysnuć wniosek, że bycie podmiotem ubezpieczenia związane jest wyłącznie z

realizacją podstawowego dla stosunków tego ubezpieczenia warunku wykonywania

pracy w ramach stosunku pracy. Istotne jest, czy pracownik zawierający umowę o

pracę, w rzeczywistości pracę taką wykonywał (wyrok Sądu Najwyższego z 30

listopada 2023 r., II USKP 22/23, LEX nr 3669628). Nie można zaś uznać za umowę

o pracę umowy, jeżeli w wykreowanym nią stosunku prawnym brak jest

I USKP 181/24

14

podstawowych elementów charakterystycznych dla stosunku pracy, takich jak

osobiste wykonywanie czynności oraz podporządkowanie organizacyjne i służbowe

pracodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z 14 lutego 2001 r., I PKN 256/00,

OSNAPiUS 2002, Nr 23, poz. 564; postanowienia Sądu Najwyższego: z 7 lutego

2024 r., II USK 127/23, Legalis nr 3046485; 15 maja 2024 r., III USK 296/23, Legalis

nr 3078835; por. E. Skibińska, Kwalifikacja prawna członka zarządu spółki

kapitałowej jako pracownika w rozumieniu prawa unijnego, Monitor Prawa Pracy

2016, nr 3, s. 122 i n.). Wskazano, że Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie

wielokrotnie podkreślał, że do cech charakterystycznych stosunku pracy zalicza się:

dobrowolność wykonywania pracy przez pracownika, osobisty charakter świadczenia

tej pracy, ciągłość pracy, podporządkowanie pracownika pracodawcy, odpłatność

pracy oraz ponoszenie przez pracodawcę wszelkiego ryzyka (osobowego,

organizacyjnego i ekonomicznego) związanego z realizacją zobowiązania.

Największe znaczenie na gruncie typologicznego odróżniania umowy o pracę

przypisuje się cechom osobistego świadczenia pracy, podporządkowania

pracownika oraz ryzyka pracodawcy (wyrok Sądu Najwyższego z 16 maja 2019 r.,

II PK 27/18, LEX nr 2665282; postanowienia Sądu Najwyższego z: 10 stycznia

2024 r., II USK 308/22, Legalis nr 3054409; 15 maja 2024 r., III USK 296/23, Legalis

nr 3078835; 17 października 2024 r., III USK 347/23, Legalis nr 3143831).

W doktrynie wskazuje się, że mając na względzie dyrektywy interpretacyjne z art. 65

k.c., analizy tej należy dokonać, kierując się intencjami stron co do typu zawartej

umowy z perspektywy nazwy nadanej umowie przez nie, ale i z uwzględnieniem całej

jej treści (M. Krajewski, K. Kruczalak, E. Rott-Pietrzyk, P. Zapadka (w:) M. Stec (red.),

Prawo umów handlowych. System Prawa Handlowego. Tom 5, Warszawa 2017,

s. 548; M. Świerczyński (w:) M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz,

Warszawa 2024, art. 65 k.c.). W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się, że podporządkowanie pracownika kierownictwu pracodawcy jest

przewodnią cechą rzeczywiście odróżniającą stosunek pracy od innych stosunków

prawnych (art. 22 § 1 k.p.), co powoduje, że choć pracownik świadczący pracę w

warunkach podporządkowania autonomicznego sam organizuje sobie pracę oraz nie

pozostaje pod stałym i bezpośrednim nadzorem osoby działającej w imieniu

pracodawcy, to jednak nawet w odniesieniu do podporządkowania autonomicznego

I USKP 181/24

15

należy przyjąć, że pracodawca zachowuje prawo wydawania pracownikowi

wiążących poleceń dotyczących pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 22 września

2020 r., I PK 126/19, OSNP 2021, Nr 6, poz. 61; A. Sobczyk (red.), Kodeks pracy.

Komentarz, Warszawa 2023, art. 140 k.p.; M. Nałęcz (w:) W. Muszalski, K. Walczak

(red.), Kodeks pracy. Komentarz, Warszawa 2024, art. 140 k.p.). To strony stosunku

prawnego same wybierają rodzaj umowy, która będzie regulować powstałe pomiędzy

nimi zobowiązanie, decydując się jednocześnie na odmienny reżim prawny będący

konsekwencją takiego wyboru. Warunkiem jego skuteczności jest jednak

przestrzeganie autonomicznych wzorców normatywnych (pracowniczego albo

cywilnoprawnego). W rezultacie należy przyjąć, że art. 22 § 11 k.p. koresponduje z

art. 3531 k.c. Obie normy zastrzegają, że zawarty przez strony stosunek prawny musi

być pod względem celu i treści zgodny z jego właściwością (S. Koczur,

K. Piwowarska, A.M. Świątkowski, Samozatrudniony - jeszcze przedsiębiorca czy już

pracownik? O dylematach konfliktu wolności gospodarczej i ochrony pracownika,

Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica 2022, Nr 101, s. 60). Oba powołane

przepisy nie zawierają ograniczeń co do rodzaju umowy, którą strony mają zawrzeć

pod warunkiem, że będzie ona spełniała przesłanki przewidziane dla danego rodzaju

stosunku prawnego. Założenie to jest konsekwencją stanowiska, zgodnie z którym

decydujące znaczenie w procesie rozróżniania charakteru stosunku prawnego

łączącego strony ma sposób wykonywania umowy, a w szczególności realizowanie

przez kontrahentów - nawet wbrew postanowieniom umownym - tych cech, które

charakteryzują umowę o pracę. W rezultacie dla oceny zobowiązania pracowniczego

drugoplanowe znaczenie ma nazwa umowy oraz deklarowana w chwili jej zawarcia

treść. Ważne jest przede wszystkim, w jaki sposób strony kształtują więź prawną w

trakcie jej trwania (postanowienia Sądu Najwyższego z: 5 kwietnia 2023 r., II USK

157/22, Legalis nr 2961473; 10 stycznia 2024 r., II USK 308/22, LEX nr 3688689).

Zaskarżony rozpatrywaną skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego w

Katowicach uwzględnia w swojej ocenie przedstawione wyżej stanowisko judykatury

w zakresie analizy interpretacyjnej w zakresie omawianego zagadnienia. Nie ma przy

tym postulowanego w rozpatrywanej skardze kasacyjnej naruszenia przepisu art. 6

ust. 1 pkt 1, art. 13 ust. 1 (powinno być pkt 13) ustawy z dnia 13 października 1998 r.

I USKP 181/24

16

o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 83 ust. 1 (powinno być § 1)

k.c.

Z powyższych względów, uznając, że rozpatrywana skarga kasacyjna nie ma

uzasadnionych podstaw, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814 k.p.c.

[a.ł]