Wnuczka wychowana przez dziadka, matka nauczycielka. SN uchylił wyrok o rentę rodzinną

Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z dnia 22 lutego 2023r. zmienił decyzję

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Chorzowie z dnia 21 czerwca 2021 r.

I USKP 39/25

2

zaskarżoną przez H.K., w ten sposób że przyznał małoletniej J.K. prawo do renty

rodzinnej po zmarłym dziadku H.K1., począwszy od dnia 1 czerwca 2021 r.

Sąd podzielił stanowisko odwołującej - matki małoletniej, uznając, że nie jest

w stanie zapewnić utrzymania swojej córce - pomimo tego że pracuje - z uwagi na

swoją niepełnosprawność i pogarszający się stan zdrowia.

Motywując swoje rozstrzygnięcie Sąd podkreślił, że sytuacja życiowa

małoletniej po śmierci dziadka uległa pogorszeniu zarówno ze względów

finansowych, jak i z powodu tego, że utraciła ona opiekuna zastępującego jej

zmarłego ojca. Zaznaczył, że dziadek realizował wszystkie zadania składające się

na wykonywanie pieczy nad osobą dziecka: zapewniał odpowiednie warunki bytowe,

troszczył się o zdrowie i bezpieczeństwo, motywował do nauki i miał realny wpływ na

zachowanie i decyzje wnuczki.

Według Sądu postępowanie dowodowe potwierdziło, że odwołująca nie była

zdolna do sprawowania samodzielnej pieczy nad córką, albowiem w 2014 r. stała się

niezdolna do pracy, przez co wymagała długotrwałej opieki i pomocy w pełnieniu ról

społecznych, a w 2016 r. została uznana za osobę z naruszoną sprawnością

organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy

chronionej lub wymagającą czasowej albo częściowej pomocy innych osób w celu

pełnienia ról społecznych.

W części rozważań prawnych Sąd powołał się na treść art. 67 ust. 1 pkt 2 i

art. 69 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundusz

Ubezpieczeń Społecznych, wskazując, że małoletnia J.K. spełniła wszystkie

przesłanki określone w tych przepisach.

Wyrokiem z dnia 27 lipca 2023 r. III AUa 475/23 Sąd Apelacyjny w Katowicach

zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Sąd drugiej instancji wskazał, że zgodnie z art. 67 ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 69

pkt 2 lit. a ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

wnuki mają prawo do renty rodzinnej po dziadkach, jeżeli - poza warunkami

wynikającymi z art. 68 ustawy dotyczącymi wieku, kontynuacji nauki lub ewentualnie

całkowitej niezdolności do pracy - spełniają dodatkowo jeszcze dwa warunki:

przyjęcia na wychowanie i utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią

ubezpieczonego (emeryta lub rencisty - w tym przypadku dziadka), chyba że jego

I USKP 39/25

3

śmierć była następstwem wypadku, oraz braku prawa do renty po zmarłych

rodzicach, a gdy ci jeszcze żyją - niemożliwości zapewnienia przez rodziców

utrzymania dzieciom albo ustanowienia przez sąd ubezpieczonego (emeryta lub

rencisty) lub jego małżonka opiekunem dzieci.

W ocenie Sądu Apelacyjnego małoletnia J.K. nie spełniła opisanych wyżej

przesłanek uprawniających ją do renty rodzinnej po zmarłym dziadku H.K1., co

odnosi się do warunku w postaci niemożności zapewnienia jej utrzymania przez

matkę H.K.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, funkcja zacytowanego art. 69 pkt 2 lit. a. ustawy

emerytalnej uwypukla, że źródłem uprawnienia do renty rodzinnej jest utrata

żywiciela, którym zwykle są rodzice a nie dziadkowie. Stąd prawo do renty rodzinnej

po dalszych krewnych (np. dziadkach) dzieci mogą nabyć wówczas, gdy znalazły się

poza własną rodziną i nie mogą od tej rodziny uzyskać środków utrzymania i

wychowania, a nadto gdy nie jest to sytuacja krótkotrwała i przemijająca. Istotą i

celem renty rodzinnej jest zapewnienie członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego

środków utrzymania, przy założeniu, że wskutek jego śmierci sytuacja materialna

jego członków rodziny uległa pogorszeniu. Sytuacja życiowa wnuka pozostającego

na utrzymaniu dziadka nie pogarsza się, gdy żyjący rodzice mogą mu zapewnić

utrzymanie w nowych warunkach (po śmierci dziadka). Przyznanie renty rodzinnej

po dziadku nie spełniałoby wówczas funkcji kompensacyjnej.

W ocenie Sądu odwoławczego nie stanowi wystarczającego argumentu za

przyjęciem tezy, że matka małoletniej J.K. nie ma możliwości zapewnienia jej

utrzymania, ustalenie, że pomimo tego że, pracuje - jest dotknięta

niepełnosprawnością, a jej stan zdrowia pogarsza się. Z dotychczasowych ustaleń

faktycznych wynika, że H.K. jest zatrudniona na stanowisku nauczyciela w Szkole

Podstawowej w S., osiągając z tego tytułu regularne wynagrodzenie.

Aprobując zarzut apelującego o tym, że dla oceny wysokości uzyskanych

przez odwołującą w 2021 r. zarobków podstawę stanowić winny kwoty ujęte w

deklaracjach podatkowych, a nie kwoty wynikające z pasków płacowych, należało

przyjąć, iż w 2021 r. H.K. osiągnęła 90.743,13 zł przychodu ze Szkoły Podstawowej

w S., 7.050,56 zł przychodu z Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w J. oraz 320 zł

przychodu z Regionalnego Ośrodka doskonalenia Nauczycieli WOM.

I USKP 39/25

4

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, powyższe prowadzi do konkluzji, że pomimo

rozpoznanych schorzeń odwołująca jest w stanie pracować i dzięki temu

systematycznie dostarczać małoletniej córce niezbędnych środków utrzymania.

Sam fakt udzielania małoletniej wsparcia finansowego przez jej dziadka, aż do

jego śmierci, nie może być traktowany - w oderwaniu od oceny sytuacji finansowej

matki małoletniej - jako wystarczająca podstawa do przyznania renty rodzinnej.

Konkurencja źródeł dostarczania dziecku środków utrzymania, tj. konkurencja

obowiązku alimentacyjnego rodzica w relacji ze świadczeniami z ubezpieczenia

społecznego powoduje bowiem - z woli ustawodawcy - wykluczenie prawa do renty

po osobie zastępującej rodziców w opiece nad dzieckiem na rzecz realizacji tego

obowiązku alimentacyjnego ze strony rodzica, stąd też konieczność wydania

orzeczenia reformatoryjnego i oddalenia odwołania.

W skardze kasacyjnej odwołująca się zarzuciła naruszenie :1) art. 69 punkt 2

litera a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn.: Dz.U.2023 poz. 1251) poprzez jego błędną

wykładnię, polegającą na niewłaściwej interpretacji zawartego w wymienionej normie

prawnej pojęcia „braku możliwościowi zapewnienia utrzymania” i utożsamieniu

możliwości zapewnienia utrzymania z samym faktem uzyskiwania przychodu przez

rodziców. Konsekwencją powyższego było przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że

przeszkoda przyznania wnukowi renty rodzinnej po zmarłym dziadku, w postaci

możliwości zapewnienia utrzymania przez rodziców, jest zależna wyłącznie od faktu

osiągania przez rodziców dochodów, w oderwaniu od ich warunków materialnych,

osobistych i rodzinnych. Prawidłowa wykładnia wyżej wymienionego przepisu

prowadzić powinna do wniosku, iż do zaistnienia przesłanki określonej w art. 69 punkt

2a ustawy o emeryturach i rentach konieczne jest ustalenie, iż rodzice nie mają

realnej możliwość utrzymania dziecka, czyli stałego zapewnienia mu podstawowych

potrzeb materialnych, biorąc pod uwagę ich realną sytuację majątkową, ocenianą

kompleksowo - a zatem uwzględniając nie tylko to, czy rodzice pracują i osiągają

przychody, ale również to, jaki jest ich stan zdrowia, jakie konsekwencje (koszty)

wynikają z niepełnosprawności rodziców, jakie są ich uzasadnione koszty leczenia,

utrzymania itd. Tylko bowiem tak rozumiana, realna i faktyczna możliwość

zapewnienia utrzymania dziecka przez rodziców pozwala na pozbawianie prawa do

I USKP 39/25

5

renty rodzinnej po zmarłym dziadku wnuka, który został przez dziadka przyjęty na

wychowanie i utrzymanie; 2) art. 135 § 1 k.r.i.o. w zw. z art. 69 punkt 2 litera a ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach poprzez ich niezastosowanie i w

konsekwencji przyjęcie, iż konkurencja obowiązku alimentacyjnego rodzica w relacji

ze świadczeniami z ubezpieczenia społecznego, powodująca z woli ustawodawcy

wykluczenie prawa do renty po osobie zastępującej rodziców na rzecz realizacji

obowiązku alimentacyjnego rodziców, może być oceniania w oderwaniu od dyrektyw

określonych w art. 135 k.r.i.o., tj. konieczności uwzględnienia zarówno

usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego jak i zarobkowych i majątkowych

możliwości zobowiązanego, z uwzględnieniem wymogu, że realizacja obowiązku

alimentacyjnego nie może prowadzić zobowiązanego rodzica do stanu niedostatku.

Prawidłowe zastosowanie ww. przepisów prowadzić powinno do wniosku, iż

pierwszeństwo obowiązku alimentacyjnego rodziców przed prawem do renty

rodzinnej po zmarłym dziadku, który przyjął zstępnego na wychowanie i utrzymanie,

nie może skutkować pozbawieniem rodziców możliwości zaspokajania ich własnych

podstawowych potrzeb. Nie można zatem przyjąć, że obowiązek alimentacyjny

rodziców wypiera prawo do renty rodzinnej po dziadku w sytuacji, gdy realizacja tego

obowiązku w sposób zapewniający dziecku podstawowe środki utrzymania

wpędzałaby jednocześnie rodziców (rodzica) w stan niedostatku. Prawidłowe

zastosowanie ww. przepisów prowadzić winno zatem do przyjęcia, że w takiej

sytuacji na rodzicach nie ciąży ustawowy obowiązek alimentacji a zatem, że nie

mogą oni zapewnić dziecku utrzymania (co stanowi jak wiadomo przesłankę do

nabycia prawa do renty rodzinnej); 3) art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., poprzez

nierozpoznanie sprawy i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej

instancji, pomimo nie przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie

przesłanek wynikających z art. 69 pkt 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach, chociaż przepis ten stanowił podstawę zaskarżonego

orzeczenia; 4) art. 69 punkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach poprzez jego błędną wykładnię, dokonaną wbrew literalnego brzmieniu

przepisu, poprzez uznanie, iż dla odmowy przyjętemu na wychowanie i utrzymanie

wnukowi prawa do renty po zmarłym dziadku, wystarczy, że żyje jeden z rodziców,

który zapewnia mu utrzymanie, podczas gdy literalna wykładania wskazanej normy

I USKP 39/25

6

prawnej prowadzi do wniosku, iż słowo rodzice użyte został w liczbie mnogiej, a

zatem dla przyznania renty małoletniemu na warunkach art. 69 punkt 2 ustawy

wystarczy, ze jeden z rodziców zmarł, a dziecku nie przysługuje po nim prawo do

renty rodzinnej.

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Katowicach, względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

oraz orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie apelacji organu rentowego w całości,

a w każdym wypadku o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, wedle norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o oddalenie skargi

kasacyjnej oraz w obu przypadkach o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego

według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Po pierwsze za trafny należało uznać zarzut naruszenia przepisów art. 378 §

1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., poprzez nierozpoznanie sprawy i wydanie merytorycznego

rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji, pomimo nie przeprowadzenia

postępowania dowodowego w zakresie przesłanek wynikających z art. 69 pkt 2a

ustawy z dnia 17 grudnia o emeryturach i rentach z FUS.

Za trafny należało uznać zarzut art. 378 § 1 k.p.c. i art. 382 k.p.c., poprzez

nierozpoznanie sprawy i wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej

instancji, pomimo nie przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie

przesłanek wynikających z art. 69 pkt 2a ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS.

Wskazać należy, że przepis art. 382 k.p.c. nie nakłada na Sąd drugiej instancji

obowiązku przeprowadzenia postępowania dowodowego. Sąd ten jest władny

samodzielnie dokonać ustaleń faktycznych bez potrzeby uzupełniania materiału

dowodowego zebranego przed Sądem pierwszej instancji, o ile nie zachodzi ku temu

potrzeba. Uzupełnienie postępowania przed Sądem Apelacyjnym o dowody, które

I USKP 39/25

7

mimo wniosku strony Sąd pierwszej instancji pominął, jest uzasadnione wówczas,

gdy dotyczą one okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego

mającego znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

26 maja 1999 r., III CKN 254/98, LEX nr 521901; z dnia 2 marca 2000 r., III CKN

257/00, LEX nr 530723 i z dnia 17 lipca 2008 r., II CSK 102/08, LEX nr 447689).

Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy wymaga bowiem uprzedniego

uwzględnienia całego materiału dowodowego i dokonania jego analizy pod kątem

przydatności i miarodajności. Ocena prawidłowości wykładni i zastosowania

przepisów prawa materialnego jest natomiast możliwa tylko wówczas, gdy pozwalają

na nią ustalenia faktyczne Sądu drugiej instancji, stanowiące podstawę wydania

zaskarżonego wyroku (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 11 marca 2003 r.,

V CKN 1825/00, LEX nr 784216 oraz z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12,

LEX nr 1360254).

Dlatego też zastosowanie przepisów prawa materialnego do niedostatecznie

ustalonego przez Sąd drugiej instancji stanu faktycznego oznacza wadliwą

subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak stosownych

ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 10 marca

2011 r., II PK 241/10, LEX nr 817524 oraz z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12,

LEX nr 1229815).

Z tej przyczyny rozpatrywana skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Aby uzyskać rentę rodzinną po dziadkach wnuki muszą spełniać przesłanki

określone w art. 68 ustawy emerytalnej a nadto. być przyjęte na wychowanie i

utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletniości, tj. przed ukończeniem 18 lat i co

najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty). Wyjątek

stanowi sytuacja, gdy co prawda nie upłynął jeszcze rok od dnia, w którym dziecko

zostało przyjęte na wychowanie i utrzymanie, ale śmierć była następstwem wypadku.

Osoby te nie mogą mieć także prawa do renty po zmarłych rodzicach. Inaczej

mówiąc, jeżeli choćby jedno z rodziców żyje i może zapewnić wnukom, rodzeństwu

i innym dzieciom zmarłego utrzymanie, renta rodzinna na mocy tego przepisu nie

będzie im przysługiwała.

I USKP 39/25

8

Ustawodawca przewidział jednak sytuacje, w których co prawda przynajmniej

jedno z rodziców żyje, a mimo to dzieci mają prawo do renty rodzinnej. Sytuacja taka

będzie miała miejsce, gdy rodzice nie mogą zapewnić im utrzymania albo

ubezpieczony (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był ich opiekunem

ustanowionym przez sąd. Przez niemożność zapewnienia utrzymania należy

rozumieć sytuację, gdy rodzice nie mogą łożyć na utrzymanie z przyczyn od siebie

niezależnych. Wynika stąd, że źródłem uprawnienia dzieci do renty rodzinnej jest

utrata żywiciela, którym zwykle nie są dziadkowie, lecz rodzice. Istotą i celem renty

rodzinnej jest zapewnienie członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego środków

utrzymania przy założeniu, że wskutek jego śmierci sytuacja materialna członków

jego rodziny ulega pogorszeniu. Sytuacja życiowa wnuka pozostającego na

utrzymaniu dziadka nie pogarsza się, gdy żyjący rodzice mogą zapewnić mu

utrzymanie w tych nowych warunkach. Przyznanie renty rodzinnej po dziadku nie

spełniałoby wówczas funkcji kompensacyjnej .Przepisy o ubezpieczeniu społecznym

nie określają jednak, jak należy rozumieć to, że żyjący rodzice „nie mogą zapewnić

dziecku utrzymania”. O rozstrzygnięciu tej kwestii powinien decydować całokształt

okoliczności, w których ocenie należy uwzględnić z jednakową wagą dobro dziecka

i przeznaczenie prawa do renty rodzinnej.

Przy takim ujęciu sprawy wymaga rozważenia, czy uzasadnione jest

przyznanie prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego wówczas, gdy jak

w niniejszej sprawie, potrzeby dziecka potencjalnie mogą zaspokoić żyjący rodzice,

których obowiązek alimentacyjny trwa (patrz: Krystyna Kwapisz, Komentarz do

ustawy o emeryturach i rentach z FUS).

W niniejszej sprawie sporna pozostawała jedynie kwestia czy matka

małoletniej może samodzielnie zapewnić jej utrzymanie po śmierci dziadka. Ja

wskazano wyżej taka możliwość po stronie żyjącego rodzica powoduje wykluczenie

prawa do renty po osobie zastępującej rodziców w opiece nad dzieckiem na rzecz

realizacji obowiązku alimentacyjnego ze strony rodziców, istniejącego tak długo, jak

długo dziecko, niezależnie od osiągniętego wieku, nie jest w stanie utrzymać się

samodzielnie (art. 133 § 1 k.r.o.). Obowiązek alimentacyjny w relacji ze

świadczeniami wynikającymi z ubezpieczenia społecznego zasadniczo kształtuje się

jako wtórny. Emerytury i renty przysługujące uprawnionym do alimentów traktuje się

I USKP 39/25

9

jako ich własne środki utrzymania, jednak w tym konkretnym wypadku, prawa do

renty rodzinnej po dziadku (dzieci nie własnych, lecz dzieci zstępnych) relacja ta

ulega odwróceniu. Zawsze obowiązek alimentacyjny rodzica zobowiązanego do

alimentacji wyprzedzać będzie prawo do renty rodzinnej po dziadkach pod

warunkiem, że są w stanie ten obowiązek wypełniać.

Nie ma przy tym racji skarżący, że przy ocenie zakresu obowiązku

alimentacyjnego rodzica wobec dziecka ma znaczenie, że może on doprowadzić do

niedostatku zobowiązanego do alimentacji. Tym pojęciem posługuje się jedynie

przepis art. 133 § 2 k.r.o. , który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie.

Generalnie przyjmuje się w orzecznictwie, że rodzic winien podzielić się z małoletnim

dzieckiem nawet najskromniejszymi dochodami.

Powyższy problem nie może być rozstrzygnięty bez odniesienia się do treści

art. 133 § 1 art. 135 § 1 i art. 138 k.r. i op. Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy

bowiem od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i

majątkowych możliwości zobowiązanego. Rozważając przepisy art. 135 § 1 k.r.o. i

art. 138 k.r.o. nie można abstrahować od obowiązków wynikających z innych

przepisów. Art. 96 k.r.o. nakłada na rodziców obowiązek troski o fizyczny i duchowy

rozwój dziecka, zaś wedle art. 133 § 1 k.r.o. rodzice obowiązani są do świadczeń

alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie

także wtedy, gdy nie znajduje się w niedostatku. Wobec treści tych przepisów uznać

trzeba, że rodzic powinien dzielić się z dzieckiem skromnym nawet dochodem (patrz:

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2000 r., I CKN 1077/99).

Przepis art. 133 § 2 k.r.o. posługując się pojęciem niedostatku nie określa, co

należy rozumieć pod pojęciem niedostatku. Pewną wskazówkę interpretacyjną w tym

zakresie zawiera art. 135 § 1 k.r.o. Z jego brzmienia można wnosić, iż niedostatek

występuje wtedy, gdy uprawniony nie może w pełni własnymi siłami, z własnych

środków, zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb. Potrzeby te to potrzeby tak

materialne jak i niematerialne, przy czym potrzeby każdego człowieka kształtują się

inaczej. Obydwa te rodzaje potrzeb są ze sobą sprzężone i tylko ich łączne

zaspokojenie zapewnia godziwą egzystencję. W takim kontekście można mówić o

zaspokojeniu potrzeb usprawiedliwionych, które każdy uprawniony powinien mieć

zapewnione. Są one uzależnione od indywidualnych cech uprawnionego, tj. od

I USKP 39/25

10

wieku, stanu zdrowia, zawodu, pozycji społecznej i dotychczasowej stopy życiowej

(uchwała Pełnego Składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia

16 grudnia 1987 r., III CZP 91/87 - OSNCP 1988, z. 4, poz. 42).

Nie może jednak ujść z pola widzenia stanowisko, że do grona uzasadnionych

powodów (obiektywnych i niezawinionych przeszkód w dostarczaniu dziecku

środków utrzymania) można uwzględnić fakt dotyczący stanu zdrowia rodziców, ich

niepełnosprawność, całkowitą niezdolność do pracy lub zdolność znacznie

ograniczoną, długotrwały brak zatrudnienia mimo intensywnego poszukiwania pracy

oraz wszelkie zdarzenia losowe wykluczające podjęcie pracy zarobkowej, czy też w

końcu wiek rodziców (zbyt młody, podeszły) i ilość potomstwa. Istotą i celem renty

rodzinnej jest bowiem zapewnienie członkom rodziny zmarłego ubezpieczonego

środków utrzymania, przy założeniu, że wskutek jego śmierci sytuacja materialna

członków jego rodziny ulega pogorszeniu (patrz: postanowienie SN z 15 grudnia

2020 r., III UK 7/20, LEX nr 3095766).

Uwzględnienie negatywnej przesłanki renty rodzinnej po faktycznym

opiekunie dziecka w postaci "możliwości zapewnienia dziecku utrzymania" przez

rodziców wyraźnie nawiązuje do ustawowego określenia "możliwości zarobkowych i

majątkowych rodziców", o których mowa w art. 135 § 1 k.r.o. W utrwalonej

judykaturze Sądu Najwyższego możliwości te należy oceniać nie tylko jako zarobki i

dochody rzeczywiście uzyskiwane, lecz zarobki i dochody, które osoba zobowiązana

może i powinna uzyskiwać przy dołożeniu należytej staranności, stosownie do swych

sił umysłowych i fizycznych (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia

1959 r., 3 CR 212/59, OSPiKA 1960 nr 2, poz. 41 i uchwałę Pełnego Składu Sądu-

Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP

1988 nr 4, poz. 42). Niemożność zapewnienia dziecku utrzymania przez rodziców

zachodzi wówczas, gdy ze względu na szczególne warunki materialne, osobiste i

rodzinne, z przyczyn od siebie niezależnych nie mogą zapewnić dziecku utrzymania

(por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia 1971 r., III TR

1303/70, Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1972 nr 10-11, s. 121).

W sprawie niniejszej okoliczności te były także rozważane przez Sąd

Apelacyjny, jak i Okręgowy, które to sądy nie ustaliły ani rzeczywistych możliwości

zarobkowych matki małoletniej, ani usprawiedliwionych potrzeb dziecka. Powyższe

I USKP 39/25

11

nie pozwala na ustalenie czy i jaki jest rzeczywisty zakres obowiązku

alimentacyjnego matki, ani czy jest w stanie jemu sprostać i w jakim zakresie,

zważywszy na swój stan zdrowia i związane z nim wydatki. Nie ustalono również czy

matka bądź małoletnia posiadają jakikolwiek majątek pozwalający na przeznaczenie

go na zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb małoletniej.

Powyższe mankamenty postępowania procesowego nie pozwalają na

ustalenie podstawy faktycznej wyroku, a w konsekwencji kontrolę czy Sąd Apelacyjny

zastosował prawidłowo przepisy prawa materialnego.

Należy zauważyć, że dokonanie przez Sąd drugiej instancji odmiennej oceny

materialnoprawnej ustalonych faktów jest oczywiście dopuszczalne, jednakże w

rozpoznawanej sprawie doszło również do zakwestionowania przez Sąd drugiej

instancji przyjętej przez Sąd pierwszej instancji podstawy faktycznej wyroku, a to

oznacza, że przed przystąpieniem do odmiennej oceny materialnoprawnej

zasadności roszczeń powoda, Sąd drugiej instancji powinien był dokonać własnych,

stanowczych ustaleń i własnej oceny przeprowadzonych dowodów. Brak odniesienia

się Sądu drugiej instancji do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego usprawiedliwia materialnoprawne zarzuty skargi kasacyjnej. Nie jest

możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem

procesowym ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (patrz: wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05).

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. i art. 39821 k.p.c. w związku

z art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

[I.T.]

[a.ł]