Pracownica kadr w spółce cywilnej, której była wspólniczką. SN uchylił wyrok

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, I Oddział w Łodzi (organ rentowy) decyzją

z 9 lutego 2022 r. stwierdził, że E. K. (odwołująca się) jako pracownik podlega

I USKP 75/25

2

ubezpieczeniom społecznym od 2 września do 6 września 2018 r. z tytułu

zatrudnienia u płatnika składek W. nie podlega tym ubezpieczeniom od 7 września

2018 r. z tytułu zatrudnienia u tego płatnika.

Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z 16 lutego 2023 r., VIII U 604/22 oddalił

odwołanie od tej decyzji organu rentowego. Sąd ustalił, że odwołująca się jest córką

zainteresowanych w sprawie wspólników płatnika składek T. K. i W. K. Została

zgłoszona do ubezpieczeń społecznych jako pracownica płatnika składek od 2

stycznia 2015 r. We wszystkich umowach o pracę zawieranych z płatnikiem,

stanowisko na którym miała być świadczona praca określono jako specjalista do

spraw kadr, płac i ZUS. Od 7 września 2018 r. odwołująca się jest wspólnikiem

płatnika składek. Płatnik składek działa w formie spółki cywilnej. Spółka ta ma na celu

prowadzenie działalności gospodarczej, której przedmiotem jest świadczenie usług

księgowo-rachunkowych oraz usługi doradztwa podatkowego. W umowie spółki

określono, że wspólnicy wnoszą następujące wkłady: zainteresowana – tytuł doradcy

podatkowego; zainteresowany – tytuł doradcy, odwołująca się – wiedza zakresu

ekonomii, marketingu usług prawnych i księgowych. Udziały wspólników podzielono

następująco: zainteresowani po 30%, odwołująca się 40%. W dniu 23 września 2021

r. między płatnikiem składek a odwołującą się zawarto umowę o pracę na czas

określony od 23 września 2021 r. do 31 grudnia 2022 r. Płatnik składał za odwołującą

się imienne raporty miesięczne. Odwołująca się była upoważniona do podpisywania

dokumentów płatnika, w tym w sprawach z zakresu kadr, płac i ZUS. Z chwilą, gdy

została wspólnikiem spółki cywilnej zaczęła wykonywać obowiązki związane z tym

statusem: zarządzała kancelarią, prowadziła czynności marketing, obsługiwała

klientów). Zanim została wspólnikiem, czynnościami tymi zajmowali się

zainteresowani. Odwołująca się jako wspólnik płatnika zajmowała się sprawami

związanymi z kadrami i płacami oraz ZUS.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że udział wspólnika w spółce cywilnej nie

stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym, ponieważ spółka cywilna nie

jest podmiotem prowadzącym działalność pozarolniczą. Działalność taką prowadzą

poszczególni wspólnicy i to oni mają swój własny tytuł podlegania ubezpieczeniom

społecznym jako osoby prowadzące działalność pozarolniczą. Kluczowe w niniejszej

sprawie było zatem rozstrzygniecie, czy odwołująca się wykonywała obowiązki od

I USKP 75/25

3

7 września 2018 r. na rzecz spółki cywilnej w ramach stosunku pracy, czy jako

wspólnik. O tym zaś decyduje rodzaj wykonywanej przez nią pracy, przy

uwzględnieniu okoliczności, że sam wkład wspólnika do spółki może polegać tylko

na świadczeniu usług na jej rzecz (art. 861 § 1 k.c.). Taka praca jest wówczas

wykonywana w ramach umowy spółki a nie w ramach stosunku pracy. Ponadto,

zobowiązanie się w umowie o pracę przez wspólnika do prowadzenia spraw spółki

lub jej reprezentowania nie jest wykonywaniem umowy o pracę, gdyż prowadzenie

spraw spółki jest obowiązkiem wspólnika wynikającym z członkostwa w spółce

cywilnej (art. 865 § 1 k.c.). Dlatego wspólnik, którego praca polega na prowadzeniu

spraw i reprezentowaniu spółki nie jest pracownikiem, lecz podlega ubezpieczeniom

społecznym z innego tytułu, jakim jest prowadzenie działalności pozarolniczej. W tym

zakresie Sąd pierwszej instancji odwołał się do uchwały składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 14 stycznia 1993 r., II UZP 21/92 (OSNC 1993 nr 5, poz. 69).

Jedynie gdy wspólnik podejmuje się wykonywania pracy niezwiązanej z

prowadzeniem lub reprezentowaniem spółki (np. wykonuje pracę związaną ze

specjalistycznymi kwalifikacjami) wówczas będzie to praca wykonywana poza

stosunkiem spółki i może dojść do zawarcia umowy o pracę między takim

wspólnikiem a pozostałymi wspólnikami, która będzie stanowiła pracowniczy tytuł

podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Sąd pierwszej instancji uznał, że przesłanki te nie zostały spełnione w

niniejszej sprawie, ponieważ z jego ustaleń wynikało, iż jako wspólnik spółki cywilnej

odwołująca się wykonywała czynności, które mieściły się w przedmiocie prowadzenia

działalności tej spółki i dotyczyły prowadzenia jej spraw (zarządzanie kancelarią,

prowadzenie czynności marketingowych, obsługa klientów, prowadzenie

korespondencji mailowej).

W dalszej kolejności sąd pierwszej instancji przyjął, że nie można wywodzić,

by wspólnicy spółki mogli rzeczywiście realizować względem siebie stosunek

podporządkowania pracowniczego. Gdy dotychczasowy pracownik przystępuje do

spółki cywilnej, to utrzymanie przez niego statusu pracowniczego oznaczałoby, że

zawiera umowę z samym sobą, ponieważ stroną stosunku pracy są wszyscy

wspólnicy. Umowa spółki cywilnej pochłania więc dotychczasowy stosunek

zobowiązaniowy, powodując de facto wygaśnięcie stosunku pracy. Dlatego też

I USKP 75/25

4

odwołująca się – jako osoba, której przedmiotem pracy na rzecz płatnika było

prowadzenie spraw i reprezentowanie spółki - podlega ubezpieczeniom społecznym

z innego niż pracowniczy tytułu ubezpieczeniowego, dla którego podstawę prawną

stanowią przepisy art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 i art. 12 ustawy z

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2022 r.,

poz. 1009, ustawy systemowej).

Odwołująca się zaskarżyła powyższy wyrok apelacją, zarzucając naruszenie

art. 22 k.p., art. 3 k.p., art. 860 § 1 k.c., art. 233 k.p. Wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i ustalenie, że podlegała ubezpieczeniom społecznym od 7 września 2018 r.

jako pracownik.

Sąd Apelacyjny w łodzi wyrokiem z 12 grudnia 2023 r., III AUa 450/23, oddalił

apelację odwołującej się. Sąd drugiej instancji uznał, że nie sposób twierdzić by w

ustalonym w sprawie stanie faktycznym stosunek pracy istniał po 7 września 2018 r.,

to jest od uzyskania przez odwołującą się statusu wspólnika spółki cywilnej, w której

do tego dnia była zatrudniona na podstawie umowy o pracę. Sąd Apelacyjny podzielił

stanowisko Sądu pierwszej instancji zgodnie z którym wraz z uzyskaniem statusu

wspólnika, odwołująca się była zobowiązana do wykonywania określonych czynności

i zadań na rzecz spółki już nie jako pracownik lecz jako wspólnik, a jej

wynagrodzeniem był zysk wypracowany przez spółkę. Jej zadania w gruncie rzeczy

nie uległy zmianie. Nie było zatem możliwe dalsze pozostawania przez odwołującą

się w warunkach podporządkowania pracowniczego. Sąd drugiej instancji, odwołując

się do uchwały II UZP 21/92 podkreślił, że nie ma co prawda przepisów zakazujących

wspólnikom spółki cywilnej zatrudniania się w takiej spółce ale decydujące znaczenie

ma wówczas, jaki rodzaj pracy wykonywał ten wspólnik jako pracownik. Jeżeli w

umowie o pracę zobowiązał się do prowadzenia spraw spółki lub jej reprezentowania,

to takie wykonywanie takiego zobowiązania nie może być traktowane jako

rzeczywiste wykonywanie umowy o pracę. Prowadzenie spraw spółki jest bowiem

obowiązkiem wspólnika, za który nie może pobierać wynagrodzenia. Jedynie gdy

wspólnik zatrudnia się w związku z posiadanymi kwalifikacjami w przedsiębiorstwie

spółki może mówić o tym, że praca jest wykonywana poza samym stosunkiem spółki.

W niniejszej sprawie ustalono, że odwołująca się jako pracownik miała

zajmować stanowisko specjalisty ds. kadr, płac i ZUS. Tymi samymi sprawami miała

I USKP 75/25

5

zajmować się jako wspólnik w spółce cywilnej, co wynikało z zeznań świadka. Jako

pracownik odwołująca się była u upoważniona do podpisywania dokumentów

firmowych, korespondencji e-mail kierowanej do klientów kancelarii w sprawach

z zakresu kadr, płac i ZUS oraz wystawiania i podpisywania stosownych

zaświadczeń dla pracowników i zleceniobiorców klientów kancelarii. Z chwilą

uzyskania statusu wspólnika, zaczęła wykonywać obowiązki nierozerwalnie

związane z tym statusem a polegające na zarządzaniu kancelarią, prowadzeniem

czynności marketingowych, obsługiwaniem klientów. Niewątpliwie były to czynności

polegające na prowadzeniu spraw spółki cywilnej. Dlatego nie można mówić

o istnieniu stosunku pracy od 7 września 2018 r.

W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny Łodzi wyjaśnił, że wątpliwe jest, czy

w ogóle możliwe byłoby pozostanie przez odwołującą się w stosunku pracy nawet

gdyby zakres jej obowiązków był różny od obowiązków wynikających z członkostwa

w spółce.

Odwołująca się zaskarżyła wyrok Sądu drugiej instancji skargą kasacyjną w

całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 22 k.p. przez

błędną jego wykładnie wyrażającą się w niesłusznym przyjęciu przez Sąd meriti oraz

sąd rozpoznający apelację, że odwołująca się nie świadczyła pracy w ramach

podporządkowania pracowniczego w ramach umowy o pracę na stanowisku do

spraw kadr, płac i ZUS, zaś zakres obowiązków służbowych nie wykraczał poza

obowiązki wynikające z reprezentowania spółki cywilnej i w istocie wynika z samej

istoty spółki cywilnej, który sprowadzał się do prowadzenia spraw spółki cywilnej i jej

reprezentowania, a więc tych czynności, których wykonywanie jest zarezerwowane

dla wspólnika spółki cywilnej; art. 3 k.p. przez jego błędną wykładnię wyrażającą się

w niesłusznym przyjęciu przez Sądy obu instancji, że odwołująca się stając się

wspólnikiem spółki była obowiązana do wykonywania określonych czynności i zadań

na korzyść tej spółki cywilnej już nie jako zatrudniony pracownik lecz jako wspólnik,

a jej wynagrodzeniem stał się dochód wypracowany przez spółkę w ramach

prowadzonej działalności, podczas gdy spółka cywilna może być pracodawcą

w rozumieniu art. 3 k.p. w sytuacji gdy osoba pozostająca w stosunku zatrudnienia

ze spółką, będąc jednocześnie wspólnikiem świadczy na rzecz spółki obowiązki

I USKP 75/25

6

wykraczające poza zakres istoty samej spółki cywilnej, które na kanwie niniejszej

sprawy polegały na świadczeniu pracy na stanowisku specjalisty do spraw kadr, płac

i ZUS, a które to czynności nie są w ogóle przypisane do zakresu czynności

wspólnika spółki cywilnej z samej jej istoty; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 5

w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 1 w zw. z art. 12 ustawy systemowej w zw. z art. 3 oraz art. 22

k.p. przez ich błędne zastosowanie i stwierdzenie, że spółka cywilna nie mogła

zawrzeć umowy o pracę ze swoimi wspólnikami (posiadać statusu pracodawcy), a w

konsekwencji, że odwołująca się nie podlegała pracowniczym ubezpieczeniom

społecznym, a zawarta przez nią umowa o pracę była sprzeczna z ustawą, nadto że

ubezpieczona nie świadczyła pracy pod kierownictwem pracodawcy i w ramach

stosunku podporządkowania, tymczasem spółka cywilna może zatrudniać

wspólników spółki w ramach stosunku pracy wtedy, gdy nie świadczą oni pracy której

przedmiot pokrywa się z obowiązkami prowadzenia spraw spółki i jej reprezentacji,

a podległość ww. ubezpieczonej wynikała m.in. z respektowania uchwał wspólników

oraz wykonywania poleceń drugiego wspólnika; art. 860 k.c. przez jego

nieprawidłową wykładanie wyrażającą się w niesłusznym przejęciu przez Sąd

rozpoznający apelację, że w ocenie Sądu wspólnik spółki cywilnej nie może

pozostawać w zatrudnieniu ze spółką cywilną nawet w sytuacji gdy zakres

obowiązków pracownika- wspólnika wykraczałby poza obowiązki wynikające z tytułu

członkostwa w spółce cywilnej, podczas gdy zakres obowiązków pracowniczych

wspólnika E. K. nie obejmował wyłącznie prowadzenia spraw spółki cywilnej i jej

reprezentowania, a więc tych czynności, których wykonywanie jest zarezerwowane

dla wspólnika spółki cywilnej;

2) naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 3271 k.p.c.

przez brak prawno-relewantnej argumentacji Sądu rozpoznającego apelację bez

przedstawienia motywów takiego stanowiska dlaczego:

-

tenże Sąd podziela wątpliwość czy w ogóle możliwym byłoby

pozostawanie przez odwołującą się w stosunku pracy, nawet gdyby zakres jej

obowiązków pracowniczych był różny od jej obowiązków wynikających z tytułu

członkostwa w spółce cywilnej,

-

Sąd rozpoznający apelację pominął, że odwołująca się była

zatrudniona na stanowisku pracownika do spraw kadr, płac i ZUS co wskazuje, że

I USKP 75/25

7

zakres tychże obowiązków wykracza poza obowiązki związane ze

reprezentowaniem spółki cywilnej,

-

spółka cywilna nie stanowi podstawy dla wspólników spółki cywilnej do

zawierania z nimi umowy o pracę w sytuacji gdy zakres obowiązków

podporządkowanego pracownika odwołującej się nie wynikał z samej istoty spółki

cywilnej i nie sprowadzał się prowadzenia spraw spółki cywilnej i jej reprezentowania,

a więc tych czynności, których wykonywanie jest zarezerwowane dla wspólnika

spółki cywilnej,

-

odwołująca się nie świadczyła w ocenie Sądu obowiązków

wynikających z podporządkowania pracowniczego wynikającego z art. 22 k.p. i nie

można jej przypisać statusu pracownika, a co za tym idzie stosunek

ubezpieczeniowy,

-

Sąd nie odniósł się w pisemnych motywach skarżonego wyroku, do

tego czy skarżąca podlegała uchwałom wspólników spółki, ewentualnie innym

pracownikom w ramach organizacji pracy w spółce z uwagi na to, że kierownictwo

nad Skarżącą mogło być sprawowane przez spółkę za pomocą uchwał jej

wspólników co miało wpływ na ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie;

art. 233 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. przez przekroczenie granic swobodnej

oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego, zasad logicznego

rozumowania oraz przepisów prawa wyrażający się w niesłusznym przyjęciu przez

Sąd meriti, że odwołująca się nie świadczyła pracy w ramach podporządkowania

pracowniczego w postaci fundamentalnego elementu umowy o pracę, podczas gdy

podmiotem, który nadzorował prace był T.K. zlecając zadania do wykonania,

określając zakres obowiązków danego pracownika, weryfikując czy zadania zostały

wykonane terminowo, a czego skutkiem był: - błąd w ustaleniach faktycznych

przyjętych za podstawę wydania wyroku wyrażający się z niesłusznym uznaniu przez

Sąd meriti odwołująca się nie pozostawała w stosunku zatrudnienia ze spółka cywilną

podczas gdy wykonywała szereg zadań na stanowisku pracownika do sprawy kadr,

płac i ZUS, które nie stanowiły obowiązków wynikających z istoty spółki cywilnej w

tym nie stanowiły obowiązków związanych z reprezentowaniem spółki cywilnej

Odwołująca się wniosła uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi w

całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia temu sądowi.

I USKP 75/25

8

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna odwołującej się okazała się zasadna w stopniu

uprawniającym Sąd Najwyższy do wydania wyroku kasatoryjnego.

Zaskarżony wyrok opiera się na dwóch założeniach. Zgodnie z pierwszym z

nich, zakres czynności określonych w umowie o pracę pokrywał się z zakresem

czynności wykonywanymi w ramach wykonywania obowiązków wspólnika. Zgodnie

zaś z drugim wspólnik spółki cywilnej z istoty swojego statusu nie może wykonywać

pracy na rzecz tej spółki na warunkach odpowiadających konstrukcji stosunku pracy.

Drugie z założeń wykorzystanych przez Sąd drugiej instancji do oddalenia

apelacji odwołującej się zostało zakwestionowane w orzecznictwie Sądu

Najwyższego już w uchwale II UZP 21/92 (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 14 stycznia 1993 r., II UZP 21/92, OSNC 1993, nr 5, poz. 69),

wykorzystanej przez ten Sąd oraz Sąd pierwszej instancji. Stanowisko to

podtrzymywane jest również w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego w

odniesieniu do zatrudniania wspólników spółek cywilnych w takich spółkach (wyrok

Sądu Najwyższego z 22 listopada 2022 r., III USKP 153/21, LEX nr 3537848) oraz w

odniesieniu do innych spółek (np. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lipca 2024 r.,

II USKP 52/23, OSNP 2025, nr 5, poz. 51, w odniesieniu do spółki z o.o.).

Z powyższego wynika, że w świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu

Najwyższego – mimo zastrzeżeń sformułowanych przez Sąd drugiej instancji –

dozwolone jest zatrudnianie wspólników różnego rodzaju spółek, w tym spółek

cywilnych, na podstawie umowy o pracę. W konsekwencji dozwolone jest podleganie

takich osób ubezpieczeniom społecznym z pracowniczego tytułu ubezpieczenia,

niezależnie od tego, że dysponują one odrębnym tytułem podlegania

ubezpieczeniom społecznym wynikającym z prowadzenia działalności pozarolniczej.

Z orzecznictwa tego wynika, jak słusznie przyjął Sąd drugiej instancji oraz Sąd

pierwszej instancji, że dopuszczalne jest zatrudnianie wspólnika na podstawie

umowy o pracę na stanowisku specjalistycznym. Charakter spółki cywilnej nie

wyklucza a priori możliwości zatrudnienia wspólnika. Aby bowiem można było mówić

o świadczeniu pracy na warunkach wynikających z art. 22 § 1 k.p. konieczne jest nie

I USKP 75/25

9

tylko wykonywanie obowiązków pracowniczych o innej treści niż składające się na

prowadzenie spraw spółki oraz jej reprezentowanie, ale także wykonywanie tych

obowiązków w warunkach pracowniczego podporządkowania. Problem takiego

podporządkowania powstaje wtedy, gdy wspólnik „zatrudniany” na podstawie umowy

o pracę jest wspólnikiem dominującym, to znaczy wspólnikiem, który może – z racji

swoich udziałów – decydować o kierunkach rozwoju spółki i jej działaniach. Jeżeli

jednak nie jest to wspólnik dominujący w tym rozumieniu (czy to z uwagi na wielkość

udziału w spółce, czy też postanowienia jej umowy), wspólnik ten – jako pracownik –

nadal może podlegać kierownictwu sprawowanemu przez pozostałych wspólników

lub przełożonych niebędących wspólnikami działających w strukturze spółki

(III USKP 153/21). W tej kwestii konieczne jest zaś poczynienie stosownych ustaleń,

których w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zabrakło.

Druga kwestia, która jest istotna z perspektywy pracowniczego tytułu

ubezpieczenia społecznego dla wspólnika spółki cywilnej to rodzaj wykonywanej

pracy. Jeżeli rodzaj pracy wykonywanej na podstawie umowy o pracę jest tożsamy z

pracą własną mającą stanowić wkład do spółki, nie można mówić o takim nawiązaniu

stosunku pracy między wspólnikiem a spółką, które prowadziłoby do powstania

pracowniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym. Dochodziłoby

wówczas do negowanego w orzecznictwie Sadu Najwyższego w takich sytuacjach

„zlania się” statusu wspólnika (obowiązków wspólnika) ze statusem pracownika

(obowiązkami pracownika). Jeżeli natomiast praca wykonywana na podstawie

umowy o pracę różni się od pracy wynikającej z wnoszenia wkładu do spółki, nie ma

- z tego powodu - przeciwskazań do uznania, że doszło do nawiązania stosunku

pracy i skutecznego powstania tytułu ubezpieczenia społecznego, o ile praca ta była

wykonywana na warunkach odpowiadających wymogom z art. 22 § 1 k.p.

W tym zakresie z ustaleń postępowania sądowego wynika jednak, że z jednej

strony odwołująca się wykonywała - w ramach wnoszenia do spółki swojego wkładu

– czynności z zakresu zarządzania kancelarią, marketingu usług kancelarii, obsługi

klientów, prowadzenia korespondencji mailowej, z drugiej zaś czynności z zakresu

zarządzania oraz marketingu usług prawnych i księgowych świadczonych przez

kancelarię niewątpliwie mieściły się w zakresie wkładu odwołującej się jako

wspólnika spółki. Tak samo należałoby potraktować czynności z zakresu

I USKP 75/25

10

poszukiwania i obsługiwania ogólnego klientów kancelarii, jak również prowadzenia

korespondencji mailowej w sprawach dotyczących ogólnie kancelarii. Jednocześnie

na podstawie umowy o pracę jako specjalista do spraw kadr, płac i ZUS, odwołująca

się obsługiwała klientów kancelarii w sprawach pracowniczych oraz dotyczących

interakcji z organem rentowym. Wystawiała i podpisywała stosowne zaświadczenia

dla klientów kancelarii. Innymi słowy, za pomocą tych czynności odwołująca się

wykonywała usługi składające się na część profilu działania spółki cywilnej. Nie były

to jednak czynności zarządzające ani czynności określone w umowie spółki cywilnej

jako wkład odwołującej się do tej spółki.

Mając powyższe na względzie należało przyjąć, że poczynione w sprawie

ustalenia faktyczne nie uzasadniały konkluzji przyjętej przez Sąd drugiej instancji,

zgodnie z którą zakresy czynności wykonywanych przez odwołującą się jako

wspólnika spółki cywilnej oraz jako pracownika tej spółki pokrywały się. Uzasadnia

to uchylenie zaskarżonego orzeczenia, ponieważ przepisy art. 22 k.p. oraz art. 6

ust. 1 pkt 5 w zw. z art. 8 ust. 6 pkt 1 w zw. z art. 12 ustawy systemowej zastosowane

zostały do stanu faktycznego, który nie uzasadniał takiego rozstrzygnięcia.

[r.g.]