Auto sprzedane przed naprawą. Skarga spółki na wyrok o koszty naprawy oddalona

Wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2021 r. Sąd Rejonowy w Rzeszowie oddalił

powództwo D. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka Komandytowa w P.

przeciwko T. w W. o zapłatę (pkt I) i orzekł o kosztach postępowania (pkt II-III).

Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

W dniu 12 czerwca 2019 r. na skutek kolizji drogowej doszło do uszkodzenia

samochodu osobowego […], rok produkcji […], stanowiącego własność

poszkodowanego M.M.. Sprawca kolizji był ubezpieczony z tytułu odpowiedzialności

cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w pozwanym zakładzie ubezpieczeń.

W następstwie kolizji uszkodzeniu uległa przednia część pojazdu, tj. zderzak przedni,

krata wlotu powietrza, pokrywa komory silnika i reflektory.

Pozwana przyjęła odpowiedzialność za szkodę i po przeprowadzeniu procesu

likwidacji decyzją z dnia 25 czerwca 2019 r. ustaliła wysokość szkody na kwotę

5595,01 zł. Podstawę ustalenia wysokości szkody stanowił kosztorys naprawy,

w którym uwzględniono części zamienne porównywalnej jakości i jedną część

zamienną oryginalną. W kosztorysie ubezpieczyciel przyjął stawkę

za roboczogodzinę prac blacharskich i lakierniczych w kwocie 65,00 zł oraz

zastosował rabat w wysokości 5% na części […], zaniżając koszt materiału

lakierniczego.

Poszkodowany zakupił pojazd w dniu 18 maja 2019 r. za kwotę 20 000,00 zł.

Pojazd był sprawny technicznie i nosił normalne ślady eksploatacji. W obrębie

pokrywy silnika i przedniego zderzaka widoczne były zarysowania. Po kolizji

poszkodowany nie dokonał naprawy pojazdu, lecz jedynie samodzielnie wyprostował

pokrywę silnika. Następnie obniżył cenę i zbył pojazd w stanie nienaprawionym,

nabywając w zamian inny samochód.

Powódka nabyła dochodzoną wierzytelność w drodze przelewu. W dniu

16 lipca 2019 r. Rzeczoznawcy X. Sp. z o.o. Sp. k. w P. sporządziła na zlecenie

powódki kalkulację naprawy, w której koszt przywrócenia pojazdu do stanu

poprzedzającego kolizję został oszacowany na kwotę 15 749,20 zł brutto.

II CNPP 3/23

3

Za wykonanie tej usługi na rzecz powódki wystawiono fakturę VAT opiewającą na

kwotę 250,00 zł brutto.

Sąd Rejonowy ustalił, że koszty naprawy samochodu po szkodzie,

z uwzględnieniem średniej stawki za roboczogodzinę, stosowanej przez zakłady

naprawcze działające na rynku lokalnym w II kwartale 2019 r., wynoszącej 110,00 zł,

z zastosowaniem oryginalnych części zamiennych oznaczonych symbolem „O”

i uwzględnieniem potrącenia związanego z zarysowaniami w obrębie pokrywy silnika

i zderzaka przedniego wynoszą 16 749,47 zł brutto. W przypadku zastosowania

nieoryginalnych części zamiennych oznaczonych symbolami „P” i „PT” koszty

naprawy wyniosłyby 9230,67 zł.

Sąd Rejonowy wskazał, że spór w sprawie dotyczył wysokości odszkodowania,

przy czym strony prezentowały odmienne stanowiska co do wysokości

uzasadnionych kosztów przywrócenia pojazdu do stanu sprzed szkody. Zdaniem

Sądu, fakt naprawy rzeczy, czy też sprzedaży samochodu w stanie uszkodzonym,

nie może pozostać bez wpływu na wysokość odszkodowania. Roszczenie w tym

zakresie musi być bowiem zawsze limitowane uszczerbkiem w majątku

poszkodowanego. W razie sprzedaży uszkodzonego pojazdu szkoda powinna

zostać oszacowana i wyrażona w taki sposób, by nie stała się źródłem wzbogacenia

poszkodowanego, a w konsekwencji nabywcy wierzytelności. Szkodę stanowi

wówczas różnica między ceną, którą poszkodowany uzyskałby, gdyby przedmiotem

sprzedaży był pojazd nieuszkodzony i ceną faktycznie uzyskaną ze sprzedaży

uszkodzonego pojazdu.

W ocenie Sądu Rejonowego powódka, na której spoczywał ciężar dowodu,

nie wykazała, ile wynosiła wskazana różnica, a tym samym nie wykazała wysokości

szkody. W konsekwencji brak było w ocenie Sądu Rejonowego podstaw do wypłaty

na rzecz powódki dalszego odszkodowania ustalonego w oparciu o metodę

kosztorysową.

Sąd Okręgowy w Rzeszowie, wyrokiem z dnia 23 września 2021 r., na skutek

apelacji powódki, oddalił apelację (pkt I) i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt II).

II CNPP 3/23

4

Sąd Okręgowy zauważył na wstępie, że naprawa pojazdu nie jest warunkiem

wypłaty odszkodowania. Obowiązek naprawienia szkody powstaje w chwili jej

wyrządzenia i nie jest zależny od tego, czy poszkodowany zamierza dokonać

naprawy rzeczy. Jeżeli jednak przywrócenie stanu poprzedniego jest niemożliwe,

to poszkodowany może jedynie żądać wyrównania uszczerbku przez zapłatę kwoty

odpowiadającej wartości rzeczy zniszczonej, z uwzględnieniem pomniejszenia tej

wartości o wartość pozostałości. Nie można bowiem uznać za uzasadnione kosztów,

które wykraczają poza koszt zakupu rzeczy tożsamej z uszkodzoną, o parametrach

jej odpowiadających w stanie sprzed wyrządzenia szkody. Na tle ustalonego stanu

faktycznego granicą odpowiedzialności pozwanej jest zatem kwota ustalona jako

różnica wartości pojazdu przed szkodą i po szkodzie.

Skoro powódka ograniczyła się do dowodzenia wysokości kosztów

hipotetycznej naprawy, Sąd Rejonowy, zdaniem Sądu Okręgowego, zasadnie uznał,

że powódka nie wywiązała się z ciężaru wynikającego z art. 6 k.c.

W ocenie Sądu Okręgowego powódka bezzasadnie zarzuciła również Sądowi

Rejonowemu nieuwzględnienie kosztów prywatnej ekspertyzy sporządzonej na

zlecenie powódki. Koszty te nie pozostawały bowiem w adekwatnym związku

przyczynowym ze szkodą (art. 361 § 1 k.c.), również i z tej przyczyny,

że standardowo poszkodowani dochodzący odszkodowań osobiście takich ekspertyz

nie zlecają.

Skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem tego wyroku wniosła powódka,

zaskarżając orzeczenie w całości, zarzucając naruszenie art. 363 § 1 w związku

z art. 361 § 2 w związku z art. 822 § 1 k.c. w związku z art. 34 ust. 1 i art. 36 ust. 1

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych,

Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli

Komunikacyjnych (jedn. tekst: Dz. U. z 2025, poz. 367).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zakresie dopuszczalności rozpoznania skargi ze względu na sposób

wyznaczenia składu orzekającego (art. 80 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622) i przyjęcia skargi

II CNPP 3/23

5

do rozpoznania należało odwołać się odpowiednio do rozważań poczynionych m.in.

w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2025 r., II CSKP 1885/22

i II CSKP 172/24 oraz z dnia 12 września 2025 r., II CSKP 2114/22, które Sąd

Najwyższy podziela, nie stwierdzając przeszkód do merytorycznego rozpoznania

sprawy w niniejszym składzie.

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia jest

szczególnym środkiem prawnym, którego wniesienie inicjuje złożony proces

dochodzenia od Skarbu Państwa naprawienia szkody wyrządzonej przez wydanie

niezgodnego z prawem prawomocnego orzeczenia sądu (art. 4171 § 2 k.c. w związku

z art. 77 ust. 1 Konstytucji). Zważywszy, że dochodzenie odpowiedzialności

odszkodowawczej związanej z prawomocnym orzeczeniem sądu prowadzi

pośrednio do ponownej oceny stanu rzeczy osądzonego ze skutkiem res iudicata,

w przypadku orzeczeń, których ochrona stabilności ma szczególne znaczenie dla

porządku prawnego, konieczne jest w tym celu uzyskanie przed Sądem Najwyższym

prejudykatu potwierdzającego niezgodność orzeczenia z prawem. Prejudykat ten

warunkuje skuteczność dochodzenia – w odrębnym dwuinstancyjnym postępowaniu

sądowym – roszczenia odszkodowawczego od Skarbu Państwa. De lege lata

do kręgu orzeczeń objętych tym wymaganiem należą w szczególności prawomocne

wyroki kończące postępowanie w sprawie (art. 4241 k.p.c.) i odpowiadające im

postanowienia co do istoty sprawy, kończące postępowanie w sprawie

(art. 5191 k.p.c.).

Kontrola legalności rozstrzygnięcia sądu w postępowaniu ze skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia ma tym samym

specyficzny charakter. Nie służy – inaczej niż w przypadku skargi kasacyjnej –

zmianie nieprawidłowego rozstrzygnięcia lub otwarciu drogi do ponownego

osądzenia sprawy zgodnie z wykładnią prawa przyjętą przez Sąd Najwyższy, lecz

przesądzeniu, że została spełniona jedna z przesłanek odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa, jaką jest niezgodność z prawem prawomocnego

orzeczenia. Ten szczególny kontekst nie pozostaje bez wpływu na ocenę

bezprawności orzeczenia, która musi być dokonywana z uwzględnieniem istoty

władzy sądowniczej i związanej z nią niezawisłości sędziowskiej. W konsekwencji,

w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przy aprobacie Trybunału Konstytucyjnego,

II CNPP 3/23

6

utrwaliło się stanowisko, że za orzeczenie niezgodne z prawem w rozumieniu

art. 4241 i n. k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. można uznać tylko takie orzeczenie,

którego nieprawidłowość ma charakter kwalifikowany i elementarny. Wymaganie

to nie jest spełnione, jeżeli sąd dokonał wyboru jednego z możliwych sposobów

interpretacji przepisów prawa, choćby nawet interpretacja ta okazała się ex post

nieprawidłowa i uzasadniałaby uchylenie orzeczenia w postępowaniu kasacyjnym

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2017 r., V CNP 12/17

i z dnia 14 czerwca 2024 r., II CNPP 39/22 i powołane tam orzecznictwo).

Skarżąca upatrywała tego rodzaju elementarnej wadliwości zaskarżonego

wyroku w stanowisku Sądu Okręgowego, według którego w przypadku sprzedaży

uszkodzonego pojazdu wzgląd na ograniczenie odszkodowania do rzeczywistego

uszczerbku w majątku poszkodowanego oznacza konieczność jego ustalenia przy

zastosowaniu metody dyferencyjnej, co prowadzi do wniosku, że powinna ona

odpowiadać różnicy między kwotą możliwą do uzyskania ze sprzedaży pojazdu

nieuszkodzonego a kwotą możliwą do uzyskania ze sprzedaży pojazdu

uszkodzonego. Zdaniem powódki, za jedynie prawidłowy należy natomiast uznać

pogląd prezentowany w powołanych w skardze orzeczeniach Sądu Najwyższego,

według którego odszkodowanie – także w razie następczej sprzedaży uszkodzonego

pojazdu – powinno odpowiadać ekonomicznie uzasadnionym kosztom naprawy,

umożliwiającym przywrócenie pojazdu do stanu sprzed uszkodzenia.

Zgodnie z art. 363 k.c. naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru

poszkodowanego, bądź przez przywrócenie stanu poprzedniego bądź przez zapłatę

odpowiedniej sumy pieniężnej. Jeśli jednak przywrócenie stanu poprzedniego jest

niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności

lub koszty, naprawienie szkody ogranicza się do świadczenia w pieniądzu. Kwestia,

czy i w jakim zakresie przepis ten pozwala poszkodowanemu na dochodzenie

naprawienia szkody w formie zapłaty sumy pieniężnej w wysokości koniecznej do

przywrócenia uszkodzonej rzeczy do stanu sprzed szkody, jest niejednolicie

oceniana w piśmiennictwie i była wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Sądu

Najwyższego, także w płaszczyźnie szkód komunikacyjnych w pojazdach

mechanicznych, gdy obowiązek naprawienia szkody jest realizowany przez zakład

ubezpieczeń (art. 822 k.c.).

II CNPP 3/23

7

Powódce należało przyznać rację, że Sąd Najwyższy wielokrotnie przyjmował

w tej materii, iż, po pierwsze, poszkodowany może domagać się od zakładu

ubezpieczeń zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej przywróceniu pojazdu do

stanu sprzed uszkodzenia jako kosztów hipotetycznej restytucji (art. 822 § 1 k.c.),

po drugie, że takiej formie naprawienia szkody (tzw. restytucji pieniężnej – por. np.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2011 r.,

III CZP 5/11, OSNC 2012, nr 3, poz. 28, uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 22 listopada 2013 r., III CZP 76/13, OSNC 2014, nr 9, poz. 85 i postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2021 r., III CZP 66/20), nie stoi na przeszkodzie

zbycie uszkodzonego pojazdu. Sąd Najwyższy podkreślał w tej mierze, szeroko

uzasadniając to stanowisko, że obowiązek odszkodowawczy aktualizuje się już

w chwili wyrządzenia szkody, nie jest zależny od tego, czy poszkodowany dokonał

naprawy pojazdu, względnie zamierza jej dokonać, a tym samym na powstałe już

roszczenie odszkodowawcze nie mogą mieć wpływu późniejsze zdarzenia, w tym

m.in. sprzedaż uszkodzonego pojazdu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 8 marca 2018 r., II CNP 32/17, z dnia 12 kwietnia 2018 r., II CNP 41/17,

z dnia 3 kwietnia 2019 r., II CSK 100/18, postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 11 kwietnia 2019 r., III CZP 102/18, z dnia 7 grudnia 2018 r., III CZP 51/18,

OSNC 2019, nr 9, poz. 94 i z dnia 7 grudnia 2019 r., III CZP 73/18).

Nie można natomiast zgodzić się ze stanowiskiem powódki, że przedstawiona

interpretacja art. 363 § 1 w związku z art. 822 § 1 k.c., w aspekcie, w jakim neguje

znaczenie sprzedaży uszkodzonego pojazdu dla wymiaru szkody, jest oczywista

bądź nie podlega jakiejkolwiek dyskusji. Także bowiem zakładając, przy

uwzględnieniu ogółu trafnych argumentów jurydycznych, gospodarczych

i społecznych, które składają się na ratio kosztorysowej metody ustalania

odszkodowania, że już od chwili uszkodzenia pojazdu majątek właściciela doznaje

uszczerbku, który można wyrazić kosztem przywrócenia pojazdu do stanu wolnego

od uszkodzeń, mimo że koszty te nie zostały przez poszkodowanego poniesione,

również w powołanej wcześniej judykaturze nie kwestionuje się tego, że żądanie

sumy odpowiadającej kosztom naprawy, rozumiane jako specyficzna postać

restytucji, jest wyłączone, jeżeli przywrócenie stanu poprzedniego byłoby niemożliwe,

przy czym wyjątkowi temu przypisuje się kategoryczny charakter (por. np. wyrok

II CNPP 3/23

8

Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2018 r., II CNP 41/17 i postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 grudnia 2018 r., III CZP 51/18). W braku podstaw do dystynkcji

chodzić musi przy tym zarówno o pierwotną, jak i wtórną niemożliwość restytucji.

Taka zaś sytuacja ma miejsce w razie sprzedaży przez poszkodowanego

uszkodzonego pojazdu bez dokonania naprawy, przy czym bez znaczenia w tej

materii pozostaje to, czy naprawy mógłby teoretycznie dokonać nabywca.

Owszem, zgodzić się trzeba, że poszanowanie autonomii woli

poszkodowanego i jego prawa do zbycia uszkodzonego pojazdu może uzasadniać

odmienne podejście do sytuacji, w których następcza niemożliwość restytucji wynika

z przyczyn obiektywnych i w których źródłem tej niemożliwości jest decyzja

poszkodowanego, np. o sprzedaży lub darowiźnie uszkodzonego pojazdu, którą

system prawny powinien respektować. Odmienność ta może uzasadniać przyjęcie,

że zdarzenie to, co tym bardziej można odnieść do ewentualnej późniejszej

samodzielnej naprawy pojazdu, mimo dynamicznego charakteru szkody

zakładającego brak jej petryfikacji w pierwotnym kształcie, należy uznać za neutralne

w kontekście ustalenia odszkodowania, przy czym zabieg uchylający relewancję

określonych następczych zdarzeń mogących wpływać na stan majątku

poszkodowanego z perspektywy wymiaru odszkodowania nie stanowi przecież

żadnego novum. Przy akceptacji in genere naprawienia szkody w postaci

świadczenia sumy odpowiadającej kosztom niedokonanej jeszcze naprawy

(hipotetycznej restytucji) w powiązaniu ze swobodą poszkodowanego co do sposobu

wykorzystania kwoty uzyskanej z tego tytułu, której Sąd Okręgowy nie zanegował,

aksjologicznie nieuzasadnione i nieracjonalne jest ponadto odmienne traktowanie

poszkodowanego, który najpierw uzyskał kwotę odpowiadającą kosztom usunięcia

uszkodzeń, nie musząc nawet deklarować intencji dokonania naprawy, a następnie

sprzedał pojazd w stanie uszkodzonym przeznaczywszy odszkodowanie na inny cel,

oraz poszkodowanego, który korzystając z uprawnień właścicielskich sprzedał

uszkodzony pojazd od razu, a następnie domaga się naprawienia szkody. W taki też

sposób tłumaczyć trzeba zasadny akcent na równe traktowanie poszkodowanych,

podnoszony w powołanej wcześniej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego.

Niezależnie od tego, że ocena, czy określone zdarzenie następcze powinno

być uznane za istotne dla wymiaru odszkodowania, może i powinna mieć także

II CNPP 3/23

9

wartościujący charakter, trzeba mieć również na uwadze, że wzgląd na dynamiczny

charakter szkody w powiązaniu z art. 316 § 1 k.p.c. nie powinien służyć kalkulacjom

sprawcy (zakładu ubezpieczeń), który mógłby odwlekać spełnienie świadczenia

polegającego na zapłacie kosztów hipotetycznej restytucji, licząc, że przyszły rozwój

wypadków roszczenie to wykluczy i pozwoli na naprawienie szkody w korzystniejszy

dlań sposób. Interes sprawcy (zakładu ubezpieczeń) w tym, aby rozliczenie szkody

nastąpiło dopiero po zbyciu pojazdu, trudno uznać za godny ochrony.

To natomiast, czy w rozważanych wypadkach pojawia się ryzyko wzbogacenia

poszkodowanego, zależy od sposobu określenia prawnie istotnej szkody

z uwzględnieniem jej możliwych przekształceń. Także jednak obawa przed

ewentualnym wzbogaceniem poszkodowanego, którego źródłem mogłoby stać się

uzyskanie sumy, która z uwzględnieniem szkody handlowej przekraczałaby różnicę

między wartością pojazdu niewadliwego a uszkodzonego, nie stanowi sama przez

się argumentu przeciwko kosztorysowej metodzie naprawienia szkody. Ryzyko to

można niwelować innymi metodami, np. limitując – w zależności od okoliczności

i interesu poszkodowanego – wysokość sumy obliczonej na bazie kosztów

hipotetycznej restytucji z odwołaniem się do kryterium kosztów „nadmiernych”

(art. 363 § 1 zdanie drugie k.c.) i przy odpowiednim rozłożeniu ciężaru dowodu

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2024 r., II CSKP 1871/22, w którym

– sygnalizując wątpliwości związane z możnością dochodzenia naprawienia szkody

w takiej postaci, także w aspekcie ryzyka wzbogacenia poszkodowanego –

dopuszczono żądanie naprawienia szkody w nieruchomości przez zapłatę sumy

koniecznej do usunięcia uszkodzenia rzeczy, wskazując na możliwość ograniczenia

odszkodowania w takiej postaci, gdyby przewyższało uszczerbek w majątku

poszkodowanego wynikający z porównania wartości rzeczy niewadliwej

i uszkodzonej).

Wskazane argumenty mogłyby stanowić podstawę oceny przez Sąd

Najwyższy zarzutów w postępowaniu kasacyjnymi i – ewentualnie – uchylenia

zaskarżonego orzeczenia. Ich natura nie jest jednak tego rodzaju, aby pogląd,

że poszkodowany, który zbył uszkodzony pojazd, nie może domagać się naprawienia

szkody przez zapłatę kosztów jego hipotetycznej naprawy, mógł być na ich podstawie

uznany za wybiegający a priori poza akceptowane w kulturze prawnej metody

II CNPP 3/23

10

interpretacji, względnie, aby można go było określić jako oczywiście i w sposób

widoczny prima vista błędny.

Ocena taka nie byłaby usprawiedliwiona także wtedy, gdyby podłoża

dopuszczalności żądania przez poszkodowanego od zakładu ubezpieczeń sumy

pieniężnej koniecznej do naprawy pojazdu upatrywać – inaczej niż w przywołanym

wcześniej orzecznictwie Sądu Najwyższego – nie tyle w przekształceniu

niepieniężnego roszczenia o przywrócenie stanu poprzedniego (art. 363 § 1 k.c.)

w związku z wyłącznie pieniężnym charakterem świadczenia zakładu ubezpieczeń

(art. 822 § 1 k.c.), lecz w wyborze sposobu ustalenia odszkodowania pieniężnego,

zmierzającego do naprawienia szkody w pojeździe.

Racją jest, że wzgląd na realizację pełnego interesu poszkodowanego, w tym

jego zaufanie do własnego pojazdu, a w konsekwencji zapewnienie możności

dalszego korzystania z niego po przywróceniu do pełnej używalności, może

przemawiać za określeniem odpowiedniej sumy pieniężnej służącej naprawieniu

szkody przez pryzmat kosztów koniecznych do przywrócenia rzeczy do stanu sprzed

szkody. Takie podejście do ustalenia odpowiedniej sumy pieniężnej – motywowane

ochroną integralności majątku poszkodowanego – można jednak uznać

za uzasadnione w przypadkach, w których przemawia za tym interes

poszkodowanego, chcącego naprawić uszkodzony pojazd i nadal go używać.

Trudniej je natomiast uzasadnić, jeżeli – tak jak w sprawie rozstrzygniętej

zaskarżonym wyrokiem – brak rzeczowych podstaw do przyjęcia, żeby

poszkodowany przejawiał wolę dalszego korzystania z pojazdu będącego jego

własnością po ewentualnym przywróceniu jego pełnej użyteczności.

Także zatem przy takim podejściu sprzedaż uszkodzonego pojazdu nie

pozostawałby obojętna dla ustalenia odszkodowania, ponieważ gdy poszkodowany

nie ma zamiaru kontynuować korzystania z pojazdu, odpada wzgląd na ochronę

integralności jego majątku. Odpowiednia suma pieniężna uzyskiwana tytułem

odszkodowania, ustalona zgodnie z metodą dyferencyjną, powinna wówczas

uwzględniać wartość pozostałości i odpowiadać co do zasady różnicy między

wartością pojazdu niewadliwego a wartością pojazdu po uszkodzeniu.

II CNPP 3/23

11

Przeciwko uznaniu zaskarżonego wyroku za nieprawidłowy w sposób

kwalifikowany i widoczny prima vista przemawia kilka dalszych argumentów.

Po pierwsze, zbliżone problemy związane z możliwością żądania naprawienia

szkody w pojeździe przez zapłatę sumy koniecznej do jej usunięcia są widoczne

także w bliskich polskiemu porządkach prawnych, toteż nie bez znaczenia pozostaje

aspekt prawnoporównawczy.

Należy w związku z tym zauważyć, że na tle § 1323 austriackiego k.c., który

w rozważanym zakresie można uznać za odpowiednik art. 363 k.c., akceptuje się

wprawdzie – tak jak w prawie polskim – roszczenie poszkodowanego o zapłatę

kosztów niedokonanej jeszcze naprawy uszkodzonego pojazdu, niemniej jednak

kwota uzyskiwana z tego tytułu przez poszkodowanego nie może co do zasady

przekraczać obiektywnego zmniejszenia wartości pojazdu, ponieważ w przeciwnym

wypadku – jak się uznaje – prowadziłoby to do kolizji z kompensacyjną funkcją

odszkodowania. Jeżeli zatem w stanie faktycznym nie ma podstaw do przyjęcia,

że poszkodowany dokona naprawy pojazdu, przyznanie sumy przekraczającej

obniżenie wartości rzeczy (Wertminderung) jest wykluczone (por. np. wyroki

Oberster Gerichtshof z dnia 8 lutego 1996 r., 2Ob 11/96, https://www.ris.bka.gv.at

i z dnia 17 grudnia 2008 r., 2 Ob 116/08k). Co więcej, kwota konieczna do przyszłego

usunięcia szkód w pojeździe zasądzana jest z założeniem, że naprawa zostanie

dokonana, toteż jeśli mimo uwzględnionych ex ante (wyższych) kosztów do naprawy

nie dojdzie, zobowiązanemu do naprawienia szkody, który wypłacił odszkodowanie,

może przysługiwać wobec poszkodowanego roszczenie kondykcyjne (por. np. wyrok

Oberster Gerichtshof z dnia 29 sierpnia 2019 r., 1 Ob 105/19a,

https://www.ris.bka.gv.at).

Również w prawie niemieckim, mimo że żądanie zapłaty sumy koniecznej do

przywrócenia stanu poprzedniego jest statuowane wprost w § 249 ust. 2 zdanie

pierwsze niemieckiego k.c., sprzedaż uszkodzonego pojazdu w krótkim czasie po

powstaniu szkody może wykluczyć uzyskanie świadczenia w wysokości

przekraczającej różnicę między sumą niezbędną do uzyskania pojazdu

niewadliwego, a wartością pozostałości. Możliwość uzyskania – w razie sprzedaży

nienaprawionego pojazdu – kwoty wyższej jest warunkowana zniuansowanymi

II CNPP 3/23

12

obostrzeniami związanymi z czasem, w jakim poszkodowany korzysta z pojazdu po

uszkodzeniu. Ograniczenia te związane są z przekonaniem, że pominięcie przy

badaniu rozmiaru uszczerbku wartości, jaką przedstawia pojazd uszkodzony, jest

uzasadnione wtedy, gdy poszkodowany w dalszym ciągu z tego pojazdu korzysta.

Natomiast w razie rychłej sprzedaży za wyłączeniem możliwości uzyskania pełnej

kwoty kosztów hipotetycznej naprawy pojazdu przemawia brak interesu

poszkodowanego w zachowaniu integralności majątku i konieczność

przeciwdziałania jego wzbogaceniu (por. wyroki Bundesgerichtshof z dnia 7 czerwca

2005 r., VI ZR 192/04, Neue Juristische Wochenschrift 2005, s. 2541, z dnia 23 maja

2006 r., VI ZR 192/05, Neue Juristische Wochenschrift 2006, s. 2179,

z dnia 29 kwietnia 2008 r., VI ZR 220/07, Neue Juristische Wochenschrift 2008,

s. 1941).

W każdym zatem z tych porządków prawnych, także w razie istnienia znacznie

silniejszej podstawy do dochodzenia przez poszkodowanego roszczenia

pieniężnego wyrażającego się sumą kosztów koniecznych do dokonania przyszłej

naprawy, sprzedaż pojazdu przed naprawą może rzutować na wysokość

odszkodowania, przeciwnie do stanowiska preferowanego przez skarżącą.

Po drugie, przy ocenie stanowiska wyrażonego przez Sąd Okręgowy nie

można pomijać, że problematyka właściwego sposobu określenia wysokości

świadczenia odszkodowawczego w razie szkody w pojeździe, mimo wyraźnej linii

orzeczniczej zarysowanej w powołanych wcześniej rozstrzygnięciach Sądu

Najwyższego, stanowi od dłuższego czasu przedmiot szerokiego dyskursu w nauce

prawa, w której wyrażane są – z niebłahymi argumentami – poglądy przeciwne lub

bardziej zniuansowane aniżeli zapatrywanie Sądu Najwyższego. Dotyczy

to zwłaszcza takich sytuacji, jak bezpośrednio rozważana, gdy jasne jest,

że poszkodowany nie przywróci pojazdu do stanu sprzed szkody, np. dlatego, że go

zbył nie oczekując na naprawienie szkody lub z innych przyczyn nie jest on tym

zainteresowany. W piśmiennictwie zauważa się również, że specyfika kosztorysowej

metody ustalenia odszkodowania może przemawiać przeciwko możliwości

korzystania z tej metody przez nabywcę wierzytelności odszkodowawczej, który nie

stał się właścicielem pojazdu, taka zaś sytuacja miała miejsce w sprawie

rozstrzygniętej zaskarżonym wyrokiem. Źródłem argumentów w tym zakresie,

II CNPP 3/23

13

a zarazem punktem odniesienia dyskusji, są również orzeczenia dotyczące

analizowanego problemu zapadające w składach Sądu Najwyższego objętych

skutkami uchwały składu połączonych izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20,

OSNC 2020, nr 4, poz. 34 i wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z dnia 4 września 2025 r., C-225/22, AW „T”, ECLI:EU:C:2025:649, które zmierzają

w przeciwnym kierunku aniżeli powołana na wstępie i preferowana przez powódkę

wykładnia art. 363 § 1 w związku z art. 822 § 1 k.c. (por. np. wyroki z dnia 10 czerwca

2021 r., IV CNPP 1/21, OSNC 2022, nr 3, poz. 33 i z dnia 8 grudnia 2022 r.,

II CSKP 726/22, OSNC 2023, nr 6, poz. 22, uchwała z dnia 11 września 2024 r.,

III CZP 65/23, OSNC 2025, nr 4, poz. 41).

Odwołanie się do dyskusji toczącej się w piśmiennictwie w powiązaniu

z wcześniejszym argumentem porównawczym pozwala stwierdzić, że zasadność

roszczenia o zasądzenie kwoty pieniężnej odpowiadającej kosztom hipotetycznej

restytucji, w takiej sytuacji, jaka miała miejsce w sprawie zakończonej zaskarżonym

wyrokiem, jest daleka od jednoznaczności. Zagadnienie to ma kilka możliwych

rozwiązań, z których każde utrzymuje się w granicach wykładni, a wybór koncepcji

optymalnej wymaga wyważonej i wszechstronnej argumentacji, pozwalającej chronić

słuszny interes poszkodowanego, a zarazem utrzymać odpowiedzialność sprawcy

(ubezpieczyciela) w granicach prawnego reżimu naprawienia szkody.

Po trzecie, należy uwzględnić, że nawet utrwalona linia orzecznicza Sądu

Najwyższego oddziałuje na orzecznictwo sądów powszechnych jedynie siłą

prawnych argumentów, nie zaś ratione imperii. Spostrzeżenie to staje się istotne

zwłaszcza wtedy, gdy przyjmowana w judykaturze Sądu Najwyższego wykładnia,

mimo jej stabilności, nie stanowi jedynego dającego się racjonalnie uzasadnić

wariantu interpretacyjnego i spotyka się z niejednolitą oceną w doktrynie prawa.

W takich przypadkach wzgląd na konieczność poszanowania niezawisłości

sędziowskiej i swobody jurysdykcyjnej sędziego sprawia, że fakt, iż orzeczenie sądu

powszechnego odbiega od stanowiska Sądu Najwyższego nie przesądza sam przez

się, że orzeczenie to jest oczywiście wadliwe, a jako takie stanowić powinno

podstawę odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa. W taki też sposób

należy rozumieć stanowisko Sądu Najwyższego, w którym akcentuje się, że skarga

II CNPP 3/23

14

wnoszona na podstawie art. 4241 i n. k.p.c. może okazać się uzasadniona tylko

w razie „niepodlegającej dyskusji” sprzeczności zaskarżonego orzeczenia z prawem

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2018 r., II CNP 59/17

i z dnia 14 czerwca 2024 r., II CNPP 39/22).

Prawomocne orzeczenie sądu powszechnego, które – mieszcząc się

w akceptowanych w kulturze prawnej granicach wykładni prawa – odrywa się od

jednolitej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, powinno być przedmiotem kontroli

w postępowaniu kasacyjnym i – jeżeli Sąd Najwyższy zdecydowałby się linię tę

utrzymać – podlegać kasacji. Z zastrzeżeniem konieczności zapewnienia Sądowi

Najwyższemu możliwości sprawowania efektywnego nadzoru judykacyjnego nad

orzecznictwem sądów powszechnych (arg. ex art. 183 ust. 1 Konstytucji),

ukształtowanie granic dopuszczalności skargi kasacyjnej stanowi jednak domenę

ustawodawcy, który de lege lata uwarunkował możność złożenia skargi w sprawach

o prawa majątkowe m.in. odwołując się do kryterium wartości przedmiotu

zaskarżenia (art. 3982 k.p.c.).

Niedopuszczalne jest w związku z tym upatrywanie w skardze o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia i związanej z nią sankcji

odszkodowawczej substytutu kontroli kasacyjnej w sytuacji, w której kodeks

postępowania cywilnego takiej kontroli nie dopuszcza. Uznanie prawomocnego

orzeczenia sądu powszechnego, które wyraża jedną z możliwych interpretacji prawa,

za niezgodne z prawem w rozumieniu art. 4241 i n. k.p.c. w związku z art. 4171 § 2

k.c. tylko z powodu sprzeczności tej wykładni z interpretacją przyjmowaną choćby

w utrwalonej nawet linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, prowadziłoby ponadto do

statuowania pośredniego związania sądów powszechnych wykładnią Sądu

Najwyższego, której gwarantem stawałaby się sankcja odszkodowawcza skierowana

wobec Skarbu Państwa. Ujęcie takie należy jednak zdecydowanie wykluczyć, jeśli

zważyć, że porządek prawny, respektując związanie sędziów wyłącznie Konstytucją

i ustawami (art. 178 Konstytucji), dopuszcza związanie sądu powszechnego

wykładnią pochodzącą od Sądu Najwyższego tylko w wyjątkowych, ściśle

określonych przypadkach (por. art. 390 § 2, art. 39820 k.p.c.), gwarantujących

sprawność wymiaru sprawiedliwości.

II CNPP 3/23

15

Dodatkowym argumentem w tej materii jest stygmatyzujące oddziaływanie

uwzględnienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia z towarzyszącą jej sankcją odszkodowawczą. Oddziaływaniu temu nie

powinien być poddawany sąd, który decyduje się na wybór jednego z akceptowanych

wariantów interpretacji prawa, także wtedy, gdy wariant ten odbiega od

ukształtowanego stanowiska Sądu Najwyższego.

Wątek ten trzeba uzupełnić spostrzeżeniem, że jeżeli sąd powszechny

decyduje się na wybór innego wariantu interpretacyjnego niż aprobowany

w utrwalonej judykaturze Sądu Najwyższego, wzgląd na uniknięcie arbitralności

rozstrzygnięcia nakazuje wnikliwe wytłumaczenie przyjmowanego poglądu, które

będzie nie tylko klarownie ujawniać wykorzystane przez sąd argumenty, lecz także

konfrontować preferowane przez sąd racje językowe i funkcjonalne ze stanowiskiem

Sądu Najwyższego. In casu, uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie odpowiadało

tym wymaganiom, ponieważ Sąd Okręgowy ograniczył się do ferowania

aprobowanych przez siebie tez, których wzmocnieniu miała służyć wiedza czerpana

„z praktyki” i fakty „powszechnie wiadome”. Sąd Okręgowy zignorował natomiast

w istocie wspomnianą wcześniej linię orzeczniczą Sądu Najwyższego i podzielające

ją głosy nauki. Przy uwzględnieniu, że wykładnikiem niezgodności orzeczenia

z prawem w rozumieniu art. 4241 i n. k.p.c. są przepisy prawa materialnego (scil. -

normy regulujące merytoryczną treść rozstrzygnięcia sądowego, por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., III CNP 50/08

i z dnia 30 maja 2018 r., IV CNP 1/18, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia

2017 r., I CNP 7/17), ta krytyczna ocena nie mogła mieć jednak wpływu na zasadność

skargi.

O niezgodności zaskarżonego wyroku prawem w znaczeniu przyjętym

w art. 4241 i n. k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. nie przekonywały także argumenty

skarżącej wskazujące na zasadność uwzględnienia roszczenia o zwrot kosztów

ekspertyzy służącej oszacowaniu szkody. Profesjonalny charakter działalności

powódki, w powiązaniu z pewnym zakresem swobody przysługującym sądom meriti

przy ocenie celowości i niezbędności zlecenia osobie trzeciej ekspertyzy, której koszt

miałby zostać przerzucony na zakład ubezpieczeń (por. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2019 r., III CZP 68/18, OSNC 2019,

II CNPP 3/23

16

nr 10, poz. 98), sprawia, że stanowisko Sądu Okręgowego w tej kwestii nie mogło

zostać uznane za oczywiście błędne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

14 czerwca 2024 r., II CNPP 39/22).

Z tych względów, na podstawie art. 42411 § 1, art. 98 § 1-11, art. 108 § 1,

art. 391 § 1, art. 39821 i art. 42412 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

Marta Romańska

(K.G.)

[r.g.]