Syndyk banku przegrał skargę kasacyjną w sporze o kredyt indeksowany do CHF

Wyrokiem z 21 stycznia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF, zawarta przez powodów

z poprzednikiem prawnym pozwanego 29 września 2008 r. jest nieważna (pkt 1),

zasądził od Bank spółki akcyjnej w W. na rzecz J. S. i A. S. 241 545,65 zł wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 28 stycznia 2019 r. do dnia zapłaty

(pkt 2), oddalił powództwo główne w pozostałym zakresie (pkt 3) i rozstrzygnął o

kosztach procesu (pkt 4).

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 22 marca 2022 r., po rozpoznaniu

apelacji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że w punkcie drugim

oddalił powództwo o zapłatę 241 545,65 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie za okres od 28 stycznia 2019 r. do dnia zapłaty i w punkcie czwartym

zniósł pomiędzy stronami koszty procesu (pkt I), oddalił apelację w pozostałej części

(pkt II) oraz zniósł pomiędzy stronami koszty postępowania odwoławczego (pkt III).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Okręgowy, zgodnie z którymi 29 września 2008 r. Bank S.A. w W. (poprzednik

prawny pozwanego) i powodowie zawarli umowę kredytu hipotecznego

indeksowanego do CHF, na podstawie której bank wypłacił kredytobiorcom

494 888,19 zł z przeznaczeniem na zakup nieruchomości na rynku pierwotnym.

W umowie wskazano, że wypłata kredytu następuje w PLN, przy jednoczesnym

przeliczeniu w dniu wypłaty na walutę wskazaną w umowie kredytu zgodnie z kursem

kupna dewiz obowiązującym w banku w dniu uruchomienia kredytu, a kwota raty

spłaty obliczana jest według kursu sprzedaży dewiz, obowiązującego w banku na

podstawie tabeli kursów z dnia spłaty. Tabelę kursów zdefiniowano w regulaminie

jako tabelę kursów kupna/sprzedaży walut Banku S.A., obowiązującą o godz. 9:30 w

dniu, w którym następuje operacja. Przy zawieraniu umowy kredytu kredytobiorcy

podpisali na formularzu banku oświadczenie o ryzyku walutowym. Umowa kredytu

została zawarta według standardowego wzorca umownego stosowanego przez

bank. Postanowienia umowy dotyczące mechanizmu indeksacji nie były

przedmiotem negocjacji między stronami. Powodowie nie zostali szczegółowo

II CSKP 1006/23

3

poinformowani przed zawarciem umowy na czym polega mechanizm indeksacji ani

o stosowanych przez bank kursach kupna/sprzedaży CHF. Na podstawie aneksu do

umowy z 15 września 2009 r. strony zmieniły rodzaj kredytu z indeksowanego do

waluty CHF na kredyt walutowy w CHF, zachowując saldo kredytu ustalone na dzień

sporządzenia aneksu. Spłata wszelkich zobowiązań z tytułu umowy miała być

dokonywana po tej dacie w CHF. Powodowie w okresie od zawarcia umowy do

października 2018 r. uiścili tytułem spłaty rat kredytowych na rzecz banku łącznie

241 546,22 zł.

Sądy meriti uznały, że zawarte w umowie i regulaminie postanowienia

określające sposoby wyliczenia podlegającej spłacie kwoty kredytu i wysokości rat

kredytu oraz postanowienia tworzące mechanizm indeksacji są abuzywne, a tym

samym nie wiążą powodów. Abuzywność tych postanowień prowadzi do

nieważności całej umowy kredytu, gdyż określają one główne świadczenia stron i bez

nich nie jest możliwe wykonanie umowy przez strony.

W toku postępowania apelacyjnego pozwany podniósł zarzut potrącenia

dochodzonej w tej sprawie przez powodów kwoty z wierzytelnością przysługującą

bankowi w wysokości 494 888,19 zł z tytułu nienależnego spełnienia świadczenia na

rzecz powodów. Oświadczenie materialnoprawne o potrąceniu zostało złożone

powodom przez pozwanego pismem z 14 stycznia 2022 r. (k. 533) i doręczone

18 stycznia 2022 r. (k. 538). Procesowy zarzut potrącenia podniesiony został

w piśmie procesowym z 18 stycznia 2022 r. (k. 522). Sąd Apelacyjny uznał, że ten

zarzut nie był sprzeczny z regułami wynikającymi z art. 2031 k.c. i w konsekwencji

zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego, przyjmując, że doszło do wygaśnięcia

wierzytelności, stanowiącej przedmiot procesowego roszczenia strony powodowej,

na skutek jej umorzenia.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiódł

pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

1) prawa procesowego: art. 380, 382 w zw. z art. 227 k.p.c. oraz art. 2352 § 1

pkt 2, 3 i 5, art. 205 § 2 i art. 278 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.;

2) prawa materialnego:

II CSKP 1006/23

4

− art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy

Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich, art. 69 ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe,

− art. 189 k.p.c.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie przez Sąd

Najwyższy co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

w Warszawie

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pozwany zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego w całości,

czyli również w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego przez oddalenie

powództwa o zapłatę. Oprócz wymogów formalnych, którym w świetle przepisów

Kodeksu postępowania cywilnego powinna odpowiadać skarga kasacyjna,

dopuszczalność tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia uzależniona jest

od skutecznego wykazania przez skarżącego interesu prawnego w zaskarżeniu

orzeczenia. Skarżący winien przedstawić argumentację za przyjęciem stanowiska,

że jest pokrzywdzony zapadłym rozstrzygnięciem. Na taką konieczność wskazał Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów – zasadzie prawnej z 15 maja

2014 r., III CZP 88/13 (OSNC 2014, nr 11, poz. 108). Zgodnie z poglądem w niej

wyrażonym pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką

dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga

merytorycznego rozpoznania tego środka. Takie pokrzywdzenie (gravamen)

zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest w sensie prawnym obiektywnie

niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia skutków związanych

z prawomocnością materialną nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał

osiągnąć w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia. Zatem, tylko

potrzeba uzyskania ochrony prawnej i wywodzonego stąd interesu prawnego

II CSKP 1006/23

5

racjonalizuje możliwość korzystania ze środków zaskarżenia, nie naruszając ich

istoty.

Treść uzasadnienia zakresu zaskarżenia, którą podał skarżący, pozwala dojść

do przekonania, że nie powoływał się on i nie wykazał pokrzywdzenia orzeczeniem

zmieniającym rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji w zakresie wyżej wskazanym.

To wszystko legło u podstaw zastosowania art. 3986 § 3 k.p.c. i odrzucenia skargi

kasacyjnej w części wskazanej w punkcie I sentencji wyroku Sądu Najwyższego.

W pozostałym zakresie skarga kasacyjna pozwanego okazała się niezasadna.

Chybiony jest zarzut naruszenia prawa procesowego przez zaniechanie

przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. o potrzebie

zasięgnięcia opinii biegłego rozstrzyga sąd. Co istotne, przepis ten nie obliguje sądu

do przeprowadzania dowodu z opinii biegłego każdorazowo, w przypadku

zawnioskowania tego dowodu przez stronę lecz określa przesłanki dopuszczenia

takiego dowodu. Ustawodawca celowo użył w art. 278 § 1 k.p.c. sformułowania

„może”, podkreślając stosunkowo szeroki margines swobody decyzyjnej sądu

rozpoznającego sprawę, który ocenia, czy w danym wypadku zachodzi potrzeba

dopuszczenia dowodu z opinii biegłego. W sprawach, których przedmiotem są

umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do CHF taka potrzeba, co do

zasady, nie zachodzi (zob. np. wyroki SN z: 6 lutego 2025 r., II CSKP 1965/22;

z 6 sierpnia 2025 r., II CSKP 509/23).

Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego

koncentrują się przede wszystkim na tezie, że postanowienia umowne uznane przez

Sądy meriti za abuzywne nie naruszają w sposób rażący interesów powodów i nie

mogą być uznane ze sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Kwestia abuzywności postanowień umów kredytu indeksowanych kursem

CHF stanowiła przedmiot licznych wypowiedzi tak orzecznictwa krajowego, w tym

Sądu Najwyższego, jak i unijnego. W odniesieniu do tych zagadnień została

w ostatnich latach wypracowana jednolita i utrwalona linia orzecznicza. Zgodnie z nią

Sądy meriti słusznie przyjęły, że klauzula indeksacyjna w umowie kredytu określa

wysokość głównego świadczenia kredytobiorcy. Odnosi się ona bowiem

bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu, a zatem do

II CSKP 1006/23

6

oddania i zwrotu sumy kredytu, której wysokość wprost kształtuje (zob. m.in. wyroki

SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 28 lipca

2023 r., II CSKP 611/22).

Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank

kursów waluty, pozostawiający bankowi w tym zakresie swobodę, stoi oczywiście

w sprzeczności z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta,

a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na swobodę

decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej

kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną (zob. m.in. wyroki SN: z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 30 września 2020 r., I CSK

556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, oraz wyrok TSUE z 18 listopada 2021 r.,

C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Sądy prawidłowo przyjęły, że postanowienia umowne, regulujące mechanizm

indeksacji są abuzywne, ze względu na ich sprzeczność z dobrymi obyczajami.

Naruszają rażąco interesy powodów (kredytobiorców) i w konsekwencji równowagę

stron oraz pozostawiają kredytodawcy pole do arbitralnego działania w zakresie

ustalania kursu walut, a ponadto obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem.

Prawidłowo Sądy meriti oceniły także kwestię skutków, jakie dla losów

łączącej strony umowy niesie eliminacja z niej niedozwolonych postanowień

umownych. Podzielając w pełni pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale

składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), należy stwierdzić, że po usunięciu abuzywnych

postanowień umowa nie może obowiązywać według sposobów proponowanych

przez pozwanego. W obecnym stanie prawnym nie ma również możliwości

zastąpienia takich postanowień przepisami o charakterze dyspozytywnym.

W powołanej uchwale przyjęto, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego, odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej, stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

II CSKP 1006/23

7

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Ponadto

Sąd Najwyższy przesądził także, że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego

strony kursu waluty obcej w umowie kredytu denominowanego lub indeksowanego

umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Na ocenę abuzywności poszczególnych klauzul zastosowanych w umowie

kredytu zawartej przez strony nie wpływa również wprowadzenie w 2011 r. ustępu 3

do art. 69 Prawa bankowego, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali w ramach

umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska

możliwość dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie

obcej. Nowelizacja ta wyeliminowała tzw. spready bankowe, lecz nie przyczyniła się

do zmiany istoty umowy kredytowej. W konsekwencji, nie prowadziła do

przekształcenia zawartej wcześniej umowy w umowę o kredyt walutowy.

W kontekście zarzutów kasacyjnych należy również zaznaczyć, że skuteczne

powołanie się na interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. wymaga wykazania

przez powoda, że wyrok wydany w tego rodzaju sprawie wywoła takie skutki prawne

w stosunkach między stronami, w wyniku których ich sytuacja prawna zostanie

określona jednoznacznie, nie będzie budziła wątpliwości, co spowoduje

w konsekwencji, iż zostanie usunięta niepewność co do istnienia określonych praw

i obowiązków stron oraz ryzyko ich naruszenia w przyszłości (zob. wyrok SN

z 12 stycznia 2022 r., II CSKP 212/22). Rozstrzygnięcie czy zobowiązanie kredytowe

istnieje usuwa wątpliwość, czy na stronach ciążą dalej obowiązki wynikające

z umowy kredytu np. spłata rat (zob. postanowienia SN: z 7 lutego 2023 r., I CSK

4243/22; z 26 lipca 2023 r., I CSK 6254/22; z 22 sierpnia 2023 r., I CSK 6614/22).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3

w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Marcin Łochowski

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Beata Janiszewska

[r.g.]

II CSKP 1006/23

8

[a.ł]