Gmina bezskutecznie sprzeciwiała się drodze koniecznej przez teren szkoły

R.N. i A.N. wnieśli o ustanowienie służebności drogi koniecznej na

nieruchomości stanowiącej własność małżonków J.W. i M.W. na rzecz

każdoczesnego właściciela nieruchomości będącej współwłasnością

wnioskodawców. W uzasadnieniu wniosku wskazano, że nieruchomość, której

właścicielami są wnioskodawcy, nie posiada dostępu do drogi publicznej.

Powołany w sprawie biegły ds. geodezji i kartografii sporządził opinię

zawierającą trzy warianty ustanowienia służebności drogi koniecznej. Zgodnie

z wariantem pierwszym droga konieczna miałaby przebiegać przez działkę

II CSKP 1027/23

2

uczestników w postaci zgodnej z wnioskiem inicjującym postępowanie, tj. przez

środek działki. Wedle wariantu drugiego droga konieczna miałaby przebiegać po

wschodniej granicy działki uczestników. Natomiast w wariancie trzecim droga

konieczna została zaprojektowana jako przebiegająca przez część działki

sąsiedniej wykorzystywanej jako szkoła podstawowa, po urządzonym wjeździe

prowadzącym w głąb nieruchomości i następnie przez przygraniczny trawnik do

nieruchomości władnącej. W związku z pojawieniem się trzeciego wariantu, do

udziału w sprawie została wezwana również Gmina O. jako właściciel

nieruchomości, na której położona jest szkoła.

Uczestnicy J.W. i M.W. oponowali przeciwko przebiegającemu przez ich

nieruchomość wariantowi drugiemu, ponieważ wiązałby się on z koniecznością

przesunięcia garażu, altany oraz wystających odpowietrzników szamba. Gmina zaś

nie wyraziła zgody na przeprowadzenie służebności przez grunt szkolny, kierując

się obawą o zdrowie przebywających na nieruchomości dzieci.

Postanowieniem z 18 marca 2019 r. Sąd Rejonowy w Pruszkowie ustanowił

na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości wnioskodawców na

nieruchomości, na której posadowiony został budynek szkoły, służebność drogi

koniecznej według punktów oznaczonych na mapie stanowiącej załącznik do tego

postanowienia.

Sąd Rejonowy kierował się przede wszystkim ustaleniem, który

z rozważanych wariantów przebiegu służebności będzie najmniej uciążliwy dla

właściciela nieruchomości obciążonej. Sąd wskazał, że w przypadku działki

uczestników J.W. i M.W. przeprowadzenie służebności jest wprawdzie możliwe,

lecz droga konieczna musiałaby przebiegać albo przez środkową część działki,

powodując w istocie jej podział na dwie części albo wzdłuż wschodniej granicy

nieruchomości, co wymagałoby z kolei wyburzenia garażu, w którym uczestnicy

przechowują swoje pojazdy. Choć uprzednio uczestnicy udostępniali

grzecznościowo swoją działkę do przejazdu, to zaprzestali tej czynności ze względu

na nadmierną uciążliwość związaną z poruszaniem się pojazdów wnioskodawców

tuż przy budynku oraz niebezpieczne incydenty z udziałem dzieci i zwierząt

domowych przebywających na posesji.

II CSKP 1027/23

3

Natomiast w przypadku nieruchomości gminnej, na której prowadzona jest

szkoła, pas służebności przebiega po terenie już wykorzystywanym jako dojazd do

parkingu użytkowanego przez pracowników szkoły oraz rodziców i opiekunów jej

uczniów. Biorąc pod uwagę intensywność ruchu samochodowego związanego

z przewożeniem i odbiorem ze szkoły dzieci, Sąd Rejonowy uznał, że wzrost

uciążliwości przy uwzględnieniu ilości pojazdów, które poruszają się po tym terenie,

będzie stosunkowo niewielki i powinien być w zasadzie nieodczuwalny. Biegły

z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy wydał w toku postępowania pozytywną

opinię w przedmiocie dopuszczalności przeprowadzenia służebności gruntowej

przez teren szkoły.

Sąd Rejonowy swoje orzeczenia oparł na treści art. 145 § 1 k.c., wskazując

też, iż przy wyborze przebiegu drogi koniecznej zgodnie z art. 145 § 2 k.c. kierował

się przede wszystkim ustaleniem, który z wariantów przebiegu służebności będzie

najmniej uciążliwy dla właściciela nieruchomości obciążonej.

Postanowieniem z 30 września 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

apelację Gminy O., podzieliwszy ustalenia stanu faktycznego oraz ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji. Dodatkowo Sąd wskazał, że ustanowienie służebności

drogi koniecznej w sposób opisany w zaskarżonym postanowieniu nie pozostaje w

sprzeczności z wymaganiami dotyczącymi trwałego ogrodzenia terenu szkoły oraz

zabezpieczenia szlaków komunikacyjnych wychodzących poza teren szkoły w

sposób uniemożliwiający bezpośrednie wyjście na jezdnię. Wyjaśnił, iż ustanowiona

służebność ma przebiegać po urządzonym i utwardzonym kostką wjeździe

prowadzącym w głąb nieruchomości, a następnie przez przygraniczny trawnik do

nieruchomości wnioskodawców, a wytyczenie służebności drogi koniecznej w taki

sposób nie zmieni parametrów technicznych istniejącej drogi pożarowej

zlokalizowanej na terenie działki szkolnej i nie naruszy przepisów ochrony

przeciwpożarowej. Sąd drugiej instancji podkreślił, że obecnie dojazd do szkoły jest

nieograniczony dla samochodów rodziców i opiekunów uczniów, a także iż nie jest

to traktowane jako zagrożenie dla bezpieczeństwa uczniów czy pracowników

szkoły. Tak ustalony szlak komunikacyjny nie zmienia lokalizacji drogi, a zatem

nadal pozostaje zabezpieczony i nie zwiększa zagrożenia dla dzieci z punktu

widzenia bezpieczeństwa np. wyjścia na ulicę.

II CSKP 1027/23

4

Ponadto, w wyniku porównania konkurujących ze sobą wariantów przebiegu

drogi koniecznej, Sąd doszedł do wniosku, że ustanowienie służebności przez

działkę szkolną wymaga znacznie mniejszej ingerencji w nieruchomość obciążoną

niż miałoby to miejsce w przypadku nieruchomości zamieszkałej przez uczestników

J.W. i M.W.

Sąd odwoławczy nie zastosował art. 145 § 2 zd. 2 k.c., przyznającego

pierwszeństwo przeprowadzeniu służebności drogi koniecznej przez nieruchomość

dzieloną, wskazując, że po pierwsze przepis ten odnosi się do podziału gruntu,

który nastąpił na skutek czynności prawnej i nie znajduje zastosowania do nabycia

pierwotnego przez zasiedzenie, po drugie zaś, że nakaz przeprowadzenia drogi

koniecznej przez nieruchomość dzieloną nie ma charakteru bezwzględnego i jest

uwarunkowany możliwością wytyczenia drogi przez grunty objęte podziałem.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wywiodła gmina O.,

zarzucając naruszenie następujących przepisów prawa materialnego:

1) art. 145 § 1-3 k.c. w zw. z § 7 ust. 1 i 4 rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej i Sportu w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych

i niepublicznych szkołach i placówkach poprzez ustanowienie drogi koniecznej

przez teren szkoły, co pozostaje w sprzeczności z wymaganiem trwałego

ogrodzenia terenu szkoły oraz zabezpieczenia szlaków komunikacyjnych

wychodzących poza jej teren w sposób uniemożliwiający bezpośrednie wyjście na

jezdnię;

2) art. 145 § 1-3 k.c. poprzez przyjęcie, że ustanowienie drogi koniecznej

przez teren szkoły nie jest nadmiernie obciążające dla nieruchomości, przez którą

ma prowadzić i nie stworzy zagrożenia dla uczniów;

3) art. 145 § 2 zd. 2 k.c. przez jego niezastosowanie i ustanowienie

służebności drogi koniecznej na działce szkolnej zamiast na działce uczestników

J.W. i M.W., wydzielonej uprzednio z nieruchomości wnioskodawców.

W skardze kasacyjnej Gmina O. domagała się m.in. uchylenia zaskarżonego

postanowienia Sądu Okręgowego i przekazania temu Sądowi sprawy do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

II CSKP 1027/23

5

J.W. i M.W. wnieśli odpowiedź na skargę, w której domagali się m.in. jej

oddalenia i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne. Skupiły się one wokół problematyki

zasad ustanawiania służebności, gdy część nieruchomości obciążonej stanowi teren

placówki oświatowej, co skarżący wielokrotnie podkreślał, upatrując w tym potrzeby

odmiennej wykładni art. 145 § 1-3 k.c. niż dokonana przez Sądy meriti. Skarżący

zdaje się zwłaszcza zakładać, iż przez teren należący do szkoły nie może w ogóle

przebiegać służebność drogowa. Stanowiska tego nie sposób podzielić.

Przede wszystkim Sąd Najwyższy przypomina, iż stosownie do art. 145 § 1

k.c., jeżeli nieruchomość nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej lub do

należących do tej nieruchomości budynków gospodarskich, właściciel może żądać

od właścicieli gruntów sąsiednich ustanowienia za wynagrodzeniem potrzebnej

służebności drogowej (droga konieczna). Według art. 145 § 2 k.c.,

przeprowadzenie drogi koniecznej nastąpi z uwzględnieniem potrzeb

nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz z najmniejszym

obciążeniem gruntów, przez które droga ma prowadzić. Jeżeli potrzeba

ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej,

a między interesowanymi nie dojdzie do porozumienia, sąd zarządzi, o ile to jest

możliwe, przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności

prawnej. Z kolei zgodnie z art. 145 § 3 k.c. przeprowadzenie drogi koniecznej

powinno uwzględniać interes społeczno-gospodarczy.

Jak z regulacji tych wynika, służebność drogi koniecznej ustanawiana jest

w celu zwiększenia użyteczności nieruchomości gruntowej władnącej (służebność

gruntowa), dla uzyskania dostępu do drogi publicznej, przez drogę wewnętrzną lub

przez ustanowienie odpowiedniej służebności drogowej. Przesłanką ustanowienia

drogi koniecznej jest brak „odpowiedniego dostępu”, który powinien być

interpretowany szeroko w celu zabezpieczenia potrzeb komunikacyjnych

uprawnionego.

O przesłankach ustanowienia służebności drogowej Sąd Najwyższy

wypowiedział się szerzej np. w uchwale z 28 stycznia 2022 r., III CZP 19/22 (OSNC

II CSKP 1027/23

6

2022, Nr 10, poz. 97). Przyjęto tam, iż skoro ustawodawca, posługując się w art.

145 § 1 k.c. niedookreślonym pojęciem „odpowiedniego dostępu”, nie podjął żadnej

próby jego zdefiniowania, to nieostrość kluczowego dla konstrukcji drogi koniecznej

pojęcia „odpowiedniości” dostępu nieruchomości do drogi publicznej pozostawia

sądowi znaczną swobodę w kształtowaniu treści służebności oraz pozostawia

możliwość dostosowania decyzji do konkretnych czynników stanu faktycznego.

Relatywny i ocenny charakter użytego przez ustawodawcę przymiotnika

„odpowiedni” sprawia, że decydujące znaczenie w sprawie o ustanowienie

służebności drogi koniecznej mają okoliczności faktyczne konkretnej sprawy,

z uwzględnieniem konieczności należytego wyważenia interesów wnioskodawcy

(właściciela nieruchomości mającej stać się władnącą) i właścicieli nieruchomości,

które mają być obciążone służebnością.

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika też, iż nieruchomość ma

odpowiedni dostęp do drogi publicznej w rozumieniu art. 145 § 1 k.c., jeżeli z siecią

dróg publicznych w rozumieniu ustawy o drogach publicznych łączy ją szlak drożny

wydzielony geodezyjnie jako droga, która chociaż nie jest zaliczona do sieci dróg

publicznych, to pozwala na powszechny i nieskrępowany dostęp do nieruchomości

ogółowi osób (zob. także postanowienie SN z 25 listopada 2025 r., I CSK 1612/25).

Zaspokojenie interesów właściciela nieruchomości w zakresie dostępu do

drogi publicznej zależne jest zatem nie tylko od tego, czy nieruchomość ma

bezpośredni dostęp do drogi publicznej, ale także od tego, czy dostęp ten jest

„odpowiedni”. Kryterium to, jak zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, spełnia dostęp do drogi publicznej także za pośrednictwem dróg

niezaliczonych do dróg publicznych, do których dostęp jest powszechny

i nieskrępowany dla wszystkich.

W realiach sprawy, po ustaleniu braku dostępu z nieruchomości

wnioskodawców do drogi publicznej, dla ustanowienia tego dostępu wybrany został

wariant służebności, który przebiega po urządzonym i utwardzonym kostką

wjeździe znajdującym się na terenie części nieruchomości, gdzie prowadzona jest

szkoła, szlakiem prowadzącym w głąb nieruchomości, a następnie przez

przygraniczny trawnik do nieruchomości wnioskodawców. Ustalono też, że

II CSKP 1027/23

7

wytyczenie służebności drogi koniecznej w taki sposób nie zmienia parametrów

technicznych istniejącej drogi pożarowej zlokalizowanej na terenie działki szkolnej

i nie narusza zasad ochrony przeciwpożarowej, a także iż wariant ten nie może być

traktowany jako zagrożenie dla bezpieczeństwa uczniów czy pracowników szkoły.

W tym zakresie nie sposób więc uznać, że dostęp ten nie spełnia przesłanek z art.

145 § 1-3 k.c., o czym można zdecydować wyłącznie badając okoliczności sprawy,

tak jak poczynił to Sąd odwoławczy. W tym zakresie Sąd Najwyższy nie dostrzegł

sugerowanego przez skarżącego naruszenia prawa materialnego.

Nietrafne okazały się także argumenty skarżącego, iż Sąd ad quem nie

uwzględnił szczególnej sytuacji prawnej placówki oświatowej w kontekście

obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa i higieny, a także wskazujące, że

ustanowienie służebności jest nadmiernie obciążające dla nieruchomości, przez

którą służebność ma prowadzić, i stworzy zagrożenia dla uczniów, czy wreszcie

skierowane w stronę innego wariantu przebiegu szlaku służebnego jako bardziej

odpowiedniego, czy mniej uciążliwego. Zarzuty te stanowią nieuprawnioną

polemikę z ustaleniami faktycznymi poczynionymi w sprawie. Należy w tym

kontekście zauważyć, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c), a Sąd

Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez Sądy meriti,

które stanowią podstawę rozstrzygnięcia (art. 39813 § 2 k.p.c.). Strona nie może

więc skutecznie powoływać się na kwestie, które byłyby sformułowane w oderwaniu

od ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd odwoławczy (postanowienie SN

z 19 września 2022 r., I CSK 4256/22).

Konsekwencją obowiązywania tych przepisów jest niedopuszczalność

powoływania się przez skarżącego na wadliwość orzeczenia Sądu drugiej instancji,

polegającą na ustaleniu faktów lub niewłaściwie przeprowadzonej ocenie dowodów

(postanowienie SN z 31 sierpnia 2022 r., I CSK 3338/22). Spór o ocenę

poszczególnych dowodów i ustalenie stanu faktycznego, jaki niewątpliwie miał

miejsce w postępowaniu rozpoznawczym w sprawie, nie może być przenoszony do

postępowania przed Sądem Najwyższym.

II CSKP 1027/23

8

Sąd Najwyższy, rozpoznający skargę kasacyjną, nie ma też uprawnień do

dokonywania własnych ustaleń faktycznych. Niedopuszczalne jest zatem

powoływanie się w skardze kasacyjnej na zarzuty, w tym sformułowane jako

zarzuty naruszenia prawa materialnego, które wyrażają przekonanie skarżącego

o dokonaniu wadliwej oceny dowodów i stanowią polemikę z ustaleniami sądu

drugiej instancji. Tego rodzaju zarzuty, jak poczynione we wskazanym zakresie

przez skarżącego, stawiane pod pozorem błędnej wykładni lub niewłaściwego

zastosowania prawa materialnego należy więc uznać za niedopuszczalne

(postanowienie SN z 18 sierpnia 2021 r., I CSK 654/20).

W tym zakresie Sąd Najwyższy nie dostrzegł zatem naruszenia art. 145 § 1-

3 k.c. osobno, razem, czy w związku wskazywanymi przez skarżącego

naruszeniami przepisów rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej i Sportu

w sprawie bezpieczeństwa i higieny w publicznych i niepublicznych szkołach

i placówkach. Na marginesie można wskazać, że przeprowadzenie służebności

drogowej przez teren szkoły nie jest na tle art. 145 k.c. niedopuszczalne, taka

możliwość istnieje właśnie wówczas, gdy sąsiednia nieruchomość nie ma dostępu

do drogi publicznej, a ustanowiona w ten sposób służebność drogowa spełnia

wszystkie opisane w art. 145 § 1-3 k.c. przesłanki.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną jako nie zawierającą uzasadnionych podstaw. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzekł zaś na zasadzie wynikającej z art. 520 § 3 w zw.

z art. 98 oraz art. 13 § 2 k.p.c.

Mariusz Załucki

Marcin Krajewski

Kamil Zaradkiewicz

[SOP]