Sąd Najwyższy utrzymał odszkodowanie 282 428 zł dla spadkobierców po reformie rolnej

L.S. i A.S. wnieśli o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa,

reprezentowanego przez Wojewodę […], na rzecz każdego z nich, odszkodowania

II CSKP 145/23

2

w wysokości po 100 000 zł z odsetkami ustawowymi od dnia ogłoszenia wyroku do

dnia zapłaty.

Powód L.S. zmarł […] 2016 r. a w jego miejsce do procesu wstąpiła córka

powoda G.S.

Powodowie pismami procesowymi (A.S. z 30 grudnia 2017 r.,

a G.S. z 3 styczna 2018 r.) sprecyzowali ostatecznie powództwo w zakresie punktu

dotyczącego roszczenia głównego w ten sposób, że wnieśli o zasądzenie od

pozwanego na rzecz każdego z powodów kwot po 282 428 zł.

Wyrokiem z 26 kwietnia 2018 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił

powództwo w całości (pkt I) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt II i III).

Wyrokiem z 19 grudnia 2018 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku, na skutek

apelacji powodów, zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda A.S. kwotę 282 428 zł

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 grudnia 2018 r. do dnia zapłaty

(pkt I.1); zasądził od pozwanego na rzecz powódki G.S. kwotę 282 428 zł

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 grudnia 2018 r. do dnia zapłaty

(pkt I.2) oraz orzekł o kosztach procesu (pkt I.3-III).

Sądy meriti ustaliły, że orzeczeniem z 15 marca 1949 r. znak U.Roi. l/l -88/Bł,

Wojewoda

[…]

uznał

nieruchomość

ziemską

M.,

gm. […], o obszarze 43,3410 ha i nieruchomość ziemską N.,

gm. […] o pow. 15 ha, własność N. i M.S.,

za podlegającą przejęciu na cele reformy rolnej.

Z ustaleń faktycznych wynika także, że N.S. zmarł […] 1942 r., a spadek po

nim nabyli żona M.S. w 1/7 części majątku nieruchomego, syn L.S. w 3/7 majątku

nieruchomego, oraz syn A.S. w 3/7 części majątku nieruchomego, z tym, że

wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyli M.S., A.S. i L.S. w 1/3 części

każde

z

nich

(postanowienie

Sądu

Rejonowego

w Białymstoku z 17 marca 1993 r., sygn. akt II Ns 364/93).

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z 21 marca 2012 r. stwierdził

nieważność orzeczenia Wojewody […] z 15 marca 1949 r. wskazując, że

II CSKP 145/23

3

powierzchnia nieruchomości objętych współwłasnością poprzedników prawnych

powodów nie przekraczała normy obszarowej wynikającej z przepisów dekretu z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1944 r., nr 4, poz. 17).

W wyniku rozpatrzenia wniosku Skarbu Państwa - Nadleśnictwa […]., Minister

Rolnictwa i Rozwoju Wsi po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z 18 września

2012 r. (znak: […] ) utrzymał w mocy swoją decyzję z 21 marca 2012 r.

Postanowieniem z 14 listopada 2013 r., […] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi

wznowił postępowanie administracyjne, a wyniku wznowienia postępowania została

wydana decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 31 marca 2014 r., nr […], którą

stwierdzono, że decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 18 września 2012 r.

(znak: […]) w części dotyczącej działek nr […], […] i […] obrębu […] N. (jed. ewid. T.)

wydana została z naruszeniem prawa, jednakże nie uchylono jej, ponieważ w wyniku

wznowienia mogłaby zapaść wyłącznie decyzja odpowiadająca w istocie

dotychczasowej.

Powodowie z tytułu następstwa prawnego po małżonkach S. utracili działki o

łącznej pow. 14 ha w miejscowości N., które zostały sprzedane przez Agencję

Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa oraz bezpośrednio przez właściwą gminę.

Powołany w sprawie biegły z zakresu szacowania nieruchomości wskazał, że

w oparciu o oględziny nieruchomości w terenie, akta sprawy, materiały archiwalne,

ustalono, iż majątek ziemski N.M. i N.S. przejęty na cele reformy rolnej w 1949 r. na

mapie sporządzonej w 1959 r. na podstawie odbitki sporządzonej w 1938 r. przez

mierniczego M.M., leżał na gruntach oznaczonych jako działki o nr ewid. nr […], nr

[…], nr […], i w części na działce oznaczonej nr ewid. […]. Działki te w czasie

późniejszym podlegały licznym podziałom i zmianom numeracji. Zgodnie z opisem

G.S. na dawnej działce nr ewid. […] posadowione były zabudowania: dom, obora,

stodoła, stajnia i studnia. Również zgodnie z dokumentem ubezpieczenia,

zabudowania składały się z domu, obory, stajni, chlewu i stodoły. Zgodnie z

protokołem przejęcia majątku na cele reformy rolnej z 29 stycznia 1949 r.

zabudowania składały się z domu drewnianego krytego słomą, obory która jedną

ścianą przylegała do domu i drewnianej stodoły krytej słomą. Pozostały teren

II CSKP 145/23

4

przejętej przez Państwo nieruchomości stanowiły grunty rolne niezabudowane o

powierzchni 15 ha.

Według ustaleń biegłego, na przestrzeni lat w wyniku licznych podziałów oraz

zmian poszczególnych oznaczeń działek w ewidencji gruntów, w miejsce działek

o nr ewid. nr […], nr […], nr […] i nr […] powstały nowe działki.

Działka nr ewid. […] została przekształcona na działki o nr ewidencyjnych:

- nr […] pow. 0,77 ha, własność J.W., prawdopodobnie na mocy uwłaszczenia,

które na terenie gminy T. odbywało się w latach 1972 -1976;

- nr […] pow. 0,80 ha, własność K.M., prawdopodobnie na mocy uwłaszczenia,

które na terenie gminy T. odbywało się w latach

1972 -1976;

- nr […] pow. 0,04 ha - dojazd do gminnej oczyszczalni ścieków w T. - działkę

tę gmina T. nabyła od Państwowego Gospodarstwa Rolnego

w K.;

- nr […] pow. 0,1129 ha - dojazd do działek nr […], nr […] i nr […] - własność

Skarbu Państwa, wykonywana przez Agencję Nieruchomości Rolnych;

- nr […] pow. 0,0380 ha, własność K.M., działka powstała

w wyniku kolejnej korekty granic;

- nr […] pow. 0,7620 ha - stanowi teren gminnej oczyszczalni ścieków

- działkę tę, oznaczoną nr […], gmina T. nabyła od Państwowego Gospodarstwa

Rolnego w K. a została ona skomunalizowana decyzją Wojewody […] z 3 grudnia

1992 r. nr […] nr […] pow. 5,7085 ha, jest własnością K.M., którego ojciec Z.M. nabył

ją od Agencji Nieruchomości Rolnych jako dz. nr ewid […]- 26 maja 1999 r.;

- nr […] pow. 0,0004 ha, właściciel gmina T., działka powstała

w wyniku korekty granic i stanowi teren gminnej oczyszczalni ścieków;

- nr […] pow. 0,0432 ha, właściciel gmina T., działka powstała

w wyniku korekty granic i stanowi teren gminnej oczyszczalni ścieków.

II CSKP 145/23

5

Działka nr ewid. […] została przekształcona w działkę nr ewid. […] pow. 0,19

ha, własność J.W., prawdopodobnie na mocy uwłaszczenia, które na terenie gminy

T. odbywało się w latach 1972 -1976.

Działka nr ewid. […] została podzielona na działki oznaczone numerami

ewidencyjnymi nr […] i nr […], z których jedna, nr ewid. […], razem z działkami

nr […] i nr […], powstałymi z działki nr […], została przeznaczona na działki

budowlane pod skoncentrowane budownictwo jednorodzinne. Działka nr ewid. […]

uległa kolejnemu podziałowi na działki: nr ewid. […] (0,9914 ha oddana

właścicielom),

nr ewid. […] pow. 0,1326 ha przekazana nieodpłatnie gminie T. przez Agencję

Nieruchomości Rolnych pod drogę publiczną gminną T., nr ewid. […] pow. 2,7153 ha

jest własnością K.M., którego ojciec Z.M. nabył ją od Agencji Nieruchomości Rolnych

26 maja 1999 r.

Z części działki o nr ewid. […] (dz. nr ewid. […]) i działki nr ewid. […] zgodnie

z rejestrem działek nowego stanu posiadania powstały działki: nr […]pow.

0,0830 ha, właścicielka T.P.; nr […]pow. 0,09 ha, właściciele R.C., B.C.; nr […]pow.

0,09 ha, właściciele T.D., B.D.; nr […]pow. 0,09 ha, właściciel T.D.; nr […] pow. 0,09

ha (w części), właściciel B.P.; nr […]pow. 0,0958 ha, właściciele Z.G., K. G.; nr […]

pow. 0,09 ha, właściciele M.K., J.K.; nr […] pow. 0,09 ha, właściciele K.K., A.K.; nr

[…] pow. 0,09 ha, właściciele J.K., A.K.; nr […] pow. 0,09 ha (w części), właściciel

R.J.; nr […] pow. 0,0958 ha, właściciele K.N., D.N.; nr […] pow. 0,09 ha, właściciele

G.K., J.K.; nr […] pow. 0,09 ha, właściciele L.C., W.C., A.C.; nr […] pow. 0,09 ha,

właściciele K.Z., M.Z.; nr […] pow. 0,0869 ha, właściciele K.Z., M.Z.; nr […] pow.

0,1775 ha, właściciel K.B.; nr […] pow. 0,0912 ha, właściciel S.K.; nr […] pow. 0,0864

ha, właściciel S.K.; nr […] pow. 0,09 ha (w części), właściciel S.K.; nr […] pow. 0,09

ha (w części), właściciel S.K.; nr […] pow. 0,3899 ha w części ulicy […] w T., własność

tej dziatki nabyła gmina w drodze decyzji komunalizacyjnej Wojewody […] z 26

czerwca 1991 r.; nr […] pow. 0,37 ha - ul. […]

w T., własność tej działki gmina nabyła w drodze decyzji komunalizacyjnej Wojewody

[…] z 26 czerwca 1991 r.; nr […] pow. 0,2347 ha (w części) - ul. […] w T., własność

tej działki gmina nabyła w drodze decyzji komunalizacyjnej Wojewody […] z 26

II CSKP 145/23

6

czerwca 1991 r.; nr […] położone w obrębie […], gmina T., powiat […], województwo

[…].

Działki gruntu powstałe w wyniku ww. zmian w zdecydowanej większości

pozostają w rękach prywatnych, za wyjątkiem działek:

- nr […], pow. 0,1129 ha, dojazd do działek nr […], nr […] i nr […] - własność

Skarbu Państwa;

- nr […], nr […], nr […], które stanowią teren gminnej oczyszczalni ścieków -

właściciel gmina T.;

- nr […], pow. 0,04 ha - dojazd do gminnej oczyszczalni ścieków - właściciel

gmina T.;

- nr […], pow. 0,1326 ha - droga - właściciel gmina T.;

- nr […]1, pow. 0,3899 ha - ulica […] - właściciel gmina T.;

- nr […], pow. 0,37 ha - ul. […]- właściciel gmina T.;

- nr […], pow. 0,2347 ha - ul. […]- właściciel gmina T..

Na dzień 29 stycznia 1949 r. zabudowana była w części działka oznaczona

współcześnie nr ewid. […] (dawna działka nr […]): zabudowa zagrodowa - dom,

obora i stodoła. Otoczenie nieruchomości stanowiły grunty rolne, od strony północnej

ciek wodny. Nieruchomość położona była w pobliżu osady - miasteczka T., jak

wynika z zachowanych map, posiadała korzystny dojazd drogą gruntową.

Nieruchomość nie była zelektryfikowana, nie posiadała też innych urządzeń

infrastruktury technicznej.

Biegły, określając wartość nieruchomości według stanu na dzień 29 stycznia

1949 r. i według cen na datę wniesienia pozwu, tj. 27 stycznia 2016 r. ustalił, iż

wartość gruntów niezabudowanych wynosi 372 628 zł, natomiast wartość obiektów

budowlanych opiewa na kwotę 212 414 zł.

Agencja Nieruchomości Rolnych, oddział terenowy w O., protokołem

zdawczo-odbiorczym przekazała 18 marca 2014 r., na rzecz L.S. oraz A.S.

nieruchomość rolną niezabudowaną, położoną w obrębie […] gm. T., w skład której

wchodzi działka nr […], o powierzchni 0.9914 ha. W protokole zaznaczono, iż

II CSKP 145/23

7

przekazanie następuje na podstawie wpisu w II dziale księgi wieczystej

nr […], w którym jako właściciele ww. nieruchomości figurują L.S. oraz A.S.. Wpis

własności

został

dokonany

w

oparciu

o ostateczną decyzję Ministra Rolnictwo i Rozwoju Wsi z 21 marca 2012 r.

nr […].

L.S. zmarł […] 2016 r. Zgodnie z aktem poświadczenia dziedziczenia z 26

sierpnia 2016 r., rep. A nr […], spadek po zmarłym L.S. w całości nabyła córka G.S.,

która przystąpiła do sprawy.

A.S.

zmarł

[…]

2020

r.

Postanowieniem

z 12 października 2022 r. Sąd Rejonowy w Białymstoku stwierdził, że spadek po

zmarłym w całości nabyła córka B.M.

Postanowieniem z 14 lutego 2023 r. Sąd Najwyższy podjął zawieszone

postępowanie kasacyjne z udziałem B.M., jako następczyni prawnej zmarłego

powoda A.S..

Strona pozwana zgłosiła wobec roszczeń powodów zgłosiła zarzut

przedawnienia. Sąd odwoławczy wywiódł, że wznowienie postępowania

administracyjnego, wbrew twierdzeniom powoda A.S., nie spowodowało przerwanie

biegu przedawnienia i w tej mierze wywody Sądu Okręgowego ocenił jako

prawidłowe.

Termin

przedawnienia

rozpoczął

swój

bieg

18 września 2012 r., czyli w dniu utrzymania w mocy przez Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi, po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzji stwierdzającej

nieważność orzeczenia Wojewody […]. W ocenie Sadu meriti należy przyjąć, że

trzyletni termin przedawnienia upłynął wraz z dniem 18 września 2015 r. Oznacza to,

że roszczenie powodów w dniu 29 stycznia 2016 r., tj. w dniu wpływu pozwu do Sądu

Okręgowego w Białymstoku, było przedawnione.

Wznowienie postępowania na wniosek P., nie mogło spowodować skutku, o

jakim mowa w art. 123 § 1 pkt 2 k.c. Sąd Odwoławczy podkreślił, że na podstawie

wskazanego przepisu nie doszło do przerwania biegu przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego, skoro wznowione postępowanie nie toczyło się w żadnym razie

w przedmiocie uzyskania odszkodowania przez stronę powodową, w tym

ewentualnie w postaci restytucji naturalnej. Jest więc oczywiste, że czynności

II CSKP 145/23

8

apelującego oraz poprzednika prawnego powódki, podejmowane ramach tego

postępowania, nie mogły być czynnościami podjętymi bezpośrednio w celu

dochodzenia roszczenia o naprawienie szkody. Postępowanie to toczyło się z

wniosku P., który twierdził, że w okresie „od utworzenia ogrodu działkowego, a więc

w okresie trwającym ponad 30 lat, do chwili obecnej, zaistniały nieodwracalne skutki

prawne, polegające na powstaniu prawa użytkowania wieczystego, które podlegają

ochronie”. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że wskazany Z. należało

uznać za stronę postępowania „nieważnościowego” w odniesieniu do działek nr […],

[…] i […], obręb […], oraz, że brak udziału Z. w tym postępowaniu

„nieważnościowym” powoduje, iż decyzja z 18 września 2012 r. została wydana z

naruszeniem prawa odnośnie do trzech ww. działek. Jednocześnie stwierdził, że w

odniesieniu do wskazanych działek nie zachodzą nieodwracalne skutki prawne, w

rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.

Sąd Apelacyjny podzielił jednak zawarty w obu apelacjach strony powodowej

zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 123 § 1 pkt 2 k.c. Zgodnie z tym

przepisem bieg przedawnienia przerywa się przez uznanie roszczenia przez osobę,

przeciwko której wierzycielowi roszczenie przysługuje.

Zgodnie z poglądami doktryny uznanie może być dokonane w trzech formach:

jako uznanie właściwe, przez ugodę, i jako tzw. uznanie niewłaściwe. Pierwsza

stanowi nieuregulowaną odrębnie umowę ustalającą co do zasady i zakresu istnienie

albo nieistnienie jakiegoś stosunku prawnego. Druga jest także umową, ale różni się

od pierwszej tym, że samo istnienie lub nieistnienie stosunku prawnego nie jest

między stronami przedmiotem sporu, lecz jedynie panuje niepewność co do roszczeń

wynikających z tego stosunku, albo co do sposobu lub zakresu ich wykonania.

Uznanie niewłaściwe, wymienione jako trzecia forma uznania roszczenia, można

określić jako przyznanie przez dłużnika wobec wierzyciela, że dług istnieje.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zwrot powodom działki nr […] w oparciu

o ostateczną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 21 marca 2012 r.,

nr […], spowodował przerwanie biegu przedawnienia na mocy art. 123 § 1 pkt 2 k.c.

Czynność tę należy potraktować jako uznanie niewłaściwe. Przez zwrot

nieruchomości pozwany dał wyraz swojej świadomości istnienia roszczeń po stronie

II CSKP 145/23

9

powoda A.S. i po stronie L.S. - poprzednika prawnego apelującej. Utwierdził ich w

przekonaniu co do istnienia prawa żądania naprawienia szkody na tle ostatecznej

decyzji z dnia 21 marca 2012 r. Należy dodatkowo podkreślić, że faktyczne wydanie

nieruchomości miało miejsce w czasie, gdy przedawnienie już biegło, gdyż w dniu 18

marca 2014 r., co wynika z protokołu zdawczo – odbiorczego. Zwrot nieruchomości

A.S. i L.S., zdaniem Sądu Apelacyjnego, ocenić należy jako częściowe spełnienie

świadczenia i niewłaściwe uznanie długu, skutkujące przerwaniem biegu

przedawnienia. Wprawdzie nie dotyczyło ono zapłaty, lecz zwrotu jednej z działek,

ale wynikało to jedynie z braku prawnej możliwości zwrotu pozostałych działek, które

nie są już własnością Skarbu Państwa. Jeżeli więc naprawia się część szkody

poprzez przywrócenie stanu poprzedniego, to znaczy że uznaje się jej istnienie.

Sąd Apelacyjny wywiódł, że w okolicznościach sprawy nie można uznać, aby

przekroczenie trzyletniego terminu przedawnienia było znaczne. Przeciwnie,

uchybienie terminowi nie jest duże, skoro wynosi tylko nieco ponad cztery miesiące.

Trzeba też zaznaczyć, że trzyletni termin przedawnienia w takich sprawach, jak ta,

wymagających przeprowadzenia odpowiedniego postępowania administracyjnego,

dotyczących szeregu zaszłości, jawi się jako dość krótki. Postępowanie

„nieważnościowe” toczyło się długo, w sprawie wypowiadał się Wojewódzki Sąd

Administracyjny w Warszawie, który uchylił uprzednio wydane, niekorzystane dla

strony powodowej decyzje, podnosząc brak wnikliwej analizy decyzji Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Uśpienie czujności wierzycieli powodował także zwrot

przez stronę pozwaną jednej z działek. W ocenie Sądu drugiej instancji, takie

działanie, choć oczywiście zasługujące na aprobatę, mogło wywołać po stronie

powodowej przekonanie o braku pośpiechu z wystąpieniem na drogę sądową.

Sąd Odwoławczy nie pominął podeszłego wieku osób, które w tej sprawie

zgłosiły roszczenia. L.S., zastąpiony przez spadkobierczynię, urodzony […] 1924 r.,

w dacie wniesienia powództwa miał 92 lata, zaś powód A.S., urodzony […] 1927 r. -

miał 89 lat. Doświadczenie życiowe podpowiada zaś, że osoby w takim wieku

potrzebują więcej czasu na podjęcie ważnych decyzji, niż osoby w sile wieku.

Istotne znaczenie miał też fakt, że orzeczenie, stanowiące źródło szkody,

zostało wydane w 1949 r., zaś stwierdzenie jego nieważności nastąpiło w 2012 r.

II CSKP 145/23

10

Przez tak długi czas bezprawne orzeczenie funkcjonowało, zaś jego skutki były

poważne, skoro wiązały się utratą przez poprzedników prawnych powodów majątku

ziemskiego, co w oczywisty sposób rzutowało na dalsze losy rodziny.

Sąd drugiej instancji podkreślił, że strona powodowa w toku procesu

prezentowała wyważoną postawę. Wysokość roszczenia wywodziła z opinii biegłego

sądowego, zaś zasądzenia odsetek domagała się dopiero od dnia wyroku. Świadczy

to o uwzględnieniu interesów Skarbu Państwa przez powodów.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku skargę kasacyjną wywiódł

pozwany, zaskarżając go w całości. Skarżący orzeczeniu Sądu drugiej instancji

zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 123 § 1 pkt 2 k.c. i art. 117

§ 2 zd. 1 w zw. z art. 118 k.c.; art. 5 w zw. z art. 117 § 2 zd. 1 w zw. z art. 118 k.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego

w Białymstoku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy.

Następczynie prawne powodów nie wniosły odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Choć częściowo zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej okazały się trafne

to ostatecznie skarga podlegała oddaleniu.

Rację ma skarżący, że w sprawie nie miało miejsca przerwanie biegu terminu

przedawnienia przez uznanie niewłaściwe. Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym sprawę nie podzielił argumentacji Sądu drugiej instancji, zgodnie

z którą zwrócenie powodom jednej nieruchomości stanowiło w istocie uznanie

niewłaściwe roszczenia przez pozwanego.

Powyższe stanowisko prawne Sądu Najwyższego wynika z oceny, w myśl

której roszczenia powodów (o zwrot, o odszkodowanie) dotyczyły dwóch osobnych

nieruchomości, które były od siebie oddalone o kilkadziesiąt kilometrów. Tym samym

były to odrębne stosunki prawne. Zwrócona nieruchomość, położona w obrębie

gminy T., była niezabudowana, niepodzielona, zatem jej fizyczny zwrot był możliwy.

Natomiast nieruchomość położona w N., o łącznej powierzchni

II CSKP 145/23

11

14 ha, została podzielona na mniejsze działki, które należały do kilku właścicieli.

Stąd niemożliwe było zwrócenie powodom wskazanej nieruchomości.

Fizyczny zwrot jednej nieruchomości nie przerwał biegu przedawnienia

roszczenia, bowiem czynność ta dotyczyła innego stosunku prawnego. Podkreślenia

wymaga, że podstawą dochodzonego pozwem roszczenia była rekompensata

majątkowa za wywłóczoną nieruchomość, która nie podlegała restytucji naturalnej.

W art. 123 § 1 pkt 2 k.c., którego naruszenie zarzuca skarżący kasacyjnie,

ustawodawca wskazał, że zdarzeniem powodującym przerwanie biegu

przedawnienia jest uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której ono

przysługuje. W orzecznictwie ustalony jest pogląd, że do uznania roszczenia ze

skutkiem w postaci przerwania biegu przedawnienia może dojść przez każde

zachowanie się zobowiązanego, które - choćby nie wyrażało zamiaru wywołania tego

skutku - dowodzi świadomości zobowiązanego istnienia roszczenia, i tym samym

uzasadnia przekonanie uprawnionego, że zobowiązany uczyni zadość roszczeniu

(zob. wyrok SN z 16 września 2022 r., II CSKP 551/22).

Skoro ostateczna decyzja została wydana 18 września 2012 r. przez Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi, to od tej daty należało liczyć trzyletni termin przedawnienia

roszczenia, który upłynął 18 września 2015 r., zaś powództwo wytoczono 29 stycznia

2016 r. W konsekwencji Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną

uznał, że doszło do przedawnienia roszczenia powodów.

Odnosząc się do drugiej grupy zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

wskazać należy, że z uwagi na zasady współżycia społecznego ważnym

argumentem było, iż powoływanie się przez stronę pozwaną na przedawnienie

roszczenia było nadużyciem prawa. Powodowie doznali uszczerbku w swoim

majątku przez pozbawienie ich władztwa nad nieruchomościami.

Powodowie domagali się odszkodowania za odebranie nieruchomości, której

nie można już dzisiaj zwrócić, ponieważ uległa ona podziałowi i przeszła w ręce

prywatnych właścicieli. Powodowie wykazali szkodę powstałą w ich majątku.

Powodowie zmarli niedługo po wniesieniu powództwa, natomiast na czas

wytoczenia powództwa byli w podeszłym wieku, nie mieli wiedzy specjalistycznej

z zakresu restytucji majątku. Natomiast zwrócenie jednej nieruchomości mogli

II CSKP 145/23

12

traktować jako czynność, element postępowania, w ramach którego, w kolejnym

etapie, dostaną odszkodowanie za nieruchomość, którą im zabrano.

Przekroczenie terminu przedawnienia w sprawie było nieznaczne, bowiem od

upływu terminu przedawnienia roszczenia do wytoczenia powództwa minęło

zaledwie cztery miesiące, co w kontekście wydania decyzji o przejęciu nieruchomości

w 1949 r. w ramach reformy rolnej i utraty majątku, z uwagi na kryterium słuszności

nie powinno być przesądzające.

Powodowie żądali też relatywnie niskiej kwoty odszkodowania. Nie narażali

Skarbu Państwa na wysokie koszty. Biorąc pod uwagę szacunkową wartość

nieruchomości, jak również okres przejęcia, powodowie mogli domagać się większej

satysfakcji finansowej.

W konsekwencji Sąd Najwyższy uznał, że skarżący nie ma racji, a jego skarga

kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem podniesiony w sprawie przez

pozwanego zarzut przedawnienia stoi w sprzeczności z art. 5 k.c. Należało zgodzić

się z Sądem Apelacyjnym, że postępowanie „nieważnościowe” toczyło się długo

i mogło powodować u powodów przeświadczenie, że dostaną kolejną decyzję,

z której będzie wprost wynikało, kiedy dostaną rekompensatę za przejętą

nieruchomość. Słusznie także Sąd Odwoławczy podkreślił, że wyważona postawa

powodów, jak również domaganie się zasądzenia roszczenia odsetkowego dopiero

od dnia wyrokowania świadczyło o uwzględnieniu interesów Skarbu Państwa.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. skargę

kasacyjną oddalił.

Maciej Kowalski

Adam Doliwa

Krzysztof Wesołowski

(M.M.)

[SOP]