Kredyt indeksowany do franka bez zasad ustalania kursu. SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z 22 października 2021 r. Sąd Okręgowy w Szczecinie ustalił

nieważność umowy kredytu hipotecznego i zasądził od pozwanego banku na rzecz

powodowego kredytobiorcy 174 369,62 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od

dni wskazanych w rozstrzygnięciu oraz oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Szczecinie

oddalił apelację banku.

Sąd drugiej instancji ustalił, że 9 lutego 2006 r. powódka zawarła z bankiem

umowę kredytu hipotecznego, indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF).

Suma kredytu została oznaczona na 180 000 zł i po wypłaceniu została przeliczona

na CHF kursem kupna według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w banku

w dniu wypłaty danej transzy kredytu. Kredytobiorca zobowiązał się spłacić w złotych,

w miesięcznych ratach, wyrażoną w CHF sumę kredytu z odsetkami

z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w banku w dniu płatności

raty kredytu. Okres kredytowania miał wynosić 360 miesięcy. Tytułem spłaty rat

kredytobiorca od zawarcia umowy do sierpnia 2021 r. uiścił 174 369,62 zł.

Sąd Apelacyjny, powołując się między innymi na wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 7 listopada

2019 r., IV CSK 13/19, z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, i z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. postanowienia

umowy określające zasady przeliczenia udzielonego kredytu i spłacanych rat na

CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przy tym

postanowienia te wprawdzie określają główne świadczenia stron, lecz nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała mechanizmu

kształtowania kursu CHF przez bank. Ze względu na niedookreślenie kursu

koniecznego do stosowania indeksacji Sąd drugiej instancji uznał za nieważne

wszystkie postanowienia umowy dotyczące indeksacji. Umowa jest nieważna

w całości, ponieważ nie może nadal obowiązywać bez kwestionowanych warunków

II CSKP 145/24

3

z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego

przedmiotu umowy.

Pozwany bank wniósł o uchylenie zaskarżonego skargą wyroku w całości

i zarzucił naruszenie prawa materialnego:

1) art. 189 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie, że kredytobiorca posiadał

interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

w postaci umowy kredytu, mimo iż mógł i wytoczył powództwo o świadczenie;

2) art. 3851 § 1 i 2 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 1 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy

Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez przyjęcie, że

postanowienia dotyczące przeliczeń walutowych mają charakter abuzywny;

3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art 69 ust 1 i 2 oraz art. 111 pkt 4 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”), art. 3 ust. 1, art 4 ust. 2

i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że postanowienia umowy kredytu

naruszają w sposób rażący interesy konsumenta i dobre obyczaje, a także przyjęcie,

że żadne z postanowień umowy nie było uzgadniane indywidualnie;

4) art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i b) pr.bank. w zw. z art. 316 § 1 k.p.c. i art. 1

ust. 2 dyrektywy 93/13 przez nieuwzględnienie obowiązującego na dzień

wyrokowania stanu prawnego, w którym uznanie za niedozwolone postanowienia

umownego zawierającego odesłanie do tabeli kursów banku jest wyłączone z uwagi

na przyznanie przez ustawodawcę kredytobiorcom innych środków ochrony prawnej;

5) art. 3851 § 2 w zw. z art. 56 i 354 § 1 k.c. oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

przez zaniechanie ustalenia treści stosunku zobowiązaniowego obowiązującego

między stronami po wyeliminowaniu z umowy kredytu postanowień niedozwolonych;

6) art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 i art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13 przez zaniechanie zastosowania do rozliczeń kursu średniego NBP

i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie

art. 358 § 2 k.c. w jego aktualnym brzmieniu;

7) art. 3851 § 2 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 24 i 32 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim w zw. z uchwałą nr 47/2007

II CSKP 145/24

4

Zarządu NBP z 18 grudnia 2007 r., zmieniającą uchwałę 51/2002 Zarządu NBP

z 23 września 2002 r. i w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez niezastosowanie

do rozliczeń z tytułu umowy kredytu kursu średniego NBP;

8) art. 487 w zw. z art. 496 k.c. oraz art. 499 w zw. z art. 5 k.c. przez uznanie,

że w sprawie nie może znaleźć zastosowania zarzut zatrzymania złożony przez

bank.

Skarżący zarzucił również naruszenie przepisów postępowania:

1) art. 387 § 2 pkt 2 k p c. przez zaniechanie rozpoznania wszystkich zarzutów

apelacyjnych;

2) art. 278 § 1 w zw. z art. 227 i 235 § 1 pkt 2 k.p.c. oraz art. 3

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii

biegłego z zakresu finansów i rachunkowości na okoliczności wskazane przez bank

w odpowiedzi na pozew.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. trzeba zwrócić uwagę, że

skarżący kwestionuje interes prawny kredytobiorcy wskazując, iż uwzględnienie

roszczenia o zapłatę rozstrzyga spór. Umowa była w trakcie wykonywania w chwili

wniesienia pozwu, a ustalenie nieważności usuwa niepewność prawną co do

dalszych obowiązków stron, co przesądza o istnieniu interesu prawnego

(wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., II CSK 495/19). W związku z powyższym zarzut ten

jest niezasadny.

W umowie kredytu indeksowanego do waluty obcej kurs przeliczenia spłaty

dokonanej w złotych na wyrażoną w walucie obcej wysokość raty kredytu

bezpośrednio wpływa na wysokość spłaty w złotych, czyli określa świadczenie

główne kredytobiorcy. Postanowienia umowy określające świadczenia główne

podlegają ocenie na podstawie art. 3851 § 1 k.c. tylko pod warunkiem, że nie zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Sąd drugiej instancji uznał tę klauzulę za

niejednoznaczną ze względu brak uregulowania w umowie podstaw od ustalania

kursów przez bank, co jest zgodne z utrwaloną linią orzeczniczą.

II CSKP 145/24

5

Skarżący zarzucił, że dowodem z opinii biegłego zamierzał wykazać, że bank

nie ustalał kursów dowolnie, a Sąd z naruszeniem przepisów postępowania ustalił

odmiennie. Wbrew zarzutowi Sąd odwoławczy nie ustalił, że bank dowolnie

kształtował kursy, lecz że umowa nie zawierała jasno sformułowanych ograniczeń

w tym zakresie. Sąd drugiej instancji uznał, że praktyka kształtowania kursów nie jest

istotna i dlatego wnioskowany dowód był zbędny. O istotności faktów (art. 227 k.p.c.)

stanowi prawo materialne. Nie jest naruszeniem przepisów postępowania pominięcie

dowodu na fakt nieistotny w świetle sposobu zastosowania prawa materialnego przez

Sąd drugiej instancji. Gdyby nawet Sąd Najwyższy podzielił zarzut kasacyjny

naruszenia prawa materialnego, prowadzący do konieczności ustalenia faktów

uznanych przez sąd drugiej instancji za nieistotne, to przy ponownym rozpoznaniu

apelacji Sąd odwoławczy byłby zobowiązany do ponownej oceny wniosków

dowodowych stron na fakty, które okazały się istotne w świetle wykładni dokonanej

przez Sąd Najwyższy. Dlatego zarzucenie naruszenia przepisów postępowania

przez pominięcie opinii biegłego było chybione.

Kolejnym warunkiem zastosowania art. 3851 § 1 k.c. jest brak indywidualnego

uzgodnienia spornych postanowień umowy. Z uzasadnienia wyroku Sądu

Okręgowego, zaakceptowanego w tym zakresie przez Sąd Apelacyjny, zdaje się

wynikać teza, że nie może być postanowieniem indywidulanie uzgodnionym

postanowienie zawarte w zaproponowanym wzorze umowy, nawet jeżeli strony

negocjowały inne wersje tego zapisu. Tak daleko idąca teza nie jest zasadna. Jednak

sam bank w skardze wskazuje, że postanowienia kursowe nie były przedmiotem

negocjacji, a jedynie że powód miał możliwość ich zainicjowania. Przy tym bank nie

twierdzi, aby zwrócił powodowi uwagę na możliwość ustalania kursów

przeliczeniowych w inny sposób.

Kurs walut obcych, ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4

pr.bank., wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych

w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to,

iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone,

a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

II CSKP 145/24

6

Skoro klauzula kursowa zawarta w umowie kredytu indeksowanego nie wiąże,

to do oceny umowy tej stosuje się uchwałę składu całej Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (ONSC 2014, nr 12, poz. 118),

która do rangi zasady prawnej podniosła następujące tezy:

1) w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;

2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umowy stron za ważną

w jakimkolwiek zakresie i czynią bezprzedmiotową ocenę zasadności pozostałych

zarzutów odnoszących się do oceny umowy jako nieważnej. Nawet przy zasadności

tych zarzutów Sąd Najwyższy zobowiązany jest do uznania zaskarżonego wyroku za

odpowiadający prawu w zakresie nieważności umowy.

Obecnie nie budzi już wątpliwości nieprzysługiwanie prawa zatrzymania dla

ochrony roszczeń stron o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej

umowy kredytu. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23, (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), uznał, że prawo zatrzymania nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej

strony. Z argumentacji przytoczonej w uzasadnieniu uchwały wynika, że również brak

możliwości potrącenia nie przesądza o przyznaniu stronom umowy kredytu prawa

zatrzymania. Wręcz przeciwnie, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że uprawnienia

prawokształtujące w postaci potrącenia i zatrzymania nie mogą pozostawać

w zbiegu, ponieważ zakres ich zastosowania jest rozłączny. W przypadku świadczeń

jednorodzajowych zastosowanie znajdzie potrącenie, a w przypadku świadczeń

różnorodzajowych – prawo zatrzymania. Ponadto Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), uznał,

II CSKP 145/24

7

że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie

umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo

zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.

Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. powodowi przysługuje od skarżącego zwrot

kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki

minimalnej wynikającej ze stosowanego odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Marcin Łochowski

Beata Janiszewska

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[r.g.]