Ślub wyznaniowy bez skutków prawnych. SN oddalił skargę córki o sprostowanie aktu zgonu

J. G. wniosła o sprostowania aktu zgonu swojej matki M. B. […] przez

zastąpienie nazwiska B. nazwiskiem K. oraz wpisanie w oznaczeniu jej stanu

II CSKP 2230/22

2

cywilnego „zamężna” w miejsce „wdowa”. W uzasadnieniu wskazała, że M. B. - po

tym, jak została wdową po pierwszym mężu J. B. - […] zwarła związek małżeński z

J. K. i w związku tym pozostawała do chwili swojej śmierci, […] co nie znalazło

odzwierciedlenia w akcie zgonu objętym wnioskiem.

Sąd Rejonowy w Gryficach postanowieniem z 6 lipca 2020 r. oddalił wniosek

J. G. W uzasadnieniu wskazał, że matka wnioskodawczyni M. B. i J. K. […] wzięli

ślub w obrządku rzymskokatolickim; nie zawarli związku małżeńskiego przed

urzędnikiem stanu cywilnego. Na gruncie obowiązującego w tym czasie art. 11 i

art.12 § 2 dekretu Rady Ministrów z dnia 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie

(Dz. U. Nr 48, poz. 27; dalej: „dekret Prawo małżeńskie z 1945 r.”), jedynie

małżeństwo zawarte przed urzędnikiem stanu cywilnego wywierało skutki prawne w

obliczu państwa. Nie było zatem – w świetle art. 35 i art. 36 ustawy z dnia 28

listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2020 r., poz.

463 ze zm.; dalej: „p.a.s.c.”) - podstaw do sprostowania aktu zgonu M. B. zgodnie z

żądaniem zgłoszonym we wniosku.

Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem zaskarżonym skargą

kasacyjną oddalił apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego,

aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę tego orzeczenia oraz ich ocenę

prawną. Zgodził się z oceną, że dane matki wnioskodawczyni ujawnione w akcie

zgonu nie zostały wpisane niezgodnie z prawdą, tj. niezgodnie z rzeczywiście

noszonym przez nią nazwiskiem oraz stanem cywilnym w chwili śmierci. Matka

wnioskodawczyni po zawarciu związku małżeńskiego z J. B. przyjęła jego nazwisko

a po śmierci J. B. została wdową. Zawarty przez nią […] związek małżeński z J. K.

[…] miał charakter wyłącznie wyznaniowy i nie wywoływał skutków prawnych w

świetle prawa polskiego. Obowiązujący w tym czasie dekret z dnia 25 września

1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 1945 r., nr 48. poz. 272; dalej:

„dekret Prawo o aktach stanu cywilnego z 1945 r.”) przewidywał, że zawarcie

związku małżeńskiego odbywa się w; siedzibie urzędu stanu cywilnego (art. 73 ust.

1), zaś dowodem zawarcia związku małżeńskiego jest akt małżeństwa (art. 75).

Bezspornie M. B. i J. K. nie zawarli związku małżeńskiego przed urzędnikiem w

siedzibie urzędu stanu cywilnego i nie sporządzono aktu małżeństwa.

II CSKP 2230/22

3

Sąd Okręgowy podkreślił, że stosownie do art. VI § 1 ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r., Nr

9, poz. 60; dalej: „przep.wpr.k.r.o.), zawarcie i ważność małżeństwa, które zostało

zawarte przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ocenia się

według przepisów obowiązujących w chwili zawarcia małżeństwa. […] nie

obowiązywały żadne przepisy zrównujące w skutkach prawnych zawarcie związku

małżeńskiego wyznaniowego ze związkiem zawartym przed urzędnikiem stanu

cywilnego. Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską

podpisany 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r., nr 51, poz. 318; dalej: „Konkordat”)

wszedł w życie dopiero 25 kwietnia 1998 r., zaś uprzedni Konkordat pomiędzy

Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany 10 lutego 1925 r.

(ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r. Dz.U. z 1925 r., nr 47,

poz. 324) został rozwiązany z dniem 12 września 1945 r. uchwałą Tymczasowego

Rządu Jedności Narodowej z dnia 12 września 1945 r. w sprawie konkordatu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni domagała się uchylenia

postanowienia Sądu Apelacyjnego i wydania orzeczenia co do istoty sprawy

uwzgledniającego żądanie wniosku, ewentualnie uchylenia tego orzeczenia

i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Powołując się na podstawę naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1

k.p.c.), zarzuciła: naruszenie art. 10 ust. 1 i 2 Konkordatu w związku z art. 7 ustawy

z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks

postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawy o stosunku

Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. z 1998 r., Nr 117, poz. 757) oraz art. VI § 1 przep.wpro.k.r.o.

w związku z art. 12 § 2 dekretu Prawo małżeńskie z 1945 r., art. 8 i art. 14

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada

1950 r. ratyfikowanej przez Polskę 19 stycznia 1993 r. (dalej: „Konwencja”) – przez

ich bledną wykładnię.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich

stwierdzonych (art. 3 zdanie pierwsze p.a.s.c.) Ta szczególna (kwalifikowana) moc

II CSKP 2230/22

4

dowodowa tych aktów sprawia, że ich niezgodność z prawdą może być

udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym (art. 3 zdanie drugie

p.a.s.c.). Może to nastąpić w drodze sprostowania aktu stanu cywilnego

w procedurze przewidzianej w art. 36 p.a.s.c., umożliwiającej zastąpienie danych

ujawnionych w akcie niezgodnych z prawdą danymi prawdziwymi ustalonymi przez

sąd.

U podstaw zaskarżonego postanowienia legło stwierdzenie, że sprostowanie

aktu zgonu M. B. w zakresie oczekiwanym przez wnioskodawczynię nie było

możliwe, gdyż oznaczenie w nim nazwiska zmarłej (B.) oraz jej stanu cywilnego

(wdowa) odpowiadało rzeczywistemu stanowi rzeczy. Sąd Okręgowy uznał, że

konstatacji tej nie mógł podważyć podniesiony we wniosku i eksponowany w

apelacji fakt zawarcia przez M. B. […] małżeństwa wyznaniowego z J. K., gdyż – w

świetle obowiązujących wówczas art. 11 i art. 12 § 2 dekretu Prawo małżeńskie z

1945 r. oraz art. 73 ust. 1 i art. 75 dekretu Prawo o aktach stanu cywilnego z 1945 r.

- nie wywołało ono skutków w polskim porządku prawnym. Matka wnioskodawczyni

w chwili śmierci nosiła zatem nazwisko swojego poprzedniego męża (B.)

i – wobec tego, że zmarł on przed nią – była wdową.

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej zmierzały do poważenia

powyższej oceny. Według skarżącej, osoby, które – tak jak jej matka - bez

naruszenia prawa powszechnie obowiązującego zawarły związek małżeński

wyznaniowy przed wejściem w życie przepisów regulujących małżeństwo

konkordatowe, powinny być traktowane na równi z osobami, które zawarły taki

związek pod rządem tych przepisów, tj. po 15 listopada 1998 r. a odmienne

stanowisko Sądu Okręgowego jest wynikiem błędnej wykładni przepisów prawa

materialnego wskazanych w skardze kasacyjnej, narusza zasadę równości wobec

prawa i stanowi przejaw dyskryminacji.

Formułując te zarzuty skarżąca nie twierdziła, że jej matka […] zawarła

związek małżeński z J. K. spełniający przesłanki przewidziane w dekrecie Prawo

małżeńskie z 1945 r. Podniosła natomiast, że w następstwie wejścia w życie

ustawy z 28 lipca 1993 r. nowelizującej Kodeks rodzinny i opiekuńczy

(z dniem 15 listopada 1998 r.) związek ten uległ konwalidacji i powinien być

II CSKP 2230/22

5

traktowany - w aspekcie wynikających z niego skutków prawnych - na równi ze

związkiem konkordatowym. Zarzuty oparte na tym założeniu nie mogły odnieść

zamierzonego skutku.

W orzecznictwie dostrzeżono, że ustawodawca, wprowadzając do polskiego

systemu prawa tzw. małżeństwo konkordatowe, nie przewidział konwalidacji

(konwersji) małżeństw zawartych w latach 1946-1997– z naruszeniem prawa

małżeńskiego – wyłącznie w formie przewidzianej przez prawo kanoniczne

(tzw. konkubinatów kwalifikowanych). Naczelny Sąd Administracyjnego

w Warszawie w wyroku z 12 kwietnia 2000 r., V SA 1512/99 (nie publ.), na który

powołała się skarżąca, uznał, że brak regulacji w tym zakresie stanowi lukę prawną

(aksjologiczną), co przemawia za tym, aby osoby pozostające w takim związku

traktować na równi z osobami, które zawarły małżeństwo konkordatowe. W innych

orzeczeniach wyrażono jednak pogląd odmienny, kwestionujący zapatrywanie, że

brak w ustawie z 1996 r. nowelizującej Kodeks rodzinny i opiekuńczy przepisów

intertemporalnych odnoszących się do skutków małżeństw wyznaniowych

zawartych przed wejściem w życie Konkordatu jest przejawem luki prawnej.

Zwrócono przy tym – trafnie – uwagę, że w art. 10 Konkordatu strony

jednoznacznie uzgodniły zrównanie małżeństwa kanonicznego tylko

z małżeństwami zawartymi zgodnie z prawem polskim. Intencją stron Konkordatu

nie było zatem dokonanie konwersji związków osób, którym udzielono ślubu

religijnego wbrew obowiązującemu prawu polskiemu i z tej właśnie przyczyny nie

przewidziano przepisów intertemporalnych dopuszczających taką możliwość

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2004 r., II UK 264/03, OSNP 2004,

nr 21, poz. 375 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia

2007 r., II OSK 140/06, nie publ.). W orzeczeniach tych podkreślono, że

zaprezentowane w nich stanowisko, odrzucające możliwość uznania wcześniej

zawartego małżeństwa w formie wyznaniowej za wywołujące skutki równoważne ze

skutkami małżeństwa konkordatowego, nie narusza art. 8 oraz art. 14 Konwencji.

Ustawowe określenie warunków, od których spełnienia zostaje uzależnione uznanie

związku dwóch osób za związek małżeński stanowi uprawnione ograniczenie

prawa do życia prywatnego i rodzinnego, zaś sytuacja osób, które zawarły

wyłącznie religijny związek małżeński bez spełnienia warunków koniecznych do

II CSKP 2230/22

6

wywołania skutków prawnych jest zasadniczo odmienna od sytuacji osób, które

zawarły małżeństwo konkordatowe.

Trzeba zauważyć, że kwestia konwersji związków małżeńskich zawartych

w formie przewidzianej przez prawo kanoniczne oraz możliwości uznania skutków

tych związków za równoważne skutkom małżeństwa konkordatowego była

rozważana w przywołanych orzeczeniach na kanwie sporów dotyczących

uprawnień konkubentów zmarłych kombatantów, wynikających z przepisów

zabezpieczenia społecznego. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie jest

natomiast ocena żądania sprostowania aktu stanu cywilnego. Sprostowanie to – jak

już wspomniano - ma polegać na zastąpieniu danych niezgodnych z prawdą

obiektywną danymi zgodnymi z nią, a więc stwierdzeniu stanu faktycznego

obiektywnie istniejącego pierwotnie W świetle przytoczonych rozważań, nie ulega

wątpliwości, że w konkretnym stanie faktycznym niezgodność taka nie wystąpiła.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

Marta Romańska

(A.T.)

[r.g.]