Kredyt frankowy z błędnie prowadzonym rachunkiem spłaty. SN oddalił skargę banku

Powodowie B.S. i R.C. wnieśli o zasądzenie od pozwanego Bank S.A.

w W. solidarnie na swoją rzecz 32 460,73 zł oraz 12 049,72 CHF (w obu przypadkach

wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie), a także o ustalenie nieważności bliżej

określonej umowy kredytu zawartej z pozwanym. Sąd Okręgowy w Warszawie

oddalił powództwo. Na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny w Warszawie

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od pozwanego na

rzecz powodów 32 460,73 zł i 12 049,72 CHF wraz z odsetkami, ustalił nieważność

spornej umowy kredytu, a w pozostałym zakresie – dotyczącym części żądanych

w sprawie odsetek – powództwo oddalił.

Sąd Apelacyjny ustalił, za Sądem Okręgowym, że 21 kwietnia 2008 r. strony

zawarły umowę kredytu. Była ona denominowana w walucie obcej – franku

szwajcarskim. Kredyt opiewał na 159 281,78 CHF; umowę zawarto na okres

360 miesięcy. Nie była ona indywidualnie negocjowana. W sprawie poczyniono także

dalsze, szczegółowe ustalenia co do procesu zawarcia oraz treści umowy kredytu,

w tym co do zawartego w niej mechanizmu powiazania kredytu z walutą obcą. Spłaty

należności miały następować ze wskazanego w umowie rachunku prowadzonego

w walucie kredytu, zasilanego wyłącznie środkami we frankach szwajcarskich.

Rachunek ten w rzeczywistości był jednak prowadzony w euro, co stanowiło wynik

omyłki pracownika banku. Rachunek o wskazanym w umowie numerze został

zamknięty 25 lipca 2017 r., a spłata w rzeczywistości następowała na rachunek

prowadzony we frankach szwajcarskich (o numerze innym niż wskazany w umowie),

przy czym powodowie uiszczali wpłaty na swój rachunek prowadzony w walucie

polskiej, a następnie środki te były przeksięgowywane przez bank na rachunek

prowadzony we franku szwajcarskim. W późniejszym czasie powodowie wpłacali

środki na poczet kredytu bezpośrednio we franku szwajcarskim, korzystając

z kantoru internetowego.

Kredyt miał być uruchomiony w transzach. Pierwsza z nich miała być

wypłacona, w kwocie nie wyższej niż 330 000 zł, określonej w umowie sprzedaży

kredytowanej nieruchomości, na rachunek zbywcy, a w pierwszej kolejności

II CSKP 297/23

3

– na spłatę jego zadłużenia u podmiotu trzeciego (banku). Druga transza kredytu,

stanowiąca różnicę między ceną nabycia nieruchomości, a wkładem własnym

kredytobiorców i kwotą przekazaną na spłatę kredytu – miała być wpłacona na

rachunek bankowy zbywcy, wskazany w umowie sprzedaży. Zgodnie z dołączonym

do umowy kredytu regulaminem w przypadkach, w których wypłata kredytu miała

nastąpić w walucie innej niż waluta kredytu, wypłata następowała po przeliczeniu

środków po kursie ustalanym przez bank. Analogiczne rozwiązanie dotyczące

przeliczenia walut przewidziano dla sytuacji, w której na rachunku bankowym

prowadzonym w walucie obcej nie zgromadzono odpowiedniej kwoty w walucie

kredytu; w takim przypadku bank upoważniony był do pobrania środków z rachunków

prowadzonych w innej walucie i dokonania przeliczenia po stosowanych przez

pozwanego kursach.

Bank wypłacił kredyt; pierwsza transza opiewała na 4405,45 CHF i służyła

pokryciu zadłużenia zbywcy w innym banku, a druga, wypłacona w kwocie

313 454,20 zł (co stanowić miało odpowiednik 154 876,78 franków szwajcarskich),

trafiła na rachunek bankowy zbywcy. Kredytobiorcy wpłacili na rzecz pozwanego

łącznie 104 196,23 zł oraz 28 145,20 CHF tytułem rat kredytu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia

umowne odsyłające do niezdefiniowanego bliżej bankowego kursu wymiany walut są

niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako

konsumentów. Postanowienia te podlegały przy tym badaniu przez pryzmat

przesłanek wskazanego ostatnio przepisu, gdyż, choć określały główne świadczenia

stron, to nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

Jednoznaczność rozumieć należy przy tym, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie jako

zrozumiałość postanowienia w sensie gramatycznym, lecz jako przejrzystość

skutków ekonomicznych konkretnego rozwiązania umownego. Sporne klauzule nie

spełniały tego kryterium, gdyż stosowane przez pozwanego kursy walut,

a w konsekwencji kwoty podlegające wypłacie i spłacie, mogły być ustalane

w sposób arbitralny.

Wobec powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron była nieważna.

Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień, które okazały się

II CSKP 297/23

4

niewiążące dla powodów jako konsumentów. Tym samym żądane w sprawie kwoty

podlegały zasądzeniu jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.).

Jednocześnie uwzględnieniu podlegało żądanie ustalenia (art. 189 k.p.c.), gdyż

powodowie mieli interes prawny w jego dochodzeniu. Samo częściowe rozliczenie

dotychczas uiszczonych świadczeń nie stabilizuje sytuacji prawnej stron procesu.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c., (2) art. 65 k.c., w tym

w zw. z art. 69 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe, (3) art. 3851

§ 1 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich, (4) art. 3851 § 1 k.c. w zw.

z art. 69 § 1 i 3 pr.bank., (5) art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13,

(6) art. 358 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c., (7) art. 56 k.c. w zw. z art. 41 ustawy

z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe w zw. z art. 354 w zw. z art. 3851 § 1 i 2

k.c., (8) art. 3851 § i 2 w zw. z art. 5 k.c., art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

w zw. z art. 2 Konstytucji oraz z art. 2 i 3 TUE, (9) art. 1 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 1

dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c., (10) art. 1 pkt 1 lit. a oraz art. 4 ustawy

z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych

ustaw w zw. z art. 3851 § 1 k.c., (11) art. 410 w zw. z art. 405 k.c., a także

(12) art. 5 k.c.

W pierwszym zarzucie skarżący zakwestionował posiadanie przez powodów

interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności spornej umowy (w istocie:

nieistnienia stosunku prawnego mającego wynikać z umowy).

Drugi zarzut dotyczył wykładni spornej umowy kredytu. Bank podniósł w jego

ramach wiele wątków. Dotyczyły one kolejno: (1) przyznania pozwanemu w spornej

umowie prawa do dowolnego sterowania wysokością świadczeń stron,

(2) faktycznego braku dowolności (arbitralności) stosowanych przez pozwanego

kursów walut, (3) błędnego nieocenienia, że umowa miała czysto walutowy charakter

(wypłata i spłata kredytu następowała, zdaniem banku, w walucie obcej),

(4) przyjęcia – zdaniem pozwanego – błędnej oceny, że klauzule przeliczeniowe

określały główne świadczenia stron umowy, a także (5) konkluzji o tym, że bez

wspomnianych przeliczeń umowa nie nadawała się do wykonania.

II CSKP 297/23

5

W zarzucie trzecim podważano ocenę o niedozwolonym charakterze spornych

postanowień umownych, a także o niemożliwości wykonania spornej umowy bez tych

postanowień. Do argumentacji dodano również twierdzenia co do nieustalonych

w sprawie faktów, w tym co do indywidualnego uzgodnienia spornych postanowień.

Podobnej materii dotyczyły zarzut czwarty i dziewiąty, w którym wskazano, że ustawa

dopuszcza zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą.

Z kolei w zarzutach od piątego do siódmego włącznie, podobnie jak w zarzucie

dziesiątym, kwestionowana była ocena o tym, że sporna umowa nie nadawała się do

wykonania bez tzw. klauzul przeliczeniowych, a w konsekwencji musiała zostać

uznana za nieważną. Do tego samego wątku nawiązano w zarzutach ósmym oraz

dwunastym, przy czym w ich ramach bank kwestionował nie tyle podstawy do

zastosowania takiej sankcji, lecz wyrażał przekonanie, że jest ona nieproporcjonalna

oraz że powodowie nadużywają przysługującego im prawa.

W zarzucie jedenastym zakwestionowano uwzględnienie żądania zapłaty.

W odpowiedzi na skargę powodowie wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Bardzo liczne i rozbudowane zarzuty skargi kasacyjnej odnoszą się w istocie

do kilku głównych wątków, w ramach których bank kwestionuje: (1) wykładnię umowy

kredytu w zakresie, w jakim ustalono, że nie był to kredyt o charakterze czysto

walutowym oraz że bank mógł swobodnie ustalać kursy, na podstawie których

stosowano przeliczenia międzywalutowe, (2) ocenę o niedozwolonym charakterze

spornych postanowień umownych, w tym o braku ich indywidualnego uzgodnienia

oraz nieistnienia podstaw do zastosowania w sprawie art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.,

(3) ocenę o braku możliwości dalszego wykonywania umowy oraz generalną

dopuszczalność stosowania takiej „sankcji”, jak i zastosowanie jej in casu, (4) interes

prawny powodów w dokonaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego ze spornej

umowy, a także (5) zasądzenie dochodzonych w sprawie kwot jako świadczeń

nienależnych. W takiej kolejności zostaną omówione poszczególne

zarzuty skarżącego.

II CSKP 297/23

6

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że zarzut błędnej wykładni umowy

został nieprawidłowo sformułowany, gdyż pozwany nie wskazał, który konkretnie

przepis został w sprawie naruszony. Tymczasem, zgodnie z ugruntowanym

stanowiskiem Sądu Najwyższego, poszczególne zarzuty powinny być przedstawione

szczegółowo. W celu zadośćuczynienia temu wymaganiu konieczne jest m.in.

precyzyjne określenie, które przepisy, oznaczone numerem artykułu (paragrafu,

ustępu) aktu prawnego, zostały naruszone (zob. postanowienie SN z 19 września

2023 r., I CSK 5304/22, wraz z przywołanym tam orzecznictwem).

Co się tyczy meritum zarzutu, to należy stwierdzić, że sporna umowa nie

stanowiła umowy kredytu walutowego, czyli nie została zawarta w walucie obcej,

a także kwota kredytu nie miała być wypłacona i spłacona w walucie obcej. Kredyt

ma charakter celowy i udzielany jest na zrealizowanie określonego zamierzenia

gospodarczego lub innego; w badanym przypadku służył on zapłacie ceny sprzedaży

nieruchomości w Polsce. Zgodnie z treścią umowy wypłata części środków (przy

czym była to część zdecydowanie przeważająca) miała nastąpić na rachunek zbywcy

prowadzony w walucie polskiej. Stosowanie mechanizmu przeliczeń przy wypłacie

było przy tym przewidziane z góry, gdyż w umowie wskazano, jaka kwota w walucie

polskiej może zostać maksymalnie wypłacona. Na etapie faktycznego uruchomienia

kredytu doszło do wypłaty 4405,45 CHF i 313 454,20 zł. Niemal całość środków

wypłacono zatem w złotych – zgodnie z treścią umowy i pierwotnym zamierzeniem

stron. Pozwani nie mieli możliwości domagania się wypłaty całego kredytu w walucie

obcej, gdyż byłoby to sprzeczne z treścią umowy.

Nietrafne jest również podnoszenie przez bank, że kursy, po których

dokonywane były przeliczenia, nie mogły być ustalane przez pozwanego w sposób

dowolny. Skarżący nie zaoferował w istocie argumentacji w tym przedmiocie,

a w szczególności nie wskazał, jakie były granice swobody w kształtowaniu treści

tabeli kursowej ani z czego one wynikały. Oceny prawnej omawianego tu aspektu

stosunków z powodami nie zmienia to, czy rzeczywiście stosowane kursy nie

odbiegały od rynkowych (co zresztą nie było przedmiotem ustaleń w sprawie). Na

gruncie art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. badana jest bowiem treść umowy z chwili jej zawarcia,

a nie faktyczny sposób wykonywania zobowiązania.

II CSKP 297/23

7

Sporne postanowienia nie zostały również uzgodnione indywidualnie. Ocena

ta jest w świetle ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji oczywista, a wspomniane

ustalenia wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i nie mogą być obecnie

kwestionowane (art. 3983 § 3 k.p.c.). Postanowienia te nie były również

jednoznaczne, gdyż, jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, w umowie nie zawarto

informacji o tym, jak będą kształtowane tabele kursowe stosowane przez bank.

W konsekwencji przewidziana w kontrakcie możliwość ustalania kursów walut

prowadziła jednocześnie do braku przejrzystości umowy. Utrwalone jest przy tym

stanowisko, że postanowienia umowy, które przyznają przedsiębiorcy prawo do

jednostronnego kształtowania wysokości własnego świadczenia (na etapie wypłaty

kredytu) oraz świadczeń konsumenta (na etapie spłaty rat), są sprzeczne z dobrymi

obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta.

Mimo generalnej dopuszczalności stosowania mechanizmów umownych

wiążących wysokość świadczeń stron z kursami walut, za niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. mogą być uznane konkretne postanowienia

umowne. Postanowienia te częstokroć nie są wprost sprzeczne z prawem oraz nie

wykraczają poza granice kształtowania treści lub celu stosunku zobowiązaniowego

(art. 3531 k.c.); w określonych jednak przypadkach ustawodawca chroni

konsumentów przed skutkami uzgodnień, które są sprzeczne z dobrymi obyczajami

i rażąco naruszają interesy konsumentów.

Z kolei podjęte w zarzutach skargi zagadnienie możliwości dalszego

wykonywania umowy kredytu powiązanego z walutą obcą po wyeliminowaniu z niej

tzw. klauzuli kursowej zostało już wyjaśnione – odmiennie od stanowiska skarżącego

– w uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118). W orzeczeniu tym stwierdzono, iż

w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (punkt

1) oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

II CSKP 297/23

8

w pozostałym zakresie (punkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje

podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym, wobec czego pozostaje związany stanowiskiem

wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz

z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22).

Powyższa uchwała determinuje obowiązek uznania, że w sytuacji takiej, jaka

zaistniała w niniejszej sprawie, umowa stron jest nieważna. Stanowisko to wpływa

na ocenę zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 5 k.c. – w ramach szerzej

ujętego zarzutu ósmego, w którym pozwany formułuje zastrzeżenia dotyczące

nieproporcjonalności zastosowanej sankcji nieważności umowy jako „sankcji rażąco

surowej wobec stopnia naruszenia oraz prowadzącej do rażącej dysproporcji praw

i obowiązków stron na niekorzyść Banku” (zarzut ósmy). Jak wspomniano powyżej,

kwestia ta została w sposób wiążący obecnie Sąd Najwyższy rozstrzygnięta

i obszernie uargumentowana w przywołanej wyżej uchwale III CZP 25/22.

Z kolei, jeśli chodzi o podniesiony w zarzucie dwunastym wątek

niezastosowania art. 5 k.c. do żądania przez powodów ustalenia nieważności umowy

kredytu, to należy wskazać, że sankcja nieważności jest efektem zastosowania

prawa przedmiotowego (przepisów prawa), a nie wykonania przez kredytobiorców

prawa podmiotowego. Powołanie się przez powodów na wystąpienie tej sankcji nie

może być zatem traktowane jako nadużycie prawa podmiotowego i oceniane przez

pryzmat działania art. 5 k.c. Unormowanie to służy bowiem nie korekcie norm prawa

materialnego, a jedynie zapewnieniu, by poszczególne prawa podmiotowe były

wykonywane zgodnie z ich społeczno-gospodarczym przeznaczeniem oraz

zasadami współżycia społecznego.

Ocena wykonania przez powodów prawa podmiotowego, przeprowadzona

pod kątem przesłanek określonych w art. 5 k.c., mogłaby mieć za przedmiot jedynie

żądanie zapłaty, czyli wykonywanie prawa podmiotowego w postaci wierzytelności

z tytułu nienależnego świadczenia. Nie tylko jednak nie zostało ono wprost wskazane

w zarzucie, lecz skarżący nie wyjaśnił także w sposób przekonujący, dlaczego

w sytuacji nieważności umowy za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego

miałoby być uznane dochodzenie przez powodów przysługujących im roszczeń

II CSKP 297/23

9

o zwrot kwot uiszczonych w zamiarze wykonania nieistniejącego zobowiązania. Nie

można również zapominać, że źródłem problemu było ukształtowanie się, z udziałem

pozwanego, określonej praktyki zawierania umów kredytu.

Nietrafne było także podnoszenie przez skarżącego, że powodowie nie mają

interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Istnienie

takiego interesu jest in casu oczywiste, skoro rozstrzygnięcie samej sprawy o zapłatę

nie zamykałoby sporu o ważność umowy kredytu zawartej na 360 miesięcy, a zatem

na okres, który upłynąłby dopiero w 2038 r. Bezzasadne było również wskazanie na

naruszenie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. Zarzut ten nie miał samodzielnej treści,

gdyż stanowił jedynie następstwo stanowiska, że sporna umowa jest ważna.

Skarga kasacyjna podlegała więc oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

O kosztach rozstrzygnięto zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sprawy, ich

wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 6 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

radców prawnych.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Marcin Łochowski

Beata Janiszewska

Dariusz Pawłyszcze

[J.T.]

[SOP]