Bank powołał się na prawo zatrzymania wobec frankowiczów. SN uchylił wyrok w tej części

Wyrokiem z 3 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo

kredytobiorców przeciwko bankowi.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie

zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił nieważność umowy kredytu

łączącej strony i zasądził od banku na rzecz powodów łącznie 269 692,46 zł

i 20 909,81 CHF z zastrzeżeniem, że zapłata nastąpi za jednoczesnym

zaofiarowaniem przez powodów na rzecz banku kwoty 488 756,81 zł.

Sąd Apelacyjny ustalił, że 6 lutego 2009 r. powodowie zawarli z poprzednikiem

prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości 168 590 CHF, a okres

oddania do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych został określony od

6 lutego 2009 r. do 4 marca 2039 r. Spłata kredytu wraz z oprocentowaniem i innymi

należnościami banku powstałymi z umowy następowała przez obciążenie w dacie

wymagalności raty rachunku bieżącego kredytobiorców, prowadzonego w złotych,

sumą raty i innych należności oraz przez przelew tych środków na rachunek bieżącej

obsługi kredytu. Za zgodą banku spłaty mogły być dokonywane w innej walucie.

Kredyt został wypłacony w złotych 13 lutego 2009 r.

Aneksem z 1 października 2014 r. strony doprecyzowały sposób ustalania

kursu wymiany walut w tabeli kursowej banku. Kursy walut ustalane miały być przez

bank w każdy dzień roboczy w oparciu o średni kurs z rynku walutowego F., ustalany

najpóźniej do godziny 9:30 czasu obowiązującego w Polsce i korygowany spreadem

banku. Bank mógł zmieniać spread co najwyżej raz na miesiąc swoim

oświadczeniem, po spełnieniu się określonych w umowie warunków do zmiany

spreadu.

Od 13 lutego 2009 r. do 19 września 2018 r. bank z tytułu spłat otrzymał

74 933 zł i 21 833,28 CHF na poczet odsetek umownych oraz 194 759,46 zł

i 53 484,84 CHF na poczet kapitału.

Sąd drugiej instancji ustalił, że postanowienia umowy nie były indywidualnie

negocjowane i pracownicy banku nie poinformowali kredytobiorców o takiej

II CSKP 326/24

3

możliwości. Przedstawiono im gotową ofertę kredytu nazwanego walutowym, którą

to ofertę mogli zaakceptować w całości albo odrzucić.

Sąd Apelacyjny, powołując się między innymi na wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 7 listopada

2019 r., II CSK 483/18, i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, uznał za niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy określające zasady

przeliczenia udzielonego kredytu i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przy tym postanowienia te wprawdzie

określają główne świadczenia stron, lecz nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała mechanizmu kształtowania kursu

CHF przez bank. Umowne klauzule indeksacyjne, obciążające konsumenta

nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty indeksacji kredytu, są sprzeczne

z dobrymi obyczajami i w sposób rażący naruszają interes kredytobiorców jako

konsumentów (art. 3851 § 1 k.c.). Konsekwencją uznania umowy będącej źródłem

zobowiązania za nieważną jest zastosowanie art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.

i przyjęcie, że świadczenia spełnione w ramach wykonania tej umowy są

świadczeniami nienależnymi, które podlegają zwrotowi przy zastosowaniu przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Sąd drugiej instancji uznał za zasadny zgłoszony przez bank zarzut

zatrzymania podnosząc, że mowa kredytu jest umową wzajemną, a zobowiązanie

kredytodawcy do udostępnienia środków pieniężnych jest odpowiednikiem

zobowiązania kredytobiorcy do zapłaty oprocentowania i prowizji. Skuteczne

skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia

pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Z tej przyczyny Sąd

odwoławczy oddalił apelację w zakresie zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie

od zasądzonych sum, ponieważ w chwili złożenia przez kredytobiorców 13 kwietnia

2022 r. oświadczenia woli o upadku umowy i oświadczenia wiedzy o konsekwencjach

jej upadku kredytobiorcy już wiedzieli o oświadczeniu banku o skorzystaniu z prawa

zatrzymania.

II CSKP 326/24

4

Kredytobiorcy zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części

dotyczącej prawa zatrzymania i oddalenia powództwa co do odsetek, zarzucając

naruszenie prawa materialnego:

1) art. 496 w zw. z art. 497 i 487 § 2 k.c. przez uznanie, że umowa kredytu jest

umową wzajemną;

2) art. 496 k.c. przez zabezpieczenie roszczenia banku prawem zatrzymania,

mimo że roszczenie było już zabezpieczone hipoteką;

3) art. 481 § 1 i 2 w zw. z art. 455, 496 i 497 k.c. przez uznanie, że w niniejszej

sprawie złożenie przez bank zarzutu zatrzymania wyłącza opóźnienie w spełnieniu

świadczenia;

4) art. 496 w zw. z art. 497 i 455 k.c. przez uznanie, że roszczenie banku było

wymagalne w momencie skorzystania z prawa zatrzymania;

5) art. 481 § 1 w zw. z art. 455, 61 § 1 i art. 651 k.c. przez uznanie,

że w niniejszej sprawie trwała bezskuteczność niedozwolonego postanowienia

umownego i opóźnienie banku w spełnieniu świadczenia na rzecz kredytobiorców

powstała dopiero z chwilą złożenia przez nich oświadczenia o odmowie

potwierdzenia klauzul abuzywnych pismem z 13 kwietnia 2022 r. i dopiero wówczas

dochodzone roszczenia stały się wymagalne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakwalifikowanie umowy kredytu jako umowy wzajemnej w rozumieniu

art. 487 § 2 k.c. oraz dopuszczalność zastosowania art. 496 k.c. w przypadku

konsumenckich umów kredytu waloryzowanego kursem CHF była przedmiotem

licznych wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie. Ostatecznie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjęto, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie,

która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony (uchwała

składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, OSNC 2025, nr 3,

poz. 25). W kolejnej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w razie dochodzenia od

banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała

się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie

art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 5 marca

II CSKP 326/24

5

2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98). Dlatego rozstrzygnięcie Sądu

Apelacyjnego w zakresie uwzględnienia zarzutu zatrzymania narusza art. 496

w zw. z art. 497 k.c.

W konsekwencji niezasadne było oddalenie apelacji w zakresie odsetek za

opóźnienie za okres od podniesienia zarzutu zatrzymania Natomiast co do okresu

wcześniejszego nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za okres

przed potwierdzeniem przez kredytobiorcę woli upadku umowy. Możliwość

przywrócenia mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem

konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od

przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych

postanowień umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko co ważności umowy

lub jej części, a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c.,

tj. z upływem czasu koniecznego do oceny przez przedsiębiorcę zasadności żądania

zapłaty. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c.,

ponieważ reguluje inne zagadnienie – przesłanki uznania postanowienia umowy za

niedozwolone i skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta

tym postanowieniem; nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających

na skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji wyroku, pozostawiając Sądowi Apelacyjnemu orzeczenie o kosztach

postępowania kasacyjnego, zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c.

Marcin Łochowski

Beata Janiszewska

Dariusz Pawłyszcze

(G.G.)

[SOP]