Pożyczkobiorczyni zarzucała abuzywność WIBOR-u w pożyczce. SN oddalił skargę kasacyjną

II CSKP 556/24

2

Wyrokiem z 15 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Bielsku Białej zasądził od

pozwanej M.K. na rzecz Bank1 S.A. w W. kwotę 191 329,69 zł z odsetkami

umownymi za opóźnienie od kwoty 139 605,21 zł w wysokości czterokrotności stopy

oprocentowania kredytu lombardowego, jednakże nie wyższymi niż odsetki

maksymalne za opóźnienie od dnia 15 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 51 715,48 zł od dnia 29 grudnia 2020

r. do dnia zapłaty, a ponadto zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 15 409

zł z tytułu kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, iż 26 marca 2010 r. powodowy Bank, jako

pożyczkodawca, zawarł z pozwaną i J.D. (który zmarł w 2014 r.), jako

pożyczkobiorcami, umowę, przedmiotem której była pożyczka w kwocie 162 263,22

zł udzielona na okres 192 miesięcy. W umowie postanowiono, że oprocentowanie

będzie stanowiło sumę marży pożyczkowej i stawki referencyjnej 12M WIBOR, z

zastrzeżeniem, że wzrost oprocentowania nie może przekroczyć odsetek

maksymalnych. Umowa pożyczki mogła być wypowiedziana m.in. w przypadku

niewykonywania lub nieterminowego wykonywania zobowiązań wobec

pożyczkodawcy, w tym w razie zalegania ze spłatą dwóch rat pożyczkowych

i niespłacenia zaległości w terminie 7 dni od otrzymania wezwania do zapłaty.

Pismem z 6 lutego 2017 r., wysłanym 9 lutego 2017 r., powód wezwał

pozwaną do zapłaty kwoty 10 208,20 zł obejmującej należność kapitałową oraz

odsetki i koszty wezwania. Z kolei pismem z 9 marca 2017 r., doręczonym pozwanej

24 marca 2017 r., powód wypowiedział jej umowę pożyczki.

Według stanu na 15 grudnia 2020 r. zadłużenie pozwanej z tytułu niespłaconej

pożyczki wyniosło 148 123,41 zł (niespłacony kapitał) i 51 715,48 zł (odsetki za

opóźnienie).

Sąd Okręgowy stwierdził, że zostały spełnione przewidziane w umowie

przesłanki uzasadniające wypowiedzenie pozwanej pożyczki, tym bardziej, że

pozwana nie podważała prawidłowości wyliczenia zadłużenia, ani też nie

wykazywała, iż dokonała jeszcze innych wpłat na poczet zadłużenia niż te, które

wynikały z zestawienia przedstawionego przez powoda. W ocenie Sądu a quo

oświadczenie o wypowiedzeniu zostało złożone skutecznie i było bezwarunkowe,

II CSKP 556/24

3

a nieprawidłowości w tym przedmiocie nie można dopatrzyć się w deklaracji zawartej

w treści tego wypowiedzenia, że Bank rozważy wycofanie wypowiedzenia w razie

uregulowania zaległości. Wbrew zarzutom pozwanej kwota zadłużenia nie mogła

zostać zmniejszona w związku z zawartą umową ubezpieczenia na życie, gdyż po

śmierci drugiego pożyczkobiorcy ubezpieczyciel nie przekazał żadnych kwot na

poczet spłaty pożyczki, a ponadto i tak ochrona ubezpieczeniowa ustała na dwa lata

przed jego śmiercią. Za częściowo zasadny Sąd Okręgowy uznał natomiast zarzut

przedawnienia, tj. w odniesieniu do należności, które miały być płatne w 2016 r., czyli

w zakresie kwoty 8 535,20 zł (powód w pozwie wniesionym 29 grudnia 2020 r.

domagał się zapłaty kwoty 199 838,89 zł).

W związku z restrukturyzacją powoda, która miała miejsce po wydaniu wyroku

przez Sąd pierwszej instancji, w jego miejsce wstąpił Bank S.A. w W.

Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w Bielsku Białej w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz

powoda kwotę 188 324,89 zł z umownymi odsetkami za opóźnienie od kwoty

139 588,21 zł w wysokości czterokrotności stopy oprocentowania kredytu

lombardowego, jednakże nie wyższymi niż odsetki maksymalne za opóźnienie od

dnia 15 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od kwoty 48 736,68 zł od dnia 29 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty, zaś w pozostałej

części oddalił powództwo (pkt 1 a), a ponadto obniżył kwotę kosztów procesu do

kwoty 14 515 zł (pkt 1b). W pozostałej części oddalił apelację (pkt 2) i orzekł

o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3) oraz o kosztach nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej pozwanej z urzędu (pkt 4).

Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu pozwanej braku legitymacji po stronie

powodowej z uwagi na dokonanie przelewu dochodzonej pozwem wierzytelności,

wskazując, że wprawdzie miała miejsce cesja spornej wierzytelności na rzecz

cesjonariusza X. S.A., ale zgodnie z art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece, do przelewu wierzytelności potrzebny jest wpis do

księgi wieczystej, a tymczasem cesjonariusz został ujawniony w księdze wieczystej

dopiero w dniu 28 maja 2021 r., tj. już po doręczeniu pozwanej odpisu pozwu

i w związku z tym, stosownie do art. 192 k.p.c. powód zachował legitymację czynną.

II CSKP 556/24

4

W ocenie Sądu drugiej instancji nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut

naruszenia art. 75c ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (dalej: „pr.

bank.”), ponieważ w piśmie z 6 lutego 2017 r. pozwana została pouczona

o możliwości złożenia w terminie 14 dni roboczych, liczonych od dnia doręczenia

wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Ponadto według Sądu ad quem

oświadczenie o wypowiedzeniu nie zostało złożone pod warunkiem, lecz powodowy

bank zastrzegł możliwość anulowania skutków wypowiedzenia umowy, w przypadku

uregulowania w okresie wypowiedzenia całości zadłużenia. Sąd zwrócił uwagę, że

zarówno w orzecznictwie, jak i piśmiennictwie uznaje się za dopuszczalne dokonanie

czynności prawnej zawierającej zastrzeżenie, że jej skutek zależy od skorzystania

z uprawnienia lub woli wykonującego zobowiązanie, a samo zdarzenie zależne od

zachowania strony może polegać na spełnieniu lub niespełnieniu świadczenia

pieniężnego, ponieważ zapłata nie zawsze jest zdarzeniem całkowicie uzależnionym

od dłużnika. Poza tym nie jest wyłączone zastrzeganie warunku w jednostronnej

czynności prawnej, a w takim przypadku odbiorca tego rodzaju oświadczenia może

doprowadzić do usunięcia niepewności prawnej, której źródłem był zastrzeżony

warunek, wprowadzony do oświadczenia wierzyciela. Sąd Apelacyjny nie znalazł

podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z 13 kwietnia

2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw w zw. z art.

118 k.c. Wierzytelność pożyczkodawcy staje się wymagalna z upływem terminu

płatności poszczególnych rat umowy pożyczki, co skutkuje różnymi terminami

rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń o zapłatę. Z uwagi na wytoczenie

powództwa 29 grudnia 2020 r., w świetle art. 118 k.c., nie uległa przedawnieniu

zarówno wymagalna należność główna, jak i uboczna za okres od początku 2017 r.

Natomiast zdaniem Sądu odwoławczego zasądzone przez Sąd pierwszej instancji

świadczenie należało pomniejszyć także o kwotę umownych odsetek (tj. o kwotę

2978,80 zł) naliczonych od kwoty 8535 zł (należność główna), która uległa

przedawnieniu.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił też, że odpowiedzialność solidarna pozwanej

wynikała z umowy pożyczki. Wprawdzie drugi z pożyczkobiorców zmarł, jednakże

nie miało to znaczenia dla zakresu odpowiedzialności pozwanej, która zresztą nie

kwestionowała, że odpowiada za całość długu wynikającego z tej umowy.

II CSKP 556/24

5

W konsekwencji nie było podstaw do żądanego przez pozwaną zastrzeżenia, że ma

ona prawo do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie

swojej odpowiedzialności do stanowiącego jej wyłączną własność lokalu

mieszkalnego (obciążonego hipoteką zabezpieczającą spłatę pożyczki).

Ustanowienie zabezpieczenia hipotecznego stanowiło umowę akcesoryjną do

umowy pożyczki, a z pozwu nie wynikało, ze powód domaga się od pozwanej zapłaty,

jako dłużnika rzeczowego. Wreszcie umowa pożyczki nie wskazywała, aby

odpowiedzialność pożyczkobiorców miała być ograniczona do wartości

zabezpieczenia pożyczki.

W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji

w pkt 1 a i b oraz w pkt 2 i 3, a także w pkt 4 - w zakresie w jakim zasądzone zostały

na rzecz pełnomocnika z urzędu koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

pozwanej w kwocie niższej niż wynikająca z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, wniosła

o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa

w całości oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej

świadczonej z urzędu za obie instancje powiększonych o podatek od towarów i usług,

przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r., SK

66/19, na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, a także zasądzenie od powoda na

rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do

ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie: 1) zasady ochrony konsumenta

ustanowionej w art. 76 Konstytucji w zw. z art. 9 Konstytucji przez niezapewnienie

właściwej ochrony sądowej pozwanej jako konsumentowi, będącej słabszą stroną

stosunku prawnego, ograniczenie się przez sąd do stosowania wyłącznie przepisów

ustawy - kodeks postępowania cywilnego bez uwzględnienie konsumenckiej natury

podstawowego stosunku prawnego i co za tym idzie przepisów o ochronie

konsumenta zgodnie z zasadą ochroną wynikającą z prawa unijnego,

a w szczególności z dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”),

nakazujących sądowi z urzędu zbadanie w toku postępowania postanowień umowy

II CSKP 556/24

6

kredytu pod kątem ich abuzywności; 2) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 3 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 przez zaniechanie zbadania z urzędu

abuzywności klauzul zawartych w umowie pożyczki, prowadzące do odmowy

przyznania ochrony uprawnionemu, podczas gdy: - oprocentowanie stanowiące

składnik wynagrodzenia Banku zostało ustalone o wskaźnik WIBOR, którego poziom

jest ustalany jako średnia arytmetyczna danych przekazywanych przez same banki,

a zatem sektor bankowy decyduje o jego wysokości, a sytuacja, w której jedna ze

stron może dowolnie wpływać na zakres własnego zobowiązania, nie mieści się

w granicach swobody umów; - wskaźnik WIBOR nie spełnia wymogów

rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca

2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne

w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników

funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz

rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (BMR), które stanowi, że wysokość indeksów

powinna opierać się o rzeczywiste dane, a nie dane deklaratywne, jak to ma miejsce

w przypadku spornego wskaźnika ; - w umowie pożyczki nie wskazano żadnych

konkretnych okoliczności, jakie miałyby wpływać na zmianę wskaźnika w trakcie

wykonywania umowy; - pozwana nie została w wystarczający i odpowiednio

zrozumiały sposób poinformowana o skutkach zmienności oprocentowania, wskutek

czego nie miała świadomości, jakie ryzyko niesie dla niej wahanie tego wskaźnika

zmiennego oprocentowania; 3) art. 58 § 1 k.c. przez zaniechanie przeprowadzenia

badania, czy umowa kredytu jest ważna, zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c., jeśli znajdują

się w niej klauzule abuzywne; 4) art. 75c pr. bank. w zw. z art. 60 k.c. w zw. z art. 58

§ 1 i 3 k.c. przez błędne uznanie, iż wypowiedzenie umowy zostało dokonane

skutecznie i nie stanowiło wypowiedzenia warunkowego, podczas gdy w treści

wypowiedzenia znalazło się sformułowanie, iż „Bank rozważy możliwość cofnięcia

oświadczenia o wypowiedzeniu w przypadku uregulowania w okresie wypowiedzenia

całości zaległości…”, co skutkowało niedopełnieniem przez powoda wymogów

wynikających wprost z pr. bank., a w konsekwencji doprowadziło do nieważności

czynności prawnej; 5) § 2 pkt 3 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie poprzez jego niezastosowanie i zastosowanie stawek

wynagrodzenia zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu w niewłaściwej

II CSKP 556/24

7

wysokości w sytuacji, gdy różnicowanie kosztów zastępstwa procesowego

w odniesieniu do spraw z urzędu i wyboru jest sprzeczne z Konstytucją i Sąd

w konsekwencji powinien dokonać rozproszonej kontroli konstytucyjności oraz

zasądzić wynagrodzenie zgodnie z rozporządzeniem z dnia 22 października 2015 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W związku z decyzją Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z 29 września

2022 r. o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji w stosunku do Bank1 S.A. w W.,

a także z uwagi na to, że sprawa dotyczy kredytu złotowego, następcą prawnym

Bank1 S.A. w W. w tym zakresie jest Bank S.A. w W. (poprzednia nazwa B. S.A. w

W.), jako bank pomostowy w rozumieniu ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o

Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz

przymusowej restrukturyzacji (dalej: „u.b.f.g.”). Jakkolwiek decyzja Bankowego

Funduszu Gwarancyjnego została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego w Warszawie, który po uzyskaniu odpowiedzi na pytanie

prejudycjalne udzielonej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem

z 12 grudnia 2024 r., C-118/23, wyrokiem z 29 stycznia 2025 r., VI SA/WA 2964/22,

stwierdził, że decyzja ta została wydana z naruszeniem prawa (wyrok ten został

zaskarżony do Naczelnego Sądu Administracyjnego), ale rozstrzygnięcie w tej

materii nie ma znaczenia dla legitymacji czynnej w tej sprawie Bank S.A. w W., gdyż

zgodnie z art. 105 ust. 2 i 3 u.b.f.g. w przypadkach określonych w art. 145 ustawy z

dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(jedn. tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 143) sąd, uwzględniając skargę na taką decyzję

stwierdza jej wydanie z naruszeniem prawa, z tym że prawomocny wyrok sądu

administracyjnego stwierdzający wydanie takiej decyzji z naruszeniem prawa nie

wpływa na ważność czynności prawnych dokonanych na jej podstawie i nie stanowi

przeszkody do prowadzenia przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny działań na jej

podstawie. W niniejszej sprawie nie występuje jednak problem czynności prawnych

dokonanych na podstawie ww decyzji, gdyż źródłem dochodzonego pierwotnie przez

Bank1 S.A. w W. roszczenia było wypowiedzenie umowy pożyczki, które miało

miejsce w 2017 r.

II CSKP 556/24

8

2. W toku postępowania przed Sądami obu instancji pozwana w ogóle nie

podnosiła zarzutów opartych na abuzywności postanowień umowy pożyczki,

a dopiero w skardze kasacyjnej zarzuciła, że sporna umowa zawierała niedozwolone

postanowienia, które nie były przedmiotem badania Sądu odwoławczego, a które

powinny być objęte oceną z urzędu. W podstawach kasacyjnych skarżąca

skonkretyzowała jedynie postanowienia umowne dotyczące zmiennego

oprocentowania pożyczki przy zastosowaniu zmiennej stopy referencyjnej opartej na

wskaźniku 12M WIBOR. Dlatego też przedmiotem analizy w postępowaniu

kasacyjnym jest to, czy postanowienia umowne odnoszące się do oprocentowania

pożyczki opartego na zmiennym wskaźniku 12M WIBOR mają charakter abuzywny

w rozumieniu przepisów regulujących ochronę konsumentów.

Zarzut kasacyjny naruszenia art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 3 k.c. w zw.

z art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 przez pominięcie, że wskaźnik WIBOR nie

spełnia wymogów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011

z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki

referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru

wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE

i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (BMR), nie zasługiwał na

uwzględnienie, gdyż załącznik do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2016/1368

z dnia 11 sierpnia 2016 r. ustanawiającego wykaz kluczowych wskaźników

referencyjnych stosowanych na rynkach finansowych na podstawie rozporządzenia

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. (Dz.U.

2016, L.171, s. 1) wymieniony został wskaźnik WIBOR (poz. 5).

W najnowszym wyroku z 12 lutego 2026 r., C-471/24, Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że: 1) art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, że przewidziany w nim wyjątek nie obejmuje warunku

umowy o kredyt hipoteczny przewidującego zmienną stopę oprocentowania opartą

na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia Parlamentu

Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów

stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach

finansowych lub do pomiaru wyniku funduszy inwestycyjnych i zmieniającego

dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (dalej:

II CSKP 556/24

9

„rozporządzenie 2016/1011”), i na stałej marży, jeżeli przepisy ustawowe lub

wykonawcze mające zastosowanie do takiego warunku ustanawiają jedynie ogólne

ramy dla ustalania stopy oprocentowania takich umów, pozostawiając jednocześnie

przedsiębiorcy możliwość określenia umownego wskaźnika referencyjnego lub stałej

marży, która może zostać dodana do wartości tego wskaźnika; 2) art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy umowa

o kredyt hipoteczny dotyczący nieruchomości mieszkalnej zawiera warunek

przewidujący zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym

w rozumieniu rozporządzenia 2016/1011, wynikający z tego przepisu wymóg

przejrzystości nie nakłada na kredytodawcę szczególnych obowiązków

informacyjnych w odniesieniu do metodologii tego wskaźnika. Okoliczność, że

kredytodawca spełnił wszystkie obowiązki informacyjne nałożone na niego przez

dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r.

w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami

mieszkalnymi i zmieniającą dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz

rozporządzenie (UE) nr 1093/2010, zmienioną rozporządzeniem 2016/1011,

w odniesieniu do takiego warunku, a w przypadku udzielenia dodatkowych informacji

nie przedstawił wskazówek, które dawałyby zniekształcony obraz wspomnianego

wskaźnika, może świadczyć o tym, że kredytodawca spełnił ten wymóg przejrzystości

w odniesieniu do tego warunku; 3) art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że w przypadku gdy warunek umowy o kredyt hipoteczny określa

zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu

rozporządzenia 2016/1011, nie mogą nadawać temu warunkowi nieuczciwego

charakteru: po pierwsze, brak poinformowania konsumenta o pewnych szczególnych

cech umownego wskaźnika referencyjnego, w szczególności o tym, że metodologia

tego wskaźnika przewiduje wykorzystanie danych wejściowych niekoniecznie

odpowiadających rzeczywistym transakcjom, oraz że kredytodawca jest jednym

z banków przekazujących dane służące do ustalenia tego wskaźnika, a po drugie,

same te szczególne cechy, o ile wspomniany wskaźnik można było uznać za zgodny

z tym rozporządzeniem w chwili zawarcia tej umowy.

Oczywiście trzeba mieć na uwadze okoliczność, że sporna umowa pożyczki

została zawarta w 2010 r., ale w tym czasie nie obowiązywały szczegółowe regulacje

II CSKP 556/24

10

dotyczące zasad stosowania wskaźników referencyjnych do oprocentowania

w umowach kredytowych zawieranych z udziałem konsumentów i związanych z tym

obowiązków informacyjnych przedsiębiorców. Mianowicie w tym czasie nie

obowiązywało rozporządzenie 2016/1011, ani dyrektywa Parlamentu Europejskiego

i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt

związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE

i 2013/36/UE oraz rozporządzenie UE nr 1093/2010 (w kontekście definicji umowy

o kredyt - art. 4 pkt 3 oraz art. 43, zgodnie z którymi dyrektywy tej nie stosuje się do

umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r.), a także

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26

czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych

i firm inwestycyjnych, zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 648/2012. Nie

obowiązywała także jeszcze ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym

oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że postanowienia umowy pożyczki

dotyczące oprocentowania w zakresie stawki referencyjnej 12M WIBOR podlegają

ocenie na podstawie dyrektywy 93/13 oraz art. 385¹ i n. k.c. W tym czasie

obowiązywała też dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia

23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca

dyrektywę Rady 87/102/EWG, jednakże o ile miała ona zastosowanie także do umów

pożyczki [por. art. 3 lit. c) w zw. z art. 2 ust. 2 lit. c)], o tyle ze względu na to, że

w zawartej przez strony umowie pożyczki przewidziano zabezpieczenie hipoteczne,

nie podlegała ona regulacji tej dyrektywy. Ponadto obowiązywała także dyrektywa

2005/29/WE z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych

stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym

oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE,

i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr

2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady, jednak w podstawach kasacyjnych

skarżąca nie zarzuca stosowania przez pożyczkodawcę nieuczciwych praktyk

handlowych w rozumieniu art. 5 ust. 2 i 4 tej dyrektywy.

Odnotowania wymaga, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono

uwagę, iż art. 385¹ i n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed

II CSKP 556/24

11

wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej

z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień,

w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta i wprowadzają instrument

wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 353¹ k.c.) - kontroli treści

postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów

konsumentów, a także szczególną - w stosunku do zasad ogólnych (art. 58 § 1 k.c.) -

sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych.

Dlatego też w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które

spełniają przesłanki określone w art. 385¹ i n. k.c., reżim niedozwolonych postanowień

umownych wyłącza zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c. (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22).

Wobec tego nie są miarodajne zarzuty kasacyjne oparte na art. 58 § 1 i 3 k.c.

3. Stosownie do art. 385¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego

prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając

jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień

określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli

zostały sformułowane jednoznacznie.

Przepis ten został wprowadzony do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 2 marca

2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za

szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, i stanowił wynik implementacji do

polskiego porządku prawnego dyrektywy 93/13, która w art. 3 ust. 1 stanowi, że

warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za

nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodującą

znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą

dla konsumenta. Zważywszy na konstytucyjną hierarchę źródeł prawa, przepisy tej

dyrektywy mają, w zakresie, który regulują, charakter nadrzędny w stosunku

przepisów prawa krajowego. Tak samo pierwszeństwo ma wykładnia przepisów tej

dyrektywy dokonywana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej.

II CSKP 556/24

12

W ramach zawartej umowy pożyczki pozwanej przysługiwał status konsumenta,

a zatem co do zasady pozwana ma rację, że brak z jej strony zarzutów odnoszących

się do niedozwolonych postanowieniach nie zwalniał Sądów meriti od obowiązku

działania z urzędu, o ile oczywiście sporna umowa zawiera takie postanowienia.

Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod względem

możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania. Z tej

przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie będą

wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza do

zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych w umowie,

równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany

jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania

dyrektywy mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował

brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM,

motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v.

Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r., C

- 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62).

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie umowne

jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. też

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. - zasada

prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą z art. 385² k.c.,

który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi

obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę

jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września

2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA oraz

powołane w uzasadnieniu judykaty).

W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść

konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających

zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy i,

w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają

konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach

II CSKP 556/24

13

krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami

dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób

sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby

dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz

v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC

2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza

nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków

wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji

ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 3

lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017 ,

nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK

800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12).

W konsekwencji postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi

obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy,

słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby

racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze

negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza

interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona

jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy,

wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17).

Według art. 78 pr. bank. do umów pożyczek pieniężnych zawieranych przez

bank stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zabezpieczenia spłaty

i oprocentowania kredytu (art. 78 pr. bank.). Jak z kolei stanowi art. 76 pr. bank.

zasady oprocentowania kredytu określa umowa kredytu, z tym że w razie stosowania

stopy zmiennej należy: 1) określić w umowie kredytowej warunki zmiany stopy

procentowej kredytu; 2) powiadomić w sposób określony w umowie kredytobiorcę

poręczyciela oraz, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, inne osoby będące dłużnikami

banku z tytułu zabezpieczenia kredytu o każdej zmiany stopy jego oprocentowania.

Według dyrektywy 2008/48/WE (która - jak już wspomniano - nie miała zastosowania

II CSKP 556/24

14

do spornej umowy pożyczki) stopa oprocentowania kredytu oznacza stopę

oprocentowania wyrażoną jako stałe lub zmienne oprocentowanie stosowane

w stosunku rocznym do wypłaconej kwoty kredytu (art. 3 lit. j). W zakresie

obowiązków informacyjnych odnoszących się do stopy oprocentowania dyrektywa ta

wymagała poinformowania konsumenta o warunkach stosowania tej stopy

oprocentowania oraz, jeśli są dostępne, wszelkie indeksy lub stopy referencyjne

mające zastosowanie do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu, a także okresy,

warunki i procedury zmian stopy oprocentowania kredytu, wejście w życie nowej

stopy oprocentowania kredytu oraz, w przypadku gdy zmienia się liczba lub

częstotliwość płatności, szczegółowe informacje na ten temat [art. 5 ust. 1 lit. f), art.

6 ust. 1 lit e), art. 10 ust. 1 lit. f) i art. 11 ust. 1)].

W odniesieniu do oprocentowania pożyczki sporna umowa zawierała

następujące regulacje: Oprocentowanie pożyczki stanowiło sumę stałej marży

pożyczkowej i stawki referencyjnej 12M WIBOR dla waluty pożyczki, która została

wskazana w części szczególnej umowy (IV) (§ 5 ust. 1) i ulegała zmianie w okresach

rocznych pod warunkiem zmiany o przynajmniej 10 punktów bazowych w stosunku

do stawki referencyjnej poprzednio obowiązującej, przy czym nowa stawka miała

obowiązywać od 9 dnia najbliższego miesiąca będącego początkiem nowego roku

rozliczeniowego; rok rozliczeniowy nie pokrywa się z rokiem kalendarzowym, a tym

samym zmiana stawki mogła mieć miejsce np. w czerwcu (§ 5 ust. 2 umowy). Stawka

referencyjna obliczana miała być do dwóch miejsc po przecinku, jako średnia ze

stawki WIBOR 12M z pierwszych pięciu dni roboczych miesiąca poprzedzającego

12-miesieczny okres obowiązywania stawki (§ 5 ust. 3 umowy). W przypadku

zaistnienia okoliczności określonych w ust. 2 § 5 umowy, powodujących

podwyższenie stopy oprocentowania pożyczki, bank poinformuje pożyczkobiorcę

listem zwykłym o zmianie wysokości oprocentowania oraz o nowym harmonogramie

spłat (§ 5 ust. 4 umowy). Każdorazowa zmiana wysokości oprocentowania pożyczki

nie może jednak powodować wzrostu tego oprocentowania ponad obowiązujące

bieżąco oprocentowanie maksymalne określone w art. 359 § 2² k.c. (§ 5 ust. 5

umowy).

II CSKP 556/24

15

Stawka referencyjna 12M WIBOR to wskaźnik, który odzwierciedla średnią

stopę procentową, po której banki udzielają pożyczek innym bankom na okres 12

miesięcy.

Powołany wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 lutego

2026 r., C-471/24, dotyczył oprocentowania opartego na wskaźniku referencyjnym

WIBOR w umowie kredytowej zawartej po wejściu w życie rozporządzenia 2016/1011

(tj. po 1 stycznia 2018 r. - art. 59 rozporządzenia), ale stanowi również pewne

wskazówki interpretacyjne dotyczące takich umów zawartych przed tą datą, w tym

umów pożyczek konsumenckich. Przede wszystkim jednak należy wyjść od tego, że

skoro WIBOR został zaliczony w załączniku do rozporządzenia wykonawczego (UE)

2016/1368 do kluczowych wskaźników referencyjnych stosowanych na rynkach

finansowych na podstawie rozporządzenia 2016/1011, to z tego wynika

domniemanie, że zawarty w nim mechanizm także przed umieszczeniem go w tym

wykazie nie był sprzeczny z prawem unijnym. W każdym bądź razie skarżąca nie

przytoczyła takich okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do obalenia tego

domniemania. Skarżąca podnosiła, że wskaźnik WIBOR nie spełnia wymogów

rozporządzenia 2016/1011, co nie znalazło potwierdzenia, skoro wskaźnik ten został

uznany w prawie unijnym za kluczowy wskaźnik referencyjny stosowany na rynkach

finansowych na podstawie tego rozporządzenia. Poza tym skoro według ww wyroku

rozporządzenie 2016/1011 nie nakłada na kredytodawcę szczególnych obowiązków

informacyjnych w odniesieniu do metodologii tego wskaźnika, to tym bardziej

w stanie prawnym mającym zastosowanie w czasie zawarcia spornej umowy

pożyczki nie sposób kreować takiego obowiązku po stronie kredytodawcy

(pożyczkodawcy). Wreszcie, skoro w świetle tego wyroku wskaźnik WIBOR, po

wejściu w życie rozporządzenia 2016/1011, nie mógł być uznany za nieuczciwy

z uwagi na brak poinformowania konsumenta o pewnych szczególnych cechach tego

wskaźnika, w szczególności o tym, że jego metodologia przewiduje wykorzystanie

danych wejściowych niekoniecznie odpowiadających rzeczywistym transakcjom,

oraz że kredytodawca jest jednym z banków przekazujących dane służące do

ustalenia tego wskaźnika, to tym bardziej z tego względu nie jest skuteczne

zakwestionowanie tego wskaźnika, jako stanowiącego składnik zmiennego

oprocentowania w umowach zawartych przed wejściem w życie tego

II CSKP 556/24

16

rozporządzenia, tym bardziej, że przed wejściem w życie tego rozporządzenia nie

sposób wskazać przepisu prawa unijnego, z którym stosowana w ramach tego

wskaźnika metodologia byłaby sprzeczna.

Istotne znaczenie dla oceny, że warunki umowy w zakresie zmiennego

oprocentowania pożyczki wynikającego z zastosowania wskaźnika referencyjnego

WIBOR, nie były sprzeczne z dobrymi obyczajami i nie naruszały rażąco interesów

pozwanej jako konsumenta, ma postanowienie zawarte w § 5 ust. 5 umowy

ustanawiające górną granicę oprocentowania odnosząc ją do obowiązującego

oprocentowania maksymalnego, określonego w art. 359 § 2¹ k.c. Ustawowe zasady

określania wysokości maksymalnych odsetek wynikających z czynności prawnej nie

zostały zakwestionowana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej. Zresztą zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy

odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe, nie podlegają przepisom tej

dyrektywy. Wobec tego nie można zgodzić się z zarzutem kasacyjnym, iż pozwana

była narażona na nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem wskaźnika 12M

WIBOR.

W konsekwencji mając na względzie treść postanowień umowy pożyczki

w odniesieniu do oprocentowania (§ 5 ust. 1-5), w kontekście podstaw kasacyjnych

i ich uzasadnienia, brak podstaw do przyjęcia, że w chwili zawarcia tej umowy jej

postanowienia w zakresie dotyczącym oprocentowania były sprzeczne z ówcześnie

obowiązującymi unormowaniami unijnymi o ochronie konsumentów. Należy

zauważyć, że postanowienia te nie były sprzeczne z wymogami określonymi

w dyrektywie 2008/48/WE, choć dyrektywa ta nie miała zastosowania do spornej

umowy pożyczki. W § 5 umowy zostały zawarte szczegółowe regulacje dotyczące

składników oprocentowania, zasad określania stawki referencyjnej 12M WIBOR,

zasad zmiany wysokości oprocentowania i informowania pożyczkobiorcy wraz

z przesłaniem mu nowego harmonogramu spłat, a także górnej granicy

oprocentowania, wynikającej z przepisów rangi ustawowej.

4. Zgodnie z art. 75c ust. 1 i 2 pr. bank. jeżeli kredytobiorca opóźnia się ze

spłatą zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu, bank wzywa go do dokonania

spłaty, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni roboczych. W wezwaniu tym bank

II CSKP 556/24

17

informuje kredytobiorcę o możliwości złożenia, w terminie 14 roboczych od

otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Stosownie do art. 75

ust. 1 i 2 pr. bank. w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków

udzielenia kredytu albo w przypadku utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej

bank może obniżyć kwotę przyznanego kredytu albo wypowiedzieć umowę kredytu,

o ile ustawa z dnia 15 maja 2015 - Prawo restrukturyzacyjne nie stanowi inaczej.

Termin wypowiedzenia, o ile strony nie określą dłuższego terminu wynosi 30 dni.

W odniesieniu do umów kredytowych w judykaturze Sądu Najwyższego

zostało już wyjaśnione, że zastrzeżenie warunku polegającego na spełnieniu

świadczenia jest co do zasady dopuszczalne także w jednostronnej czynności

prawnej obejmującej wypowiedzenie umowy, co do dotyczy także wypowiedzenia

umowy pod warunkiem niezapłacenia zadłużenia (wyrok z 8 marca 2023 r., II CSKP

728/22, z 15 maja 2023 r., II CSKP 489/22, z 16 czerwca 2023 r., II CSKP 587/22).

Wprawdzie sporne wypowiedzenie dotyczy umowy pożyczki, ale nie ma

przeszkód prawnych, aby powyższe stanowisko co do skuteczności wypowiedzenia

umowy kredytu pod warunkiem niezapłacenia zadłużenia zastosować odnośnie do

skuteczności wypowiedzenia w taki sposób umowy pożyczki.

W konsekwencji nie mógł odnieść zamierzonego skutku prawnego zarzut

kasacyjny naruszenia art. 75c pr. bank. w zw. z art. 60 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.

5. Z kolei zarzut kasacyjny naruszenia § 2 pkt 3 rozporządzenia z 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie poprzez jego

niezastosowanie i zastosowanie stawek wynagrodzenia zastępstwa procesowego

udzielonego z urzędu w niewłaściwej wysokości, nie mógł być przedmiotem

rozpoznania w postępowania kasacyjnym, ponieważ rozstrzygnięcia w przedmiocie

zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podlegają

zaskarżeniu zażaleniem do innego składu sądu drugiej instancji, co wynika wprost

z art. 394² § 1¹ pkt 4 k.p.c., którego konstrukcja nie pokrywa się regulacją dotyczącą

zaskarżenia rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów procesu (art. 394² § 1¹ pkt 3 k.p.c.).

6. Ubocznie należy zauważyć, że wprawdzie zasądzając roszczenie

odsetkowe od należności głównej w wysokości oprocentowania przewidzianego

w umowie pożyczki Sądy obu instancji, ze względu na datę początkową zasądzonej

II CSKP 556/24

18

należności odsetkowej odwołały się do nieaktualnego już wówczas (tj. 15 grudnia

2020 r.) zapisu o „czterokrotności stopy oprocentowania kredytu lombardowego”, ale

zaznaczenie w dalszej części wyroku, że odsetki te nie mogą przekraczać odsetek

maksymalnych za opóźnienie powoduje, że ostatecznie (uwzględniając także

konsekwencje wynikające z art. 481 § 2² k.c.) orzeczenie w tym zakresie nie narusza

art. 481 § 2 i § 2¹ k.c.

Z tych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną.

Grzegorz Misiurek

Dariusz Dończyk

Władysław Pawlak

[PG

[SOP]