Kredyt indeksowany do franka z 2008 r. SN oddalił skargę banku

II CSKP 631/23

2

Wyrokiem z dnia 30 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził

od

pozwanej

Bank

w

W.,

działającej

za pośrednictwem Bank Oddział w Polsce, na rzecz powodów P.L. i A.L. kwotę

152 442,21 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 sierpnia 2018

r. do dnia zapłaty; 23 788,13 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od

dnia 29 sierpnia 2018 r. do dnia zapłaty; 11 209,09 CHF wraz z ustawowymi

odsetkami

za

opóźnienie

od

dnia

13 sierpnia 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 1); w pozostałym zakresie oddalił powództwo

(pkt 2); oddalił powództwo ewentualne (pkt 3) i orzekł o kosztach postępowania (pkt

4).

Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Powodowie postanowili zaciągnąć kredyt na zakup nieruchomości. Polecono

im kredyt we frankach szwajcarskich jako dobry i bezpieczny. Wiedzieli, że kurs walut

może ulegać zmianie, nie mieli jednak świadomości, że zmiana na racie może

wynosić nawet 100%. Umowa kredytu była nienegocjowalna. Symulacje kredytu

zakładały 20% wzrost kursu waluty i wpływ takiego wzrostu na wysokość raty.

W dniu 24 kwietnia 2008 r. powodowie zawarli z Bank1 S.A. Spółka Akcyjna

Oddział w Polsce umowę o kredyt hipoteczny. Bank udzielił powodom kredytu w

kwocie 380 000 zł indeksowanego do waluty obcej (CHF). Przedmiotem

finansowania

był

lokal

znajdujący

się

na

ul.

[…]

nr […] w P.. Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej ustalanej

jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku. Spłata

kredytu miała następować w miesięcznych ratach. Zgodnie z definicją zawartą w

regulaminie, kredyt indeksowany do waluty obcej to kredyt oprocentowany według

stopy opartej na stopie referencyjnej, dotyczącej waluty innej niż złoty, którego

wypłata oraz spłata odbywa się w złotych w oparciu o kurs waluty obcej do złotego,

określonej w tabeli kursów walut obcych obowiązujących w banku.

W dniu 25 lipca 2014 r. pozwana zawarła z powodami aneks do umowy, na

mocy którego spłata kredytu miała następować w CHF, przy czym pozwana

zastrzegła sobie prawo zaspokajania należności wynikających z umowy zarówno

z rachunku bankowego kredytobiorcy prowadzonego w CHF, jak i w złotych.

II CSKP 631/23

3

Od dnia zawarcia umowy do dnia 1 września 2014 r. tytułem spłaty kredytu

powodowie uiścili kwotę 152 442,21 zł. Od dnia 2 września 2014 r. do dnia

14 czerwca 2018 r. kwotę 23 788,13 CHF, zaś od dnia 30 czerwca 2018 r. do dnia

30 marca 2020 r. kwotę 11 209,09 CHF.

Powodowie są świadomi konieczności rozliczenia się z pozwaną w przypadku

stwierdzenia nieważności umowy.

Zdaniem Sądu Okręgowego, przyjęta przez strony konstrukcja kredytu nie

sprzeciwiała się art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (jedn.

tekst: Dz. U. z 2024, poz. 1646, dalej - „pr.bank.”), stanowiąc jej możliwy wariant.

Wykreowany przez strony stosunek prawny stał jednak w sprzeczności z art. 3531

k.c., co skutkowało koniecznością uznania umowy za nieważną i koniecznością

dokonania wzajemnych rozliczeń (art. 405 w związku z art. 410 k.c.). Niezależnie od

tego, nawet gdyby przyjąć, że umowa ta jest ważna, to zawarte w niej postanowienia

dotyczące sposobu wyliczenia salda kredytu i wysokości rat są abuzywne, a tym

samym nieskuteczne, co w ocenie Sądu musiało prowadzić do tego samego rezultatu.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2022 r., na skutek

apelacji pozwanego, oddalił apelację (pkt I) i orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego (pkt II).

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy dokonał prawidłowych ustaleń, które

w całości zaakceptował. Stwierdził, że jakkolwiek Sąd Okręgowy błędnie przyjął,

że umowa kredytu jest nieważna na podstawie art. 3531 w związku z art. 58 § 1 k.c.,

to jednak trafnie uznał, iż powodowie mają status konsumentów i przysługuje im

ochrona przewidziana zarówno przepisami prawa krajowego, jak i unijnego. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, kwota kredytu była powodom znana, została wyrażona w złotych,

jednak mechanizm indeksacji, który dotyczy świadczenia głównego, sformułowany

został w sposób niejasny i zawierał elementy, na które powodowie nie mieli żadnego

wpływu, sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszające prawa

kredytobiorców i ich interesy. Dysponując jedynie treścią umowy i regulaminu nie da

się określić wysokości świadczenia, jakie powodowie mieli spełniać na rzecz

pozwanej tytułem raty kredytu. W związku z tym, w ocenie Sądu Apelacyjnego

II CSKP 631/23

4

umowa zawiera klauzule abuzywne, a luk, które powstają po ich eliminacji, nie da się

uzupełnić.

W związku z tym, stwierdzenie trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy

kredytu prowadziło do wniosku, że zaktualizował się wzajemnie obowiązek zwrotu

już wykonanych świadczeń na podstawie art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c.

Sąd Apelacyjny przychylił się do tzw. teorii dwóch kondykcji, potwierdzonej

w uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021,

nr 6, poz. 40 i z dnia 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56.

Sąd Apelacyjny oddalił również złożony w postępowaniu apelacyjnym zarzut

zatrzymania, wskazując m.in., że umowa kredytu nie ma wzajemnego charakteru.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł pozwany, zaskarżając orzeczenie

w całości, zarzucając naruszenie art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy

Rady (WE) nr 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95, poz. 29, dalej - „dyrektywa 93/13”);

art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 69 ust.

3 pr. bank, art. 65 k.c., art. 358 § 2 w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13;

art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem

21 dyrektywy 93/13; art. 496 i art. 497 k.c.; art. 496 w związku z art. 497 w związku

z art. 455 w związku z art. 481 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanej ogniskowały się wokół trzech kwestii -

abuzywności postanowień zawartych w spornej umowie, konsekwencji tego stanu

rzeczy, jeżeli przyjąć, że kwestionowane przez powodów postanowienia umowy są

abuzywne, a także zasadności zarzutu zatrzymania, a co się z tym wiąże – wysokości

roszczenia odsetkowego powodów.

W zakresie dwóch pierwszych kwestii, należało zwrócić uwagę,

że zagadnienia te były wielokrotnie i wszechstronnie rozważane w dotychczasowym

orzecznictwie Sądu Najwyższego w kontekście zbliżonych stanów faktycznych

związanych ze stosowaniem przez banki w umowach kredytu zawieranych

z konsumentami i powiązanych z frankiem szwajcarskim postanowień umownych

II CSKP 631/23

5

wyrażających ryzyko walutowe i odsyłających do tabel kursowych banku przy

przeliczeniu waluty obcej na złote polskie i odwrotnie. Analiza ta, uwzględniająca

dorobek judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, doprowadziła

do utrwalenia się jednolitych kierunków orzeczniczych, w których przesądzono

że: po pierwsze, określenie wysokości należności obciążającej kredytobiorcę

w umowie kredytu powiązanej z walutą obcą z odwołaniem do kursu waluty obcej

ustalanego jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów jego

oznaczania, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku

i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron umowy kredytu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego dnia

24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia

9 września 2022 r., II CSKP 794/22, z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23,

z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22, z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP

1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP

1560/22 i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22 oraz powołane tam dalsze

orzecznictwo; w orzecznictwie unijnym zob. zwłaszcza wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P. i B.P.

przeciwko A, ECLI:EU:C:2021:934), po drugie – po wyeliminowaniu z umowy kredytu

powiązanej z frankiem szwajcarskim niedozwolonych postanowień określających

wysokość należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej

ustalanego jednostronnie przez bank, utrzymanie umowy w mocy w pozostałym

zakresie nie jest możliwe, zarówno w przypadku umów indeksowanych, jak

i denominowanych w walucie obcej (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada 2022 r.,

II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada

2023 r., II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z dnia 24

maja 2024 r., II CSKP 1560/22 i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22

oraz powołana tam dalsza judykatura).

II CSKP 631/23

6

Ocena spornej umowy kredytu dokonana in casu przez Sąd Apelacyjny

wpisywała się we wskazane kierunki orzecznicze, a w skardze kasacyjnej nie

powołano żadnych nowych, nierozważanych dotychczas argumentów, które mogłyby

ją podważać, zarówno in genere, jak i z uwzględnieniem ustalonych okoliczności

sprawy, w której wydano zaskarżony wyrok.

Jedynie uzupełniająco – w związku z akcentowanym w skardze zaniechaniem

rozróżnienia przez Sąd Apelacyjny między tzw. klauzulą przeliczeniową, odsyłającą

do kursu tabelarycznego banku, oraz klauzulą ryzyka walutowego, należało

zauważyć, że postanowienia te są ze sobą ściśle związane. Przewidziana w umowie

kredytu indeksacja do waluty obcej nie bowiem może funkcjonować i wywierać

zamierzonych skutków bez postanowień umownych określających kurs, po którym

następuje przeliczenie zobowiązań stron w sposób pozwalający wyrazić wysokość

kredytu i spłacanych rat w walucie indeksacji i w walucie, w jakiej następuje spłata.

Eliminacja klauzuli przeliczeniowej pociągałaby za sobą sytuację, w której

świadczenia stron umowy kredytu miałyby podlegać przeliczeniu na walutę

indeksacji, jednakże umowa nie określałaby kursu właściwego do dokonania tych

przeliczeń, co uniemożliwiałoby ich realizację. Klauzula przeliczeniowa, skoro jej

przedmiotem jest określenie miernika przeliczania walut, jest natomiast pozbawiona

sensu, jeżeli nie towarzyszą jej postanowienia umowne wiążące saldo kredytu

i wysokość rat z walutą obcą, co implikuje jednocześnie ryzyko walutowe.

Postanowienia umowne określające sposób ustalenia kursu waluty obcej

i postanowienia wiążące saldo kredytu oraz wysokość rat z walutą obcą stanowią

zatem nierozłączne składniki mechanizmu indeksacji, nadającego umowie kredytu

określony charakter, którego immanentnym elementem jest ryzyko walutowe.

Usunięcie jednego z nich rzutuje na istotę drugiego i dlatego nie mogą stanowić

odrębnego przedmiotu oceny w kontekście abuzywności (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i powołane tam dalsze

orzecznictwo).

Zarzuty kasacyjne w tej materii należało zatem uznać za bezzasadne.

W zakresie trzeciego z zagadnień objętych zarzutami skargi, stanowisko

pozwanej było trafne w części, w której wskazywało na wzajemny charakter umowy

II CSKP 631/23

7

kredytu (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego

2025 r., III CZP 126/22) i wadliwość argumentu związanego z możliwością odwołania

się przez pozwaną do zabezpieczenia hipotecznego – wobec stwierdzonej

nieważności umowy kredytu. Mimo błędnego w tym fragmencie uzasadnienia,

zaskarżony wyrok odpowiadał jednak prawu, zważywszy, że w sytuacji, w której

wzajemne świadczenia stron podlegające zwrotowi w związku z nieważnością

umowy wzajemnej mają pieniężny charakter, możność dokonania potrącenia

(art. 498 i n. k.c.), z racji jego egzekucyjnej funkcji, podważa – w braku szczególnych

okoliczności – legitymowany prawnie interes w powołaniu się na uprawnienie do

powstrzymania się ze spełnieniem własnego świadczenia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23 i z dnia 12 września 2025 r.,

II CSKP 2114/22). Wykazanie takich szczególnych okoliczności obciąża stronę, która

korzysta z prawa zatrzymania, podczas gdy z dokonanych w sprawie ustaleń

nie wynikało, aby pozwana okoliczności takie wykazała.

W konsekwencji, wbrew zarzutowi naruszenia art. 455 w związku z art. 481 §

1 k.c., za prawidłowe należało również uznać rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego

co do należnych powodom odsetek za opóźnienie. Na zasadność tego stanowiska

nie rzutowało alternatywne wobec argumentacji związanej z zarzutem zatrzymania

i nietrafne stanowisko skarżącej, według którego wymagalność roszczenia powodów

miałaby łączyć się dopiero z chwilą złożenia przez nich w toku postępowania

oświadczenia o braku woli utrzymania umowy (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 7 grudnia 2023, C-140/22, mBank, ECLI:EU:C:2023:965 i –

odpowiednio – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2025 r., II CSKP 1545/22).

Z tych względów, na podstawie art. 39814, art. 98 § 1-11, art. 108 § 1,

art. 391 § 1 i art. 39821, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

Marta Romańska

(K.G.)

[SOP]

II CSKP 631/23

8