Kserokopia postanowienia o przysądzeniu nie wystarczyła do wykreślenia hipoteki

Postanowieniem z 21 września 2021 r. Sąd Rejonowy w Rudzie Śląskiej

oddalił wniosek I.O. o wykreślenie z działu IV księgi wieczystej

nr […] hipoteki przymusowej do kwoty 162 210,32 zł na podstawie złożonego do akt

księgi wieczystej postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca

2017 r. o przysądzeniu na jej rzecz udziału w spółdzielczym własnościowym prawie

do lokalu mieszkalnego położonego w R..

Sąd Rejonowy ustalił, że w dziale II księgi wieczystej nr […], prowadzonej

II CSKP 721/23

2

dla spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, wpisana

jest I.O. na podstawie wyroku zaocznego Sądu Rejonowego

w Rudzie Śląskiej z 6 listopada 2014 r. oraz na podstawie postanowienia Sądu

Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca 2017 r.

Dnia 10 maja 2017 r. w dziale IV przedmiotowej księgi wieczystej została

wpisana hipoteka przymusowa do kwoty 162 210,32 zł na rzecz Miasta R., na

podstawie tytułów wykonawczych wydanych przez Prezydenta Miasta R., na

wniosek złożony 28 kwietnia 2017 r.

Sąd Rejonowy ocenił, że wniosek o wykreślenie hipoteki przymusowej

nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślił, że w sprawie znajduje zastosowanie

regulacja prawna, zgodnie z którą hipoteka wpisana do chwili uprawomocnienia

się postanowienia o przysądzeniu własności wygasa i w jej miejsce powstaje prawo

do zaspokojenia się z ceny nabycia z pierwszeństwem przewidzianym

w przepisach o podziale ceny uzyskanej z egzekucji (art. 1000 § 1

oraz art. 1024 § 1 pkt 5 i art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c. W okolicznościach sprawy

sytuacja taka nie zachodziła, ponieważ obciążenie hipoteczne zostało wpisane

na podstawie wniosku złożonego w chwili, gdy postanowienie o przysądzeniu

własności było już prawomocne, przy czym nie złożono jeszcze wniosku

o ujawnienie skutków prawnych tego orzeczenia w księdze wieczystej.

Niezależnie od powyższego Sąd Rejonowy zakwestionował formę

dołączonego do wniosku dokumentu. W ocenie Sądu Rejonowego

nie jest to oryginał ani urzędowy odpis, lecz kolorowa kserokopia dokumentu.

Postanowieniem z 23 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił

apelację wnioskodawczyni.

Sąd Okręgowy wskazał, że podstawą wykreślenia hipoteki w postępowaniu

wieczystoksięgowym nie może być ocena, że wpis tej hipoteki był pozbawiony

podstawy prawnej. Wpis w księdze wieczystej jest bowiem orzeczeniem sądowym,

które wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne

organy państwowe i organy administracji państwowej (art. 365 § 1 k.p.c.).

Niezależnie od tego prawomocny wpis hipoteki skutkował powstaniem

domniemania prawnego, że hipoteka została wpisana zgodnie z rzeczywistym

II CSKP 721/23

3

stanem prawnym (art. 3 ust. 1 u.k.w.h.).

W razie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym

w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym osoba, której prawo

dotknięte jest wpisem nieistniejącego obciążenia, może żądać usunięcia

niezgodności

poprzez

wniesienie

odpowiedniego

powództwa

(art. 10 ust. 1 u.k.w.h.). Możliwe jest także usunięcie wadliwego wpisu na podstawie

odpowiedniego oświadczenia osoby wpisanej jako uprawniona.

Zdaniem Sądu Okręgowego w realiach sprawy nie mogło dojść

do naruszenia przez Sąd Rejonowy art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Sąd rozpoznający

wniosek o wykreślenie hipoteki nie jest bowiem uprawniony do badania

prawidłowości wcześniejszego wpisu hipoteki. Podstawą wykreślenia hipoteki

przymusowej nie mogło być postanowienie Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej

z 23 marca 2017 r. o przysądzeniu na rzecz wnioskodawczyni udziału

w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego położonego

w R., prawomocne z dniem 28 kwietnia 2017 r. Skutki tego postanowienia

polegające na wygaśnięciu obciążeń, w tym hipotek, dotyczą bowiem obciążeń

powstałych

przed

uprawomocnieniem

się

postanowienia,

a hipoteka będąca przedmiotem wniosku o wykreślenie powstała w czasie,

gdy postanowienie było już prawomocne.

W ocenie Sądu Okręgowego, bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy

pozostawała kwestia czy dołączony do wniosku dokument został złożony

we właściwej formie. Zaznaczył przy tym, że niezłożenie dokumentu mającego

stanowić podstawę wpisu w księdze wieczystej we właściwej formie nie obligowało

sądu wieczystoksięgowego do wezwania wnioskodawczyni do uzupełnienia braków

formalnych wniosku. Jak stanowi bowiem art. 6262 § 3 k.p.c. do wniosku o wpis

(wykreślenie wpisu) należy dołączyć dokumenty stanowiące podstawę wpisu,

a niezłożenie takich dokumentów może skutkować oddaleniem wniosku

bez dodatkowego wezwania do uzupełnienia braków, które są w tym wypadku

merytorycznymi brakami wniosku.

Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła

postanowienie Sądu Okręgowego w całości i wniosła o jego uchylenie i przekazanie

II CSKP 721/23

4

sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie:

- art. 6269 k.p.c. przez jego błędne zastosowanie, pomimo braku podstaw

do oddalenia wniosku o wykreślenie hipoteki przymusowej z księgi wieczystej;

- art. 6268 § 2 w zw. z art. 387 § 21 oraz art. 227 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz

art. 386 § 6 zd. 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. przez nieodniesienie się do zarzutów

zawartych w apelacji w zakresie formy i treści dokumentu dołączonego do wniosku

o wykreślenie hipoteki przymusowej;

- art. 31 ust. 2 w zw. z art. 109 ust. 1 u.k.w.h. poprzez ich błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że postanowienie o przysądzeniu udziału w spółdzielczym

własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego nie jest dokumentem stanowiącym

podstawę do usunięcia niezgodności między treścią księgi wieczystej,

a rzeczywistym stanem prawnym i że może nim być wyłącznie wyrok wydany

w sprawie z powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zarzutów zgłoszonych przez skarżącą w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej sprowadza się do tezy, że Sąd Okręgowy błędnie zastosował

art. 6269 k.p.c. pomimo braku podstaw do oddalenia wniosku oraz nie odniósł

się do zarzutów wnioskodawczyni w przedmiocie formy i treści dokumentu

dołączonego do wniosku, o czym stanowi art. 6268 § 2 k.p.c.

W okolicznościach sprawy wnioskodawczyni wystąpiła z wnioskiem

o wykreślenie hipoteki przymusowej z działu IV księgi wieczystej powołując

się na postanowienie Sądu Rejonowego w Rudzie Śląskiej z 23 marca 2017 r.

o przysądzeniu na jej rzecz udziału w bliżej określonym spółdzielczym

własnościowym prawie do lokalu mieszkalnego. Wskazywała, że wpis hipoteki

przymusowej na rzecz uczestnika postępowania dotyczył prawa, które na dzień

złożenia wniosku o wpis obciążenia hipotecznego nie należało już do dłużnika

(byłego męża wnioskodawczyni).

II CSKP 721/23

5

Sądy orzekające w sprawie zgodnie uznały, że na gruncie

art. 1000 § 1 k.p.c., art. 1003 § 2 k.p.c., art. 1024 § 1 pkt 5 k.p.c.

i art. 1025 § 1 pkt 5 k.p.c., gdy mowa w nich o „wygaśnięciu wszelkich praw

ciążących na nieruchomości”, „wykreśleniu wszystkich hipotek obciążających

nieruchomość”, „prawach ujawnionych przez wpis w księdze wieczystej”

i o „należnościach zabezpieczonych hipoteką”, chodzi o hipoteki już wpisane

do księgi wieczystej, a więc ujawnione w niej do chwili uprawomocnienia

się postanowienia o przysądzeniu własności. Hipoteki nie wpisane jeszcze

do księgi wieczystej w chwili uprawomocnienia się postanowienia o przysądzeniu

własności, a wpisane dopiero po tej dacie, nie są objęte hipotezą

art. 1000 § 1 k.p.c. i art. 1003 § 2 k.p.c., nawet jeżeli wniosek o ich wpis został

złożony przed uprawomocnieniem się postanowienia o przysądzeniu własności.

Pogląd ten pozostaje w zgodzie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym

w postanowieniu z 21 września 2011 r., I CSK 32/11.

Wnioskodawczyni starała się jednak wykazać w skardze kasacyjnej,

że w okolicznościach sprawy wykreślenie wpisu hipoteki przymusowej było możliwe

w oparciu o inną podstawę prawną, jaką – w jej ocenie – stanowią

art. 31 ust. 2 u.k.w.h. i art. 109 ust. 1 u.k.w.h. Według twierdzeń wnioskodawczyni

art. 109 ust. 1 u.k.w.h. nie mógł bowiem stanowić podstawy do wpisu hipoteki

przymusowej w dziale IV księgi wieczystej na rzecz uczestnika, ponieważ tytuł

wykonawczy był wystawiony przeciwko dłużnikowi, który nie był już w tym czasie

podmiotem własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu. Jak wynika

zaś z orzecznictwa Sądu Najwyższego, hipoteka przymusowa, która polega

na obciążeniu nieruchomości dłużnika w celu zabezpieczenia,

nie może być wpisana, gdy dłużnik utracił już prawo własności (postanowienie

SN z 29 listopada 2007 r., III CZP 98/07). Zdaniem wnioskodawczyni, wyrok

wydany w sprawie z powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h.

nie stanowi jedynej podstawy do usunięcia niezgodności między treścią księgi

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym.

Odnosząc się do tej kwestii należy przypomnieć, że wpis w księdze

wieczystej, w tym wykreślenie ujawnionego wpisu, dokonywane jest w ramach

postępowania wieczystoksięgowego wyłącznie w razie istnienia ku temu podstaw

II CSKP 721/23

6

ocenianych zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 31 u.k.w.h. oraz w razie

niewystępowania przeszkód do dokonania wpisu (art. 6269 k.p.c.). Ocena

dopuszczalności i zasadności zaktualizowania ujawnionego w księdze stanu

nieruchomości zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym w ramach

nieprocesowego postępowania wieczystoksięgowego (art. 31 u.k.w.h.), ewentualnie

w ramach procesu uzgodnieniowego, o którym stanowi art. 10 u.k.w.h.,

jest uzależniona od okoliczności sprawy, a zwłaszcza od tego, na jakich

podstawach wnioskodawca opiera twierdzenie o konieczności usunięcia

niezgodności oraz czy postulowany przez wnioskodawcę kierunek rozstrzygnięcia

mieści się w granicach kognicji sądu wieczystoksięgowego (postanowienie

SN z 9 lipca 2025 r., II CSKP 86/25).

Należy zgodzić się ze skarżącą co do tego, że nawet jeśli zabezpieczana

hipoteką wierzytelność istnieje, to i tak może dojść do usunięcia podstawy wpisu,

a w konsekwencji do wygaśnięcia hipoteki. Rzecz jednak w tym,

że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd nie może uwzględniać żadnych

dalszych okoliczności nie wynikających z wniosku o wpis i dołączonych

dokumentów. Sąd wieczystoksięgowy nie ustala stanu faktycznego, nie rozstrzyga

sporu o prawo i nie bada, czy stan prawny istniejący po dokonaniu

kwestionowanego wpisu pozostaje zgodny ze stanem rzeczywistym (postanowienia

SN: z 25 kwietnia 2012 r., II CSK 461/11, OSNC 2013, Nr 1, poz. 8;

z 10 lipca 2013 r., V CSK 412/12, OSNC 2014, Nr 3, poz. 34 i z 15 grudnia 2021 r.,

IV CSKP 269/21).

Jak wskazano we wcześniejszych uwagach, w okolicznościach sprawy samo

przedłożenie postanowienia o przysądzeniu spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu na rzecz wnioskodawczyni nie było wystarczającą podstawą

do wykreślenia hipoteki przymusowej, ponieważ z jednej strony nie miała

zastosowania regulacja art. 1003 § 1 k.p.c., a z drugiej strony w obrocie prawnym

pozostaje prawomocny tytuł wykonawczy, który stanowił podstawę wpisu

obciążenia hipotecznego. Ocena całokształtu tych okoliczności wykracza

poza wąską kognicję sądu wieczystoksięgowego i przesądza o braku podstaw

do uwzględnieniu wniosku (art. 6269 k.p.c.).

II CSKP 721/23

7

Wbrew twierdzeniom skarżącej sąd wieczystoksięgowy nie był uprawniony

do ponownego badania prawidłowości postanowienia Sądu Rejonowego w Rudzie

Śląskiej z 10 maja 2017 r. o wpisie hipoteki przymusowej, bowiem wyszedłby poza

ramy określone w art. 6268 k.p.c. Sąd wieczystoksięgowy musiałby sięgnąć

ponownie do dokumentów objętych wnioskiem uczestnika z 28 kwietnia 2017 r.,

a następnie ponownie zbadać podstawy jego dokonania, o czym nie może

być mowy w toku postępowania wieczystoksięgowego wywołanego wnioskiem

o dokonanie kolejnego wpisu. Byłoby to sprzeczne zarówno z zakresem kognicji

sądu wieczystoksięgowego, jak i naruszałoby zasady rządzące prawomocnością

materialną wpisu z 10 maja 2017 r. (art. 365 § 1 i art. 366 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Dokonanie wpisu usuwającego niezgodność między treścią księgi wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym w oparciu o art. 31 ust. 2 u.k.w.h. może nastąpić

jedynie wówczas, gdy dołączone do wniosku dokumenty wyrażają pewność

istnienia rzeczywistego, aktualnego stanu prawnego. Nie ma podstaw

do rozstrzygania przez sąd wieczystoksięgowy kwestii wątpliwych, spornych

lub wymagających poczynienia dodatkowych ustaleń, ponieważ kwestie te należą

do postępowania procesowego przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. (postanowienie

SN z 12 marca 2010 r., III CSK 160/09).

W przeciwieństwie do art. 31 ust. 2 u.k.w.h., regulacja

art. 10 u.k.w.h. przewidziana jest na wypadek dokonania wpisu materialnie

wadliwego, tzn. eksponującego stan prawny sprzeczny ze stanem rzeczywistym,

bez względu na przyczyny. Wówczas cel księgi wieczystej, którym jest ujawnienie

stanu prawnego nieruchomości, stawiany jest ponad prawdę formalną wynikającą

z prawomocności kwestionowanego orzeczenia, a środkiem realizacji staje

się proces o uzgodnienie określony w art. 10 u.k.w.h., niepodlegający

ograniczeniom narzuconym na postępowanie wieczystoksięgowe (postanowienie

SN z 6 listopada 2008 r., III CSK 153/08). W postępowaniu uzgodnieniowym

z art. 10 u.k.w.h. sąd rozpoznający roszczenie może dokonać weryfikacji

wszystkich istotnych okoliczności mogących świadczyć o wygaśnięciu hipoteki

(postanowienie SN z 17 października 2023 r., II CSKP 420/22).

II CSKP 721/23

8

Zestawienie art. 6268 § 2 k.p.c. z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. potwierdza tezę,

że zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego jest inny niż w postępowaniu

uzgodnieniowym. Niewątpliwie sąd wieczystoksięgowy powinien ustalić,

czy załączone dokumenty stanowią dowód zmiany stanu nieruchomości.

W art. 6262 § 3 k.p.c. ustawodawca nakazuje bowiem dołączyć do wniosku

dokumenty będące podstawą wpisu, a art. 6269 k.p.c. wskazuje „brak podstaw”

jako jedną z dwóch przyczyn oddalenia wniosku o wpis. Dokumenty, o których

mowa w art. 6262 § 3 k.p.c., stanowiące podstawę wpisu do księgi wieczystej,

szerzej określa ustawa o księgach wieczystych i hipotece. Zgodnie

z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. wpis potrzebny do usunięcia niezgodności między treścią

księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić,

gdy niezgodność będzie wykazana „orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi

dokumentami”. Przepis ten stanowi wyraz zasady legalizmu materialnego,

ponieważ uzależnia wpis od dowodu na niezgodność stanu prawnego ujawnionego

w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Przytoczona regulacja

musi jednak uwzględniać granice kognicji sądu wieczystoksięgowego, o czym była

mowa we wcześniejszych uwagach.

Ubocznie należy zauważyć, że wnioskodawczyni dołączyła do wniosku

kolorową kserokopię postanowienia o przysądzeniu udziału w spółdzielczym

własnościowym prawie do lokalu. W tym kontekście należy dostrzec,

że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ostatecznie ugruntowało się restrykcyjne

stanowisko w zakresie formy załączonych do wniosku dokumentów, motywowane

specyfiką postępowania wieczystoksięgowego. Zarówno w art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

w którym jest mowa o dokumentach stanowiących podstawę wykreślenia wpisu,

jak również w art. 6262 § 3 k.p.c., w którym jest mowa o dokumentach, które należy

załączyć do wniosku o wpis, chodzi o oryginały (dokumenty źródłowe)

tych dokumentów, które mogą być zastąpione co najwyżej ich urzędowo

sporządzonymi odpisami (art. 250 k.p.c.) i to jedynie wtedy, gdy można to wywieść

ze specyfiki tych dokumentów lub z przepisu szczególnego.

Podstawę wpisu w księdze wieczystej może zatem stanowić zasadniczo

jedynie oryginał dokumentu, o którym mowa w art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

poza dokumentami, które ze swej istoty występują w obrocie prawnym tylko

II CSKP 721/23

9

w postaci odpisów lub wypisów, a ich oryginały są wyłączone z obrotu, takie

jak np. orzeczenia sądowe, których oryginały pozostają w aktach sprawy, a stronom

lub uczestnikom wydawane są urzędowo poświadczone odpisy. Ze względu

na przepisy o minimalnej formie podstaw wpisu odpisy niepoświadczone urzędowo

lub poświadczone przez osoby prywatne, podobnie jak zwykłe kopie dokumentów

(kserokopie, wydruki, odbitki itd.) nie mają zastosowania w postępowaniu

wieczystoksięgowym (por. m.in. postanowienia SN: z 2 grudnia 2016 r.,

I CSK 819/15; z 28 lutego 2017 r., I CSK 133/16, OSNC 2017 Nr 11,

poz. 129 i z 25 marca 2019 r., I CSK 812/17; z 27 lutego 2020 r., I CSK 722/19).

Sformalizowany charakter postępowania wieczystoksięgowego uzasadnia

restrykcyjne podejście do postaci dokumentów stanowiących podstawę wpisu.

Trafnie zatem przyjęto w sprawie, że nie jest możliwe uwzględnienie

jako podstawy do wykreślenia wpisu hipoteki przymusowej postanowienia Sądu

Rejonowego w Rudzie Śląskiej złożonego w formie kolorowej kserokopii,

a nie urzędowo poświadczonego odpisu (art. 250 § 1 k.p.c.), co samo w sobie

pozostaje w sprzeczności z art. 31 ust. 2 u.k.w.h. Dodatkowo należy zauważyć,

że w aktualnym stanie prawnym nie ma już odpowiednika art. 48 ust. 2 u.k.w.h.,

toteż brak jest podstawy do merytorycznego uzupełnienia treści wniosku

o wpis lub jego załączników. Sąd lub referendarz sądowy wzywa tylko do usunięcia

braków formalnych wniosku, tj. takich braków, które uniemożliwiają nadanie

sprawie dalszego biegu (art. 130 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.). Jeżeli

brak jest podstaw albo zachodzą przeszkody do dokonania wpisu, nie uruchamia

się procedury naprawczej, lecz wydaje się postanowienie o oddaleniu wniosku

a limine (art. 6269 k.p.c.).

W konsekwencji, skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw,

w związku z czym podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie

art. 39814 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Adam Doliwa

Piotr Telusiewicz

A.G.

[SOP]

II CSKP 721/23

10