Sędzia SN powołana w procedurze z 2017 r. wyłączona od oceny wniosku o wyłączenie kolegi

Do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek obrońcy skazanego o wyłączenie

SSN Małgorzaty Bednarek od rozpoznania wniosku o wyłączenie SSN Ryszarda

Witkowskiego od udziału w rozpoznaniu kasacji V KK 439/23.

Jako podstawę wniosku wskazano art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k.

podnosząc, w szerokim wywodzie, że wskazana sędzia ze względu na sposób

powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego przez KRS ukształtowaną w

trybie ustawy z 2017 r. – organ zależny od władzy ustawodawczej i wykonawczej,

nie gwarantuje bezstronnego rozpoznania sprawy. W uzasadnieniu wniosku

podniesiono, że rozpoznanie przez SSN Małgorzatę Bednarek wniosku o

V KK 149/25

2

wyłączenie SSN Ryszarda Witkowskiego od rozpoznania kasacji, ze względu na

tożsamy, wadliwy sposób powołania na urząd sędziego Sądu Najwyższego byłoby

złamaniem zasady nemo iudex in causa sua zawartej w treści art. 40 § 1 pkt 1

k.p.k.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniosek o wyłączenie SSN Małgorzata Bednarek od rozpoznania wniosku o

wyłączenie SSN Ryszarda Witkowskiego od rozpoznania kasacji oparty na

przesłance wadliwego powołania tej sędzi na urząd sędziego Sądu Najwyższego z

udziałem KRS – organu zależnego od władzy ustawodawczej i wykonawczej,

rodzącego określone negatywne konsekwencje procesowe w zakresie

ukształtowania składu sądu zgodnego z ustawą i wskazaniu, że jako sędzia

powołana w wadliwej konstytucyjnie procedurze, orzekając w sprawie wyłączenia

SSN Ryszarad Witkowskiego powołanego także w tej samej wadliwej prawnie

procedurze, orzekałby we własnej sprawie, w sprawie własnego statusu

sędziowskiego, jest zasadny. Zatem podstawa wyłączenia sędziego wskazana w

art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. została uznana za wiodącą w tej sprawie.

Reguła będąca uzasadnieniem wniosku odwołująca się do łacińskiej paremii

nemo iudex idoneus in propria causa ( nemo iudex in causa sua), a więc

wyrażająca zasadę, że nikt nie może być sędzią we własnej sprawie, została przez

ustawodawcę ujęta normatywnie jako jedna z podstaw wyłączenia sędziego z mocy

samego prawa ( iudex inhabilis), w art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. Przepis ten określa, że

sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli sprawa dotyczy

tego sędziego bezpośrednio. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do

odsunięcia od sprawy sędziego, w sytuacji, gdy jej rozstrzygnięcie wpływa na sferę

jego praw i obowiązków. Nie chodzi przy tym jedynie o tak ewidentne przypadki,

gdy sędzia jest stroną procesową, która ex definitione ma interes prawny w

korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu, ale o każdy przypadek, gdy sprawa dotyczy

sędziego bezpośrednio (J. Kosonoga [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I.

Komentarz do art. 1-166, red. R. A. Stefański, S. Zabłocki, Warszawa 2017, art. 40,

teza 19). Kwestia ta nie jest w doktrynie jednoznaczna. Poza niekwestionowaną

sytuacją, kiedy sędzia jest stroną postępowania, proponuje się przyjęcie, że w

zakresie dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1 mieszczą się także przypadki, gdy

V KK 149/25

3

rozstrzygnięcie przedmiotu procesu wywiera bezpośredni wpływ na sferę

uprawnień i interesów sędziego, takich jak zysk, strata itp. (S. Śliwiński, Polski

proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1961, s. 156;

W. Grzeszczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2010, s. 72)

lub gdy z uwagi na własny interes prawny jest on osobiście zainteresowany jej

wynikiem (P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, t. 1, 2011, s. 323), bądź zachodzi materialny lub moralny związek

sędziego ze sprawą (L. Peiper, Komentarz do kodeksu postępowania karnego i do

przepisów wprowadzających tenże kodeks, Kraków 1933, s. 81). Twierdzi się także,

że sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio, gdy z danego rozstrzygnięcia może on

odnieść korzyść pośrednią (M. Siewierski [w:] J. Bafia, J. Bednarzak, M. Fleming,

S. Kalinowski, H. Kempisty, M. Siewierski, Kodeks postępowania karnego.

Komentarz, Warszawa 1976, s. 86) lub choćby wyłącznie satysfakcję moralną (J.

Bratoszewski [w:] L. Gardocki, Z. Gostyński, S. M. Przyjemski, R. A. Stefański, S.

Zabłocki, J. Bratoszewski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz. Tom I,

Warszawa 1998, art. 40, teza 7).

Poza sporem pozostaje jednak twierdzenie, że w dyspozycji art. 40 § 1 pkt 1

k.p.k. mieszczą się przypadki obejmujące taką więź sędziego ze sprawą, że wynik

danego postępowania będzie miał znaczenie nie tylko dla jego stron, ale także dla

samego sędziego. Trafnie w nowszym piśmiennictwie nawiązuje się w tym zakresie

do koncepcji stosunku ustrojowego, funkcjonującego obok stosunku procesowego,

pomiędzy stronami procesu oraz sędzią rozpoznającym ich sprawę, eksponującym

i reprezentującym imperium państwa. Stosunek ów oparty jest na Konstytucji RP i

przepisach ustrojowych sądownictwa. Jego istotą jest obowiązek wykonywania

przez sędziego zadań państwa z zakresu wymiaru sprawiedliwości (art. 10 ust. 2 w

zw. z art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), połączony z bezwzględnym obowiązkiem

bezstronności (art. 45 Konstytucji RP w związku z art. 6 Europejskiej Konwencji

Praw Człowieka i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej), a także

rzetelności działania i przestrzegania prawa (preambuła oraz art. 2, 7 i 82

Konstytucji RP) – szerzej zob. J. Gudowski, Iudex impurus. Wyłączenie z mocy

samej ustawy sędziego objętego zarzutem wadliwego powołania lub przejścia na

wyższe stanowisko sędziowskie, Przegląd Sądowy 2022, nr 5, s. 15-18.

V KK 149/25

4

Powyższe oznacza, że wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. podlega

sędzia w sytuacji, w której miałby on dokonać oceny stosunku prawnoprocesowego

(którego podmiotem, obok stron, jest także sędzia rozpoznający sprawę),

wywierającego zarazem wpływ na jego własne prawa i obowiązki. Jeżeli status

sędziego jest wadliwy albo ustrojowo „nieczysty”, to wadliwość ta, wątpliwość i

„nieczystość” pozbawiają go uprawnień i obowiązków jurysdykcyjnych, co najmniej

in casu, a jeżeli je wykona, spowoduje wystąpienie bezwzględnej przyczyny

odwoławczej, a więc cel – wymierzenie sprawiedliwości – z powodów leżących po

stronie sędziego nie zostanie osiągnięty. Jeżeli natomiast jakość stosunku

prawnoprocesowego, jego ważność i skuteczność, zostanie oceniona pozytywnie,

uprawnienia i obowiązki sędziego żadnego uszczerbku z tego powodu nie doznają,

jak też niezagrożone pozostają publiczne prawa podmiotowe stron. Poza sporem

jest, że oceny ważności i skuteczności tego stosunku nie może dokonywać sędzia

będący jego stroną albo będący w identycznej sytuacji ustrojowo-procesowej (J.

Gudowski, Iudex impurus…, s. 19-20).

Prawa i obowiązki jurysdykcyjne wynikające ze stosunku prawno-procesowego

wypełniającego publiczne prawo podmiotowe strony są zarazem prawami i

obowiązkami służbowymi sędziego, jeżeli zatem zostaną z punktu widzenia

ustrojowego zanegowane, to – naruszone lub niedopełnione – bezpośrednio

oddziałają także na ten stosunek, powodując odjęcie sędziemu legitymacji do

skutecznego wymierzania sprawiedliwości w imieniu państwa. Mogą także

doprowadzić do naruszenia ślubowania, które ma nie tylko charakter

emblematyczny, uroczysty, ale również materialnoprawny, przekroczenie bowiem

granic wytyczonych ślubowaniem oznacza popełnienie przewinienia służbowego i

rodzi odpowiedzialność sędziego, a niekiedy także odpowiedzialność państwa.

Skoro sędzia, którego prawidłowość powołania oraz „czystość” sędziowskiego

statusu sędziego są wątpliwe, a tym samym wątpliwe są jego niezawisłość oraz

bezstronność i musi on, rozpoznając sprawę, sam dokonać osądu w tym zakresie,

a więc eo ipso oceny zachodzącego między nim a stronami stosunku,

prawnoprocesowego, to jest z mocy ustawy wyłączony jako iudex in sua causa,

gdyż – co oczywiste, nawet gdyby był krystaliczne bezstronny – wynik tego osądu,

dotycząc go osobiście, wpłynie („oddziała”) na jego prawa i obowiązki z dziedziny

V KK 149/25

5

prawa publicznego, ale pośrednio dotknie także jego sfery prywatnej. Przepisy

wyłączają w tym przypadku sędziego niezależnie od jego subiektywnego poczucia

bezstronności i gotowości do jej uszanowania w konkretnej sprawie. Do wyłączenia

dochodzi nawet wtedy, gdy sędzia nie jest świadomy istnienia podstawy wyłączenia

albo – znając ją – nie akceptuje jej (J. Gudowski, Iudex impurus…, s. 20).

Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że w

tej sprawie nie jest zatem możliwe aby sędzia Małgorzata Bednarek oceniając

argumentację wspierającą wniosek o wyłączenie sędziego Ryszarda Witkowskiego

od rozpoznania kasacji, nie oceniała jednocześnie dokładnie tych samych

okoliczności (istotnych w zakresie niezawisłości i niezależności w aspekcie

instytucjonalnym), związanych z trybem powołania na stanowiska sędziowskie z

udziałem KRS ukształtowanej na mocy ustawy z 2017 r. które dotyczą jej samej.

Dlatego celem wyeliminowania wszelkich mogących powstać wątpliwości w

zakresie zapewnienia skazanemu prawa do rozpoznania jego sprawy incydentalnej

(dotyczącej wyłączenia sędziego) przez niezawisły i niezależny sąd, co do którego

nie zachodzi domniemanie braku bezstronności zakotwiczone w art. 40 k.p.k. –

należało na podstawie art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k., wyłączyć sędzię Małgorzatę

Bednarek od rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego Ryszarda Witkowskiego

od rozpoznania sprawy kasacyjnej V KK 149/25.

Kierując się powołanymi względami orzeczono jak w części

dyspozytywnej postanowienia.

[J.J.]

[a.ł]

Marek Pietruszyński