Bank chciał zastąpić klauzule kursem NBP. SN oddalił skargę kasacyjną

II CSKP 724/23

2

K.J. i K.J.1 w ostatecznie sprecyzowanym powództwie wnieśli o ustalenie

nieważności

umowy

kredytu

hipotecznego

zawartej

6 maja 2008 r. z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku oraz zasądzenie od

Banku z siedzibą w W. solidarnie lub łącznie kwoty 59 370,79 zł oraz 20 743 CHF

wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9 maja 2018 r. do dnia zapłaty,

ewentualnie o zasądzenie na ich rzecz kwoty 137 600,99 zł.

Wyrokiem z 27 stycznia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił żądanie

zapłaty 59 350,79 zł i 20 743 CHF (pkt 1), ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny

zawarta 6 maja 2008 r. przez powodów z poprzednikiem prawnym pozwanego jest

nieważna (pkt 2), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i rozstrzygnął

o kosztach procesu (pkt 4).

Wyrokiem z 8 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu

apelacji pozwanego banku, oddalił apelację (pkt I) oraz rozstrzygnął o kosztach

postępowania odwoławczego (pkt II).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy

i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami 7 maja 2008 r. K.J. i K.J.1 zawarli

z Bankiem umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty obcej (CHF) z

przeznaczeniem na zakup mieszkania w W. Kwota udzielonego kredytu wynosiła 816

517 zł. Okres kredytowania został określony na 390 miesięcy.

Kredyt oprocentowany został według zmiennej stopy procentowej, która na

dzień sporządzenia umowy wynosiła 4,00500% w stosunku rocznym

z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w zakresie ustalania wysokości

oprocentowania. Zmienna stopa procentowa ustalana została jako suma stopy

referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku w wysokości 1,20%. Prowizja

wyniosła 4082,59 zł.

18 czerwca 2013 r. strony zawarły aneks nr 1 do umowy, zgodnie z którym

zmieniono sposób spłaty kredytu, dopuszczając spłatę bezpośrednio w CHF

z rachunku walutowego kredytobiorców.

Do 27 grudnia 2019 r. powodowie tytułem spłaty kredytu zapłacili bankowi

202 784,75 zł oraz 80 478,04 CHF.

II CSKP 724/23

3

Pismem z 5 kwietnia 2018 r. kredytobiorcy wezwali pozwanego do zapłaty

kwoty 59 370,79 zł i 20 743 CHF tytułem nienależnego świadczenia.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiódł

pozwany bank.

Pozwany zaskarżył orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 69

ust. 3 pr.bank., oraz art. 65 k.c., art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 2 Dyrektywy 93/13;

art. 3851 § 2 k.c.; art. 189 k.p.c.

Skarżący bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego okazała się bezzasadna.

Rozpoznając zarzuty naruszenia licznych przepisów prawa materialnego

wskazać należało, że są to zarzuty na ogół w ostatnich latach przedstawiane przez

pozywane banki w tzw. sprawach frankowych, a bezzasadność zdecydowanej

większości z nich została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zasadniczy zarzut podnoszony przez

pozwany bank sprowadza się do zakwestionowania interesu powodów, który

uzasadniałby dochodzenie przez nich ustalenia nieważności umowy kredytu, oraz do

zakwestionowania zaistnienia podstaw upoważniających Sądy meriti do stwierdzenia

nieważności spornej umowy.

W ocenie pozwanego banku powodowie nie wykazali, że przysługuje im

interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu, przez co orzeczenie

Sądu drugiej instancji narusza art. 189 k.p.c. Nawet gdyby powodowie podjęli próbę

wykazania powyższego, to i tak niezasadnym byłoby uznanie, że przysługuje im

interes prawny, gdyż został on skonsumowany przez wystąpienie z innym, dalej

idącym żądaniem - o zapłatę. Poza tym, jak twierdzi skarżący, w świetle wszystkich

II CSKP 724/23

4

okoliczności faktycznych i prawnych sprawy nie można uznać, aby sporna umowa

była nieważna lub doszło do jej upadku.

W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. należy oceniać elastycznie, z uwzględnieniem

celowościowej wykładni przepisu, konkretnych okoliczności danej sprawy, szeroko

pojmowanego dostępu do sądów i tego, czy w drodze innego powództwa

(powództwa o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę (zob. wyroki SN:

z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11; z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14; z 23 marca

2018 r., II CSK 371/17; z 26 maja 2021 r., II CSKP 64/21; z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22; z 19 listopada 2024 r., II CSKP 881/23). Ocena istnienia interesu

prawnego musi uwzględniać, czy wynik postępowania doprowadzi do usunięcia

niejasności i wątpliwości co do danego stosunku prawnego, i czy definitywnie

zakończy spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku, lub mu zapobiegnie.

Interes prawny wyrażający się w osiągnięciu konkretnych skutków prawnych

w zakresie usunięcia niepewności sytuacji prawnej powoda musi być analizowany

przy założeniu uzyskania orzeczenia pozytywnego, oraz przy analizie, czy w razie

wyroku negatywnego może on osiągnąć tożsamy skutek w zakresie ochrony swej

sfery prawnej na innej drodze, za pomocą wniesienia powództwa na innej podstawie

prawnej (zob. np. wyrok SN z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).

Sąd Apelacyjny prawidłowo w sprawie uznał, że powodom przysługuje interes

prawny w żądaniu ustalenia „nieważności umowy kredytu” (w istocie – nieistnienia

stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu). Dopiero ostateczne

rozstrzygnięcie w zakresie powództwa o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

z umowy kredytu usunęło stan niepewności powodów co do zasadności uiszczania

rat, których termin wymagalności jeszcze nie nastąpił, oraz sposobu rozliczenia

umowy. Wyrok odnoszący się jedynie do roszczenia dotyczącego zapłaty nie

zakończyłby w definitywny sposób powstałego między stronami sporu. Kwestia

wzajemnego rozliczenia jest bowiem konsekwencją stwierdzenia nieważności

umowy. Wyłącznie zatem wyrok ustalający nieistnienie stosunku prawnego prowadzi

do usunięcia stanu niepewności prawnej, istniejącej między stronami. Oznacza to,

że nie jest wykluczone dochodzenie równocześnie zapłaty związanej z nieważnością

umowy, jak i ustalenia nieistnienia stosunku prawnego kreowanego tą umową;

II CSKP 724/23

5

o dopuszczalności takiego połączenia decydują właściwości konkretnego stosunku

prawnego. Z uwagi na powyższe zarzut naruszenia przez Sąd drugiej instancji

art. 189 k.p.c. okazał się zatem nieuzasadniony.

Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie strony zawarły umowę

kredytu denominowanego kursem CHF. Według Sądów meriti postanowienia

dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłat na CHF są abuzywne, a bez nich umowa

nie może funkcjonować, co prowadzi do wniosku o jej nieważności. Skarżący bank

podważa to stanowisko, formułując zarzuty, które już wielokrotnie były przedmiotem

orzeczniczej analizy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy

judykatury, w których wielokrotnie już wyjaśniono, że określenie wysokości

należności obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych

jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu

waluty jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku

i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22,

OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszając jego interesy, są niedozwolone i nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c.,

zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22;

z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22).

Postanowienia te należy uznać za niedozwolone niezależnie od tego, czy swoboda

banku w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie

wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego

z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Sąd drugiej instancji prawidłowo ocenił jako niedozwolone klauzule

przeliczeniowe zawarte w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na

arbitralne (dowolne) ustalanie kursu walutowego stanowiącego podstawę do

określenia wysokości udostępnionej powodom kwoty kredytu i wysokości

poszczególnych rat. Umowa łącząca strony nie limitowała swobody pozwanego

II CSKP 724/23

6

w ustalaniu kursu waluty, zatem nie tworzyła realnego instrumentu chroniącego

powodów przed ryzykiem arbitralności i nadużyć ze strony banku. Odwołanie

w umowie do kursu ustalanego jednostronnie przez bank – bez wskazania zasad

jego obliczania – umożliwiało mu oddziaływanie na wysokość zadłużenia

kredytobiorców.

Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c., w kontekście pojęcia

„głównych świadczeń stron”, w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi

wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego do waluty obcej wyroku określają główne świadczenie

kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22).

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreśla się również,

że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu głównego przedmiotu

umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád

Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50;

z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana Ofelia Matei przeciwko SC

Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, i z 20 września 2017 r., C-186/16,

Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 35). Za takie

uznawane są klauzule indeksacyjne lub denominacyjne (waloryzacyjne), jak

i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu

waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które

wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE:

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r.,

C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai,

pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

II CSKP 724/23

7

Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 65 k.c.,

art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 i art. 6 ust. 1 i ust. 2

dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne.

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, oraz

uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;

z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące

przeliczania kwoty kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi

postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiążą

one kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny

uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak, by nie

wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie

nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci

„przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on

w braku tego warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15

i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko

Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62).

Przede wszystkim jednak Sąd Najwyższy w uchwale całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, ugruntował

dotychczasową linię orzeczniczą i przyjął że:

1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

II CSKP 724/23

8

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub

część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

4. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych

z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,

w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie

postanowieniami umowy.

5. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej

postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron

odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych

w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia

w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

Należy wskazać, że odstąpienie od zasady prawnej przyjętej przez skład całej

izby jest zaś możliwe tylko przez wydanie kolejnej uchwały w analogicznym składzie

(art. 88 ustawy o SN).

W ocenie Sądu Najwyższego nie jest również uzasadniony zarzut skargi

wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia

z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu

ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na

potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii

ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze

dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych, należy odwołać się do punktu 1. uchwały całego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,

poz. 118), w myśl którego w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

II CSKP 724/23

9

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, iż miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. W tym kontekście zasadne jest również odwołanie się do wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca

Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia

SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez

Ramírez, w którym wykluczono, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych

warunków zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione jest

zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi, gdyż prowadziłoby to

w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy. Możliwość takiej zmiany umowy

przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż

przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej

umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej

odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym

należy stwierdzić, że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze

dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych.

Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych

nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF,

jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. wyroki SN:

z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22;

z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22;

z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22;

z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22,

por. jednak odmiennie wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22;

z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22;

z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22; z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22;

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22).

II CSKP 724/23

10

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną pozwanego. O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7,

§ 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r.

poz. 1935).

Adam Doliwa

Małgorzata Manowska Ireneusz Kunicki

(P.H.)

[SOP]