Skarb Państwa nie zasiedział działek leśnych w P., Sąd Najwyższy oddalił jego skargę

Postanowieniem z 22 grudnia 2021 r. Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto

i Wilda w Poznaniu stwierdził, że Skarb Państwa − P. w P. nabył z dniem 1 stycznia

1985 r. przez zasiedzenie prawo własności bliżej określonej nieruchomości.

W ocenie Sądu Rejonowego wnioskodawca udowodnił, że od 1958 r. był

posiadaczem nieruchomości objętej wnioskiem. Od 1 stycznia 1958 r. sporne

działki 24 i 25 znajdowały się w planie zagospodarowania lasu komunalnego miasta

P. na lata 1958/1968 i były wpisane na mapie zagospodarowania lasów

komunalnych. Od tego czasu aż do chwili wydania orzeczenia w sprawie były tam

przez wnioskodawcę lub w imieniu wnioskodawcy wykonywane prace leśne, a na

działce 25 również prace związane z regulacją rzeki C. i utworzeniem stawu O.

Ponieważ Skarb Państwa przez swoje przedsiębiorstwa leśne rzeczywiście władał

odnośną nieruchomością, z domniemania opisanego w art. 339 k.c. wynika, że

musi być traktowany jako posiadacz samoistny nieruchomości.

Postanowieniem z 23 czerwca 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu na skutek

apelacji uczestników oddalił wniosek o zmianę postanowienia przez umorzenie

postępowania (pkt I); zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że oddalił

wniosek (pkt II.1) i orzekł o kosztach postępowania za obie instancje (pkt II.2 i III).

Sąd Okręgowy jedynie w części podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez

Sąd Rejonowy i uznał je za własne, poczynił częściowo własne ustalenia i dokonał

odmiennej oceny prawnej wniosku o zasiedzenie. Zauważył, że chociaż obie działki

były ujmowane w planach zagospodarowania/urządzenia lasów komunalnych od

1958 r., to przedłożone plany zagospodarowania lasu komunalnego miasta P. z lat

1958-1968 zawierają wyłącznie opis stanu roślinności: powierzchni leśnej na

działce 24 i łąki na działce 25. W szczegółowym planie zagospodarowania lasów

Zarządu L. miasta P. na okres od 1 stycznia 1969 r. do 31 grudnia 1978 r. opisano

stan roślinności na działkach (las i łąka), opatrując go zapisami: „nieużytek – stromy

stok” i „łąka kl. V – dzierżawią osoby postronne”. W szczegółowym planie

zagospodarowania

lasów

od 1 stycznia 1979 r. do 31 grudnia 1988 r. grunty opisano jako „nieużytek – teren

zdewastowany”, „pastwisko VI kl. – czasowo bez użytkownika”, „las”; co do

II CSKP 725/23

3

fragmentu gruntu zamieszczono dopisek „grunt sporny”. W planie urządzenia lasu

komunalnego na lata 2003-2012 opisano drzewostan na terenie działki 24,

oznaczając ją jako „gr. sporne”, natomiast opis działki 25 wskazywał, że znajduje

się na niej „polana wypoczynkowa” i „staw rybny”. W planie urządzenia lasu na

okres od 1 stycznia 2013 do 31 grudnia 2022 r. ujęto działkę 24 jako teren leśny

oraz działkę 25 jako łąkę, polanę rekreacyjną i zbiornik.

Sąd Okręgowy podkreślił, że chociaż obie działki były objęte planami

zagospodarowania/urządzenia lasów komunalnych już od roku 1958 r., sam ten

fakt, w zestawieniu z pozostałymi dowodami przeprowadzonymi w sprawie, nie

może rozstrzygać o prowadzącym do zasiedzenia posiadaniu samoistnym

nieruchomości przez wnioskodawcę. Fakt posiadania, jako warunek konieczny

zaistnienia stanu rzeczy prowadzącego do zasiedzenia, wnioskodawca musi

wykazać przed sądem i ponosi negatywne skutki nieudowodnienia tego stanu

(art. 6 k.c.). Domniemanie z art. 339 k.c. uruchamia się dopiero, gdy przedstawiony

zostanie dowód posiadania rzeczy objętej wnioskiem o zasiedzenie.

Takiego dowodu sprawie nie ma, jeżeli chodzi o działkę 24. Ewentualnie,

przy uwzględnieniu zeznań świadka H.B. można przyjąć wykazanie takiego

posiadania dopiero po 2000 r., co oznacza, że czas potrzebny do zasiedzenia nie

upłynął. Uznanie zaś przez Sąd Rejonowy, że wnioskodawca stał się na skutek

zasiedzenia właścicielem działki 24, i to z dniem 1 stycznia

1985 r., było w ocenie Sądu Okręgowego nietrafne i stanowiło naruszenie

art. 172 § 2 w zw. z art. 336 k.c.

Jeżeli chodzi o działkę 25, to z dokonanych ustaleń wynika, że do czasu

zalania tej działki i urządzenia na części jej terenu stawu O., z czym powiązane

było uporządkowanie pozostałej części działki 25, nie można przyjąć, iż

wnioskodawca działkę tę posiadał jak właściciel, w sposób dostrzegalny dla innych,

co stanowi warunek stanu prowadzącego do zasiedzenia. Działka ta, co wynika

zarówno z zeznań świadków, jak i z treści zapisów jej dotyczących w planach

zagospodarowania/urządzenia lasów od początku lat 70. aż do połowy lat 90.

XX wieku stanowiła nieużytek, teren zaniedbany, na którym nikt nie gospodarował.

Na działce tej do czasu modernizacji zbiornika M. nic się nie działo. Realizowana

II CSKP 725/23

4

przez Skarb Państwa modernizacja zbiornika M., w toku której nastąpiła budowa

stawów na rzece C., w tym stawu O., który zajął część działki 25, odbywała się

dopiero w latach 80. i 90. XX wieku. Przy tym pozwolenie wodnoprawne na

regulację rzeki C. i budowę zbiornika wodnego O. na tej rzece zostało wydane w

1986 r., a faktyczne prace realizacyjne w tym zakresie zostały podjęte dopiero w

połowie lat 90. XX wieku. Nie było więc podstaw, by przypisać Skarbowi Państwa

posiadanie działki 25 w okresie wcześniejszym niż połowa lat 90. XX wieku, a w

konsekwencji, licząc bieg zasiedzenia od tego momentu, nie upłynął termin 30-letni

konieczny do stwierdzenia zasiedzenia.

Wnioskodawca zaskarżył postanowienie Sądu Okręgowego w części,

tj. w zakresie punktu II 1. i II.2. oraz punktu III. Zarzucił naruszenie art. 336 k.c.

w zw. z art. 16 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu

lasów i nieużytków niestanowiących własności Państwa oraz niektórych lasów

i nieużytków państwowych w zw. z art. 8 ustawy z dnia 22 listopada 1973 r.

o zagospodarowaniu lasów niestanowiących własności Państwa i w zw. z art. 19

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o lasach; art. 339 i 6

w zw. z art. 336 k.c.; art. 172 § 1 i 2 w zw. z art. 336 k.c. Na tej podstawie skarżący

wniósł o uchylenie i zmianę w zaskarżonej części postanowienia Sądu Okręgowego

przez oddalenie apelacji i orzeczenie o kosztach postępowania, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w części i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi uczestnicy wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu jako niezasadna.

Skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie wskazanych w skardze

przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie, wyrażające się

w uznaniu, że Skarb Państwa nie był posiadaczem samoistnym działek objętych

wnioskiem, w szczególności z tego względu, iż sporządzanie przez Skarb Państwa

począwszy od 1958 r., planów zagospodarowania (urządzenia) lasów komunalnych

nie stanowiło przejawów posiadania samoistnego, gdyż dotyczyło także lasów

II CSKP 725/23

5

niepaństwowych (prywatnych), a w odniesieniu do lasów, które nie stanowiły

własności Państwa, sporządzane były jedynie tzw. uproszczone plany urządzenia

lasu (gospodarstwa leśnego).

Odnosząc się do tych kwestii należy podnieść, że zasiedzenie

nieruchomości jest sposobem nabycia własności w następstwie upływu czasu.

Spełnia ono istotne funkcje społeczne, legalizując długotrwały stan faktyczny

odpowiadający wykonywaniu prawa własności, pełniąc przy tym funkcję

prawnokorygującą i porządkującą (uchwała pełnego składu Izby Cywilnej SN

z 26 października 2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5, poz. 43; postanowienie

SN z 18 lutego 2025 r., II CSKP 154/23). Własność nieruchomości przez

zasiedzenie może nabyć wyłącznie posiadacz samoistny, przy czym zgodnie

z art. 336 k.c. posiadaczem samoistnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada, jak

właściciel. Nie mają natomiast rozstrzygającego znaczenia okoliczności, w jakich

doszło do objęcia nieruchomości w posiadanie, których znaczenie może uwidocznić

się dopiero przy badaniu dobrej lub złej wiary posiadacza (art. 172 § 1 i 2 in fine

k.c.). Dotyczy to także sytuacji, w której władającym nieruchomością jest Skarb

Państwa, a objęcie nieruchomości we władanie nastąpiło w ramach wykonywania

przez państwo zadań publicznych (postanowienie SN z 7 lutego 2025 r.,

II CSKP 2095/22).

Ocena tego, czy Skarb Państwa jest samoistnym posiadaczem

nieruchomości powinna być zatem poprzedzona zbadaniem, czy włada on

nieruchomością „jak właściciel”. Przejawem takiego posiadania jest możliwość

postępowania z nieruchomością w taki w sposób, w jaki zazwyczaj czyni to

właściciel. Normatywna definicja posiadania samoistnego wymaga przy tym

wystąpienia dwóch elementów − faktycznego władztwa nad rzeczą (corpus) i woli

posiadania jak właściciel (animus). Elementy te powinny podlegać weryfikacji

poprzez obiektywne, dostrzegalne dla otoczenia przejawy. Posiadanie samoistne,

prowadzące do zasiedzenia, musi być bowiem jawne, a osoba uważająca się

za właściciela powinna w sposób jednoznaczny i widoczny manifestować zakres

swojego władania. Brak takiego manifestowania świadczy o braku władania

o charakterze właścicielskim.

II CSKP 725/23

6

W świetle ustaleń dokonanych przez Sąd drugiej instancji, wiążących Sąd

Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym, zarzuty naruszenia prawa materialnego,

podniesione w skardze kasacyjnej, są bezzasadne. W orzecznictwie jednolicie

przyjmuje się, że aby uznać kogoś za posiadacza, musi on dawać temu wyraz

przez wykonywanie czynności faktycznych wskazujących na samodzielny,

rzeczywisty i niezależny od woli innej osoby stan władztwa nad rzeczą (w tym

wypadku nieruchomością). Czynności te powinny odpowiadać dyspozycjom

właściciela (zob. postanowienie SN z 16 stycznia 2001 r., II CKN 901/00). Dlatego

nie tylko ocena posiadania jako faktycznego władania nieruchomością, ale także

ocena charakteru tego posiadania wiąże się z okolicznościami faktycznymi danej

sprawy. Tylko one pozwalają uznać, że określony podmiot faktycznie wykonywał

wymienione czynności. Wyłącznie na podstawie dających się stwierdzić

zewnętrznych przejawów, można ocenić rzeczywistą wolę osoby faktycznie

władającej nieruchomością, która decyduje, po pierwsze, o istnieniu samego

posiadania, a po drugie, o jego charakterze – samoistnym lub zależnym (wyrok SN

z 28 września 2000 r., IV CKN 100/03; postanowienia SN: z 25 stycznia 2001 r.,

IV CKN 242/00; z 28 stycznia 2009 r., IV CKN 341/08).

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że wnioskodawca przez wiele lat

w ogóle nie władał spornymi nieruchomościami, a od momentu objęcia ich

w posiadanie nie upłynął czas potrzebny do nabycia ich własności w drodze

zasiedzenia. Dlatego odmowa zastosowania art. 172 k.c. do ustalonego w ten

sposób stanu faktycznego była uzasadniona i nie może być skutecznie podważana

w skardze kasacyjnej.

Należy dodatkowo uwzględnić, że sposób gospodarowania

nieruchomościami przez Skarb Państwa jest w znacznej mierze uregulowany

ustawowo. Zagospodarowanie lasów i gruntów leśnych wymaga bowiem

zachowania określonych procedur, a czynności podejmowane na takich gruntach

stanowią realizację sporządzonego z zachowaniem ustalonej procedury planu

zagospodarowania. Powtarzalne i długotrwałe dokonywanie przez jednostki

organizacyjne Skarbu Państwa względem nieruchomości takich czynności, które są

ustawowo wymagane wobec nieruchomości stanowiących własność Skarbu

Państwa, świadczyć będzie zazwyczaj o spełnieniu przesłanki posiadania

II CSKP 725/23

7

właścicielskiego, zaś zaniechanie takich czynności może przemawiać przeciwko

stwierdzeniu posiadania właścicielskiego (postanowienie SN z 7 lutego

2025 r., II CSKP 2095/22). Przykładowo posiadanie samoistne może przejawiać się

w tym, że Skarb Państwa sporządza dla określonej nieruchomości plany

zagospodarowania i urządzenia lasu, jeżeli zarazem podejmowane są czynności

faktyczne stanowiące realizację tychże planów takie jak: doglądanie, zalesienie,

pielęgnowanie, ochrona drzewostanów, pozyskiwanie pożytków głównych

i ubocznych, regularne patrole w związku z występowaniem pożarów i kradzieżą

drewna itp. Takie lub podobne czynności jednoznacznie wskazują, że

wnioskodawca wykonuje władztwo nad nieruchomością w granicach prawa

własności (postanowienie SN z 7 grudnia 2018 r., III CSK 150/18).

W okolicznościach sprawy nie można jednak przyjąć, że wystąpiły elementy

składające się na posiadanie samoistne Skarbu Państwa, tj. faktyczne władztwo

nad rzeczą i wola posiadania jak właściciel. Chociaż z posiadaniem rzeczy wiąże

się domniemanie samoistności tego posiadania (art. 339 k.c.), to jednak konstrukcja

domniemania zakłada, że dla ustalenia posiadania samoistnego konieczny jest

w pierwszej kolejności wykazanie faktycznego władania rzeczą (postanowienie SN

z 7 grudnia 2018 r., III CSK 150/18). Według Sądu Okręgowego dowód tego faktu

nie został w sprawie skutecznie przeprowadzony. Ocena ta nie została skutecznie

podważona w skardze kasacyjnej.

Działka 24 została ujawniona jako teren leśny już w planie

zagospodarowania lasu z 1958 r. (i w kolejnych planach), ale w dokumentach, które

przedstawił wnioskodawca nie ma informacji pozwalających na przyjęcie, że

wnioskodawca w 1958 r. albo później objął tę działkę w posiadanie samoistne,

traktując ją jak właściciel, w sposób widoczny dla otoczenia, w tym dla jej

właściciela i jego następców. Przedłożone przez wnioskodawcę plany zawierają

wyłącznie opisy stanu działki w dacie sporządzania poszczególnych planów. Nie

zawierają natomiast żadnych informacji o planowanych na terenie tej działki

czynnościach ani tym bardziej nie potwierdzają ich wykonania. Nie ma podstaw by

ustalić, że faktycznie miały one miejsce i że wnioskodawca (np. przez leśników)

podejmował w okresie od 1979 r. do 2009 r. jakiekolwiek działania o charakterze

władztwa odpowiadającego władaniu właściciela, np. wykonywał tam regularne

II CSKP 725/23

8

prace leśne lub czynności mające na celu wykorzystanie zasobów i składników

lasów. Zawarta w zeznaniach jednego ze świadków informacja o tym, że

wnioskodawca organizował i przeprowadzał trzebieże lasu na działce 24 dotyczyła

okresu po 2000 r., co oznacza, że – przyjmując złą wiarę wnioskodawcy – czas

potrzebny do zasiedzenia nie upłynął. W konsekwencji nie było podstaw, by

w oparciu o domniemanie wynikające z art. 339 k.c. traktować wnioskodawcę jak

posiadacza samoistnego działki 24 w badanym okresie.

Z kolei, jeśli chodzi o działkę 25, to – podobnie jak działka 24 – była ona

ujmowana w planach zagospodarowania i urządzania lasów komunalnych od

1958 r. Początkowo stanowiła ona teren częściowo podmokły i łąkę. Od początku

lat 70. XX wieku, gdy przestał na niej gospodarować dotychczasowy właściciel, aż

do połowy lat 90. XX wieku stanowiła nieużytek, teren zaniedbany, na którym nikt

nie gospodarował. Koncepcja zagospodarowania tej działki powstała dopiero, gdy

doszło do modernizacji przez Skarb Państwa zbiornika M. W związku z tą

modernizacją urządzono m.in. staw O. częściowo zajmujący teren działki. Nie było

zatem podstaw, by przypisać Skarbowi Państwa posiadanie działki 25

w okresie wcześniejszym niż połowa lat 90. XX wieku. Etap projektowy związany

z regulacją rzeki C. rozpoczął się bowiem dopiero w 1986 r., zaś faktyczne prace

realizacyjne w tym zakresie zostały podjęte w połowie lat 90. XX wieku.

Za bezpodstawne należało zatem uznać twierdzenie wnioskodawcy, że był

posiadaczem działki 25 już od 1958 r. Do lat 90. XX wieku nie ma bowiem

dowodów na manifestowane na zewnątrz samoistne posiadanie wnioskodawcy,

w szczególności aktywne zachowania podejmowane wobec nieruchomości.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 38914

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w postanowieniu. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 520 § 2 k.p.c.

Krzysztof Grzesiowski

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Marcin Łochowski

A.G.

[SOP]

II CSKP 725/23

9