Bank nie potrącił wierzytelności z kredytobiorcami frankowymi, bo nie wezwał ich stanowczo do zapłaty

II CSKP 768/24

2

Wyrokiem z 29 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku oddalił apelację

pozwanego Bank S.A. w W. od wyroku Sądu Rejonowego w Tczewie z 4 lutego 2022

r., którym zasądzono od pozwanego na rzecz powodów

14 015,20 zł oraz 11 582,89 CHF wraz z bliżej określonymi odsetkami ustawowymi.

Sąd Okręgowy oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych i rozważaniach prawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej:

W dniu 8 września 2008 r. A. i G. W. oraz E.K. (matka powódki) zawarli z

poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu na celu mieszkaniowe.

Pozwany bank udzielił powodom kredytu w kwocie 312 000 zł denominowanego we

frankach szwajcarskich (CHF), na okres 360 miesięcy. W umowie postanowiono, że

przeliczenie udzielonego kredytu i dokonywanych spłat między walutą polską i CHF

będzie dokonywane na podstawie kursów walut ustalanych przez bank.

Następnie, 10 grudnia 2012 r. zawarty został aneks nr 1 do umowy kredytu,

na podstawie którego kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty 45 rat kredytu w złotych

polskich, a 309 rat w walucie CHF. Do 5 grudnia 2019 r. powodowie wpłacili na rzecz

banku 71 402,65 zł i 34 718,70 CHF, zaś na dzień 9 listopada 2020 r.

– 63 146,74 CHF i 75 573,96 zł.

Pismem z 2 marca 2020 r. powodowie wezwali pozwanego do zapłaty

w terminie 3 dni kwoty 17 169,14 zł oraz 11 582,80 CHF z tytułu różnicy między sumą

rat kapitałowo-odsetkowych, spłaconych przez kredytobiorców w okresie od

października 2008 r. do grudnia 2019 r., a sumą rat, które rzeczywiście były należne

bankowi z uwagi na brak indeksacji kredytu kursem franka szwajcarskiego, przy

czym kwota ta jest należna także z tytułu zwrotu świadczenia w przypadku uznania

umowy kredytu za nieważną.

Sąd Okręgowy przyjął za własne ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd

Rejonowy i zgodził się z jego rozważaniami prawnymi. Podzielił stanowisko, że

należało ustalić przesłankowo nieważności całej umowy. Pozwany naruszył bowiem

obowiązki informacyjne w stosunku do powodów na etapie przedkontraktowym

niedostatecznie informując o ryzyku walutowym, co było sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego. Zdaniem Sądu Okręgowego za sprzeczny z art. 3531 k.c.

II CSKP 768/24

3

należało też uznać zastosowany w umowie mechanizm indeksacji, który nakładał na

kredytobiorcę całe ryzyko wzrostu kursu CHF. Nie budziło wątpliwości Sądów meriti,

że klauzule indeksacyjne należało uznać za niedozwolone postanowienia umowne

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., czego konsekwencją była działająca ex lege sankcja

ich bezskuteczności. Sąd Okręgowy stwierdził przy tym, że nie istniały podstawy do

zastąpienia nieuczciwych warunków umownych jakimkolwiek przepisem, czy też

ogólną regułą prawa cywilnego.

Wobec ustalenia nieważności spornej umowy, Sąd drugiej instancji za

zasadne uznał rozliczenie stron w oparciu o art. 410 k.c. oraz art. 405 i nast. k.c.,

przychylając się do teorii dwóch kondykcji.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił podniesionych przez pozwanego zarzutów

zatrzymania i potrącenia. Wskazał, że oświadczenie o skorzystaniu przez

pozwanego z prawa zatrzymania i potrącenia zostały złożone pełnomocnikowi

procesowemu powodów, który nie został upoważniony ani do składania, ani tym

samym do odbierania jednostronnych oświadczeń materialnoprawnych. Ponadto nie

było w ocenie Sądu Okręgowego możliwe jednoczesne kwestionowanie istnienia

żądania, jak i dokonywanie potrącenia wierzytelności, która w ocenie pozwanego nie

istnieje. Niezależnie od tego Sąd Okręgowy, uznał też że umowa kredytu nie jest

umową wzajemną, co wyklucza zastosowanie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. Przy tym

prawa zatrzymania nie można stosować do umowy kredytu w drodze analogii.

Zgłoszona zaś do potrącenia wierzytelność w dacie podniesienia przez pozwanego

zarzutu potrącenia nie była wymagalna. Sąd drugiej instancji stwierdził również

prawidłowość zastosowania art. 481 § 1 k.c. i zasądzenia odsetek od dnia wniesienia

pozwu.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego wniósł pozwany, zaskarżając

go w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy.

Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: art. 481 § 1 k.c.;

art. 3851 § 1 i 2 k.c.; 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 355 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c.

w zw. z art. 23a ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji

i konsumentów w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 7, art. 111 ust. 1 pkt 4, art. 137 ust. 1 pkt 5

II CSKP 768/24

4

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank”) w zw. z § 2

ust. 2 Uchwały Zarządu Narodowego Banku Polskiego z 23 września 2002 r.

w sprawie sposobu wyliczania i ogłaszania bieżących kursów walut obcych

w zw. z art. 20 i 22 Konstytucji; art. 410 § 1 w zw. z art. 405 w zw. z art. 3851 § 1 i 2

k.c.; art. 232 k.p.c. w zw. z art. 410 § 1 w zw. z art. 405 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.;

art. 58 w zw. art. 3531 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 w zw. z art. 58 oraz w zw. art. 3531 k.c.;

art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 65 § 1 i 2 k.c.; art. 56 k.c. w zw. z art 41 ustawy

z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe, stosowanego na zasadzie analogii legis;

art. 56 w zw. z art. 358 § 2 oraz art. 56 k.c. w związku ze wskazanymi w przypisie

kilkudziesięcioma przepisami; art. 69 ust. 3 pr.bank. w zw. art. 3851 § 1 i 2 k.c.;

art. 358 § 2 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 498 oraz art. 499 k.c. w zw.

z art. 2031 k.p.c. i w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 91 k.p.c.; art. 496 i 497 k.c. w zw.

z art. 5 k.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o oddalenie skargi oraz

zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej. Sąd

drugiej instancji błędnie wskazał, że była to umowa kredytu denominowanego, co nie

miało jednak wpływu na prawidłowość zaskarżonego rozstrzygnięcia. Według Sądu

Okręgowego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i spłat na CHF są

abuzywne, a bez nich umowa nie może funkcjonować, co prowadzi do jej upadku

(nieważności). Pozwany podważa to stanowisko, formułując zarzuty, które już

wielokrotnie były analizowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

2. Chybiony jest zarzut skarżącego, że z perspektywy art. 3851 § 1 k.c.

możliwa jest rozłączna ocena klauzuli ryzyka walutowego (powiązania zawartej

umowy z walutą obcą) i klauzuli spreadu walutowego (a raczej klauzuli kursowej

regulującej sposób ustalania kursu wykorzystywanego do przeliczenia złotych na

CHF w trakcie wykonywania umowy), składających się łącznie na zawartą w umowie

klauzulę przeliczeniową.

Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że klauzula ryzyka walutowego nie może

funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej sposób przeliczenia świadczeń

II CSKP 768/24

5

stron. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie, w której nie

zastosowano mechanizmu przeliczeniowego i wynikającego z niego narażenia

konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji klauzule te składające się na

przyjęty w umowach kredytu mechanizm przeliczeniowy są ze sobą ściśle powiązane,

a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym (zob. wyroki SN z 27 listopada

2019 r., II CSK 483/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B,

poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22;

z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22;

z 28 października 2022 r., II CSKP 902/22; z 28 października 2022 r., II CSKP 910/22;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22;

z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; z 8 marca 2023 r., II CSKP 1095/22;

z 12 kwietnia 2023 r., II CSKP 1531/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22).

3. Nieuzasadniony jest też zarzut skargi kwestionujący przyjęcie przez Sąd

Okręgowy, że klauzula przeliczeniowa określa główne świadczenia stron. Wykładnia

art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe

zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty

obcej wyroku określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN:

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22).

Na takim stanowisku stoi też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. np. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in.

przeciwko Banca Românească SA, pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank

Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68;

z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary

Zrt, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44).

4. Sąd Okręgowy trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe

w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na arbitralne ustalanie kursu

II CSKP 768/24

6

walutowego stanowiącego podstawę do określenia wysokości udostępnionej

powodowi kwoty kredytu i wysokości poszczególnych rat. Stanowisko

o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu

(a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron,

jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki:

z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52, i tam powołane

orzecznictwo; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22).

5. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in.

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87, oraz

uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9,

poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;

z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Zawarcie aneksu do umowy umożliwiającego

spłatę bezpośrednio w CHF, bez stosowania abuzywnego sposobu przeliczania,

pozostaje bez wpływu na powyższą ocenę.

Uznanie zatem, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty

udzielonego kredytu na CHF oraz uiszczanych spłat na walutę obcą są

niedozwolonymi postanowieniami umownymi, oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1

zd. 1 k.c. nie wiążą one powoda. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił,

że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek

umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak

by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe

stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły

skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej

znajdowałby się on w braku tego warunku [wyrok z 21 grudnia 2016 r., C-154/15,

C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez

przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62].

II CSKP 768/24

7

6. Nie jest również trafny zarzut skargi kwestionujący sposób ujęcia przez Sąd

Okręgowy przesłanki „jednoznaczności” postanowienia umownego w rozumieniu art.

3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej zostało

już wyjaśnione, że wymóg wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym

językiem, powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko, aby był on zrozumiały

dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany

waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących

uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. wyrok z 30 kwietnia 2014 r., C‑26/13, Árpad Kásler

i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzalogbank Zrt., pkt 75; podobnie wyrok

z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 45).

Klauzule przeliczeniowe zawarte w analizowanej umowie stron nie zostały

jednoznacznie sformułowane, skoro na ich podstawie bank mógł swobodnie ustalić

wysokość oddanej do dyspozycji powodów kwoty kredytu w CHF, a oni nie byli

w stanie z góry oszacować kwot, które mieli obowiązek świadczyć, skoro zasady

przewalutowania określał jednostronnie bank (zob. m.in. wyroki SN:

z 4 listopada 2011 r., I CSK 46/11, OSNC-ZD 2013, nr A, poz. 4; z 15 lutego 2013 r.,

I CSK 313/12; z 10 lipca 2014 r., I CSK 531/13, OSNC-ZD 2015, nr D, poz. 53).

Inaczej rzecz ujmując, jednoznaczność postanowienia umownego to w tym

kontekście także możliwość ustalenia treści stosunku zobowiązaniowego przez

przeciętnego konsumenta. Nie chodzi więc jedynie o jednoznaczność językową,

ponieważ postanowienia jednoznaczne w tym sensie mogą nie pozwalać na

określenie treści zobowiązań, a w szczególności rozmiaru przyszłego świadczenia

konsumenta.

7. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 5 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie uznania,

że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące

II CSKP 768/24

8

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). Wymaga podkreślenia,

że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym uchwała

składu całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza,

że wiąże inne składy Sądu Najwyższego (zob. art. 87 i 88 ustawy o Sądzie

Najwyższym).

W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do

możliwości wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania

kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 i 3 k.c. tj. przyjęcia na potrzeby

wyliczeń średniego kursu NBP, możliwości jej wykonywania w świetle art. 69 ust. 3

pr.bank. lub zastosowania art. 65 k.c. czy przepisów Prawa wekslowego, a co za tym

idzie – utrzymania umowy.

8. Nie są także usprawiedliwione zarzuty skargi pozwanego banku odnoszące

się do naruszenia art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. W braku działania sanującego,

świadczenie spełnione na podstawie niedozwolonego postanowienia umowy musi

być postrzegane jako świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. Jeżeli

bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi

i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych

spełnionych w wykonaniu tej umowy (uchwała składu siedmiu sędziów SN

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Stanowisko to jest

utrwalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki: z 27 lipca 2021 r.,

V CSKP 49/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 40/21; z 29 lipca 2021 r., I CSKP 146/21;

z 28 października 2022 r., II CSKP 898/22; z 25 maja 2023 r., II CSKP 989/22).

Uznając zatem, że po wyeliminowaniu z umowy niedozwolonych klauzul

przeliczeniowych umowa w pozostałym zakresie nie może wiązać, obu stronom

przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy. Tak

też przyjął Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, stwierdzając, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże

z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy

II CSKP 768/24

9

całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają

samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron

(pkt 3. uchwały). Zawarcie aneksu do umowy umożliwiającego spłatę bezpośrednio

w CHF, bez stosowania abuzywnego sposobu przeliczania, ponownie pozostaje bez

wpływu na powyższą ocenę. Nie było również błędem zasądzenie spornych kwot

wyłącznie na rzecz powodów G.W. i A.W., z pominięciem E.K., która nie była stroną

w sprawie.

9. Zamierzonego skutku nie mógł również odnieść zarzut naruszenia

art. 481 k.c. Zagadnienie powstania wymagalności roszczeń obu stron umowy

kredytu w przypadku, gdy ze względu na niedozwolone postanowienia umowa ta jest

niewiążąca (nieważna) było przedmiotem obszernych i wyczerpujących rozważań

Sądu Najwyższego w uchwale składu całej Izby Cywilnej z 5 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, do której uzasadnienia należy odesłać w celu uniknięcia zbędnych

powtórzeń.

Należy jedynie podkreślić, że skoro postanowienie abuzywne nie wiąże

konsumenta od chwili zawarcia umowy, co sąd uwzględnia z urzędu, to również od

tej chwili jej obowiązywanie – jeśli mamy do czynienia z tak daleko idącą wadliwością

– nie jest możliwe. Konsument może następczo udzielić „świadomej, wyraźnej

i wolnej zgody” na postanowienie abuzywne i w ten sposób jednostronnie „przywrócić”

mu skuteczność. W przypadku wyrażenia takiej woli w postaci „świadomej, wyraźnej

i wolnej zgody” na klauzulę abuzywną umowa kredytu uzyska pełną skuteczność

ex tunc. Jeżeli konsument nie wypowie się w żaden sposób co do tego, czy

potwierdza związanie postanowieniem, czy też odmawia takiego potwierdzenia, sąd

rozpoznający spór jest zobowiązany z urzędu uznać postanowienie za niewiążące.

Aktywność konsumenta jest więc niezbędna dla utrzymania w mocy umowy, która

w przeciwnym wypadku nie wywoływałaby skutków. Natomiast bierność konsumenta

(brak zgody) powoduje w takim przypadku uznanie umowy za niewiążącą (nieważną).

Ponadto, konsument może złożyć oświadczenie o braku woli potwierdzenia

niedozwolonego postanowienia (również w sposób dorozumiany – zob. art. 60 k.c.),

co spowoduje trwałą bezskuteczność zarówno tego postanowienia, jak i całej umowy,

jeżeli nie może ona wiązać bez tego postanowienia. Konsument ma wówczas

II CSKP 768/24

10

roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia (art. 410 k.c.), które – jak powszechnie

się przyjmuje – ma w rozumieniu art. 455 k.c. charakter bezterminowy. Staje się więc

wymagalne niezwłocznie po wezwaniu banku do zwrotu spełnionego świadczenia

(tak też m.in. wyroki SN: z 30 stycznia 2025 r., II CSKP 2192/22; z 28 lutego 2025 r.,

II CSKP 704/23; z 27 marca 2025 r., II CSKP 9/24).

Stanowisko to znajduje oparcie także w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, SM,

KM przeciwko mBank S.A., przyjął, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją

na przeszkodzie takiej wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą

wykonywanie praw wynikających z dyrektywy jest uzależnione od złożenia przez tego

konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie

wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy tego,

iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej

umowy, oraz konsekwencji uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na

uznanie tej umowy za nieważną (pkt 65).

Natomiast w wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TL, WE przeciwko

syndykowi masy upadłości Getin Noble Bank S.A., Trybunał uznał, że przyjęta przez

Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56),

wykładnia oznacza, iż termin przedawnienia roszczeń przedsiębiorcy rozpoczynałby

bieg dopiero od dnia uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność

umowy, co skutkuje tym, że przedsiębiorca narusza obowiązki umowne dopiero od

tej daty. W związku z tym konsument nie mógłby uzyskać odsetek za opóźnienie od

dnia zażądania zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków, co

zachęcałoby wspomnianego przedsiębiorcę, z naruszeniem dyrektywy 93/13, do

odrzucania takich żądań. Asymetria środków prawnych mogłaby zachęcać

przedsiębiorcę do pozostania bezczynnym wobec pozasądowej reklamacji

konsumenta lub do przedłużenia negocjacji, aby upłynął termin przedawnienia

roszczeń konsumenta, przy czym przedsiębiorca nie ponosiłby ryzyka, że rozpocznie

bieg przedawnienie jego roszczeń albo że konsument będzie mógł żądać odsetek za

opóźnienie (pkt 70-75).

II CSKP 768/24

11

Oświadczenie konsumenta jest wobec tego niezbędne, aby utrzymać w mocy

umowę zawierającą postanowienia abuzywne. Ponieważ zgoda na rezygnację

z ochrony przewidzianej w dyrektywie 93/13 musi być świadoma, odpowiednie

pouczenie konsumenta przez sąd o konsekwencjach złożenia takiego oświadczenia

jest warunkiem jego skuteczności. Natomiast w przypadku, gdy konsument domaga

się uznania umowy za niewiążącą (nieważną) ze względu na zawarte w niej

postanowienia niedozwolone jego zgoda na utrzymanie w mocy tej umowy jest

bezprzedmiotowa, a co za tym idzie – powyższe pouczenie nie ma żadnego

znaczenia, w szczególności dla wymagalności roszczeń konsumenta.

Jeżeli konsument wezwał bank do zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie nieważnej umowy kredytu, to roszczenie o zwrot tego świadczenia stało

się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c. niezwłocznie po wezwaniu banku do

wykonania zobowiązania.

10. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że potrącenie

ustawowe dokonywane przez jednostronne oświadczenie woli złożone drugiej

stronie ma, co do zasady, charakter konstytutywny i skutkuje umorzeniem nawzajem

obu wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej (art. 498 k.c.) ze skutkiem

czasowym wskazanym w art. 499 k.c. Dla skuteczności potrącenia kluczowe jest

ziszczenie się pozytywnych przesłanek potrącenia, przy jednoczesnym braku

przesłanek negatywnych. Wówczas powstaje stan „potrącalności”, co aktualizuje

uprawnienie wierzyciela do złożenia skutecznego oświadczenia o potrąceniu

(zob. wyroki SN: z 22 marca 2012 r. V CSK 95/11; z 18 kwietnia 2012 r.,

V CSK 141/11; z 21 czerwca 2012 r., III CSK 317/11; z 5 grudnia 2013 r.,

V CSK 37/13, i z 3 kwietnia 2014 r., V CSK 242/13).

Jedną z przesłanek pozytywnych potrącenia jest wymagalność obu

wierzytelności, a przynajmniej wymagalność wierzytelności przedstawionej do

potrącenia. Wymagalność oznacza stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość

żądania zaspokojenia przysługującej mu wierzytelności, a zatem ma możliwość

żądania spełnienia i przymusowego wyegzekwowania określonego świadczenia. Nie

budzi wątpliwości, że wierzytelność o zwrot nienależnego świadczenia jest

wymagalna w rozumieniu art. 498 § 1 k.c. w terminie wynikającym z art. 455 k.c.

II CSKP 768/24

12

(zob. uchwałę SN z 5 listopada 2014 r., III CZP 76/14, OSNC 2015, nr 7-8, poz. 86;

wyroki SN z 5 marca 2019 r., II CSK 41/18, i z 6 grudnia 2019 r., V CSK 458/18,

OSNC-ZD 2021, nr 3, poz. 27). Wymóg wymagalności wierzytelności potrącającego

jako jednej z pozytywnych przesłanek skuteczności potrącenia oznacza, że

wyłączona jest możliwość złożenia oświadczenia o potrąceniu wierzytelności jeszcze

niewymagalnej. Takie przedwczesne potrącenie nie wywołuje żadnych skutków,

także po nadejściu terminu wymagalności, ponieważ nie jest dopuszczalna

konwalidacja czynności jednostronnej. Oznacza to, że potrącający powinien złożyć

oświadczenie po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli dokonał tego we wcześniejszym

czasie musi złożyć ponowne oświadczenie (zob. wyrok SN z 21 czerwca 2012 r.,

III CSK 317/11).

Zgodnie z art. 455 k.c., przesłanką wymagalności wierzytelności

z zobowiązania bezterminowego jest wezwanie do spełnienia świadczenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się wprawdzie, że wezwanie jest

jednostronnym oświadczeniem o charakterze prawokształtującym, które nie wymaga

szczególnej formy i może zostać złożone w sposób dowolny (zob. wyrok SN

z 2 marca 2017 r., V CSK 395/16), nie budzi jednak wątpliwości, że z wezwania do

zapłaty musi wynikać wola wierzyciela, aby dłużnik zrealizował obowiązek

niezwłocznego spełnienia świadczenia. W szczególności, musi z niego wynikać

stanowcze oświadczenie o tym, że wierzycielowi przysługuje określona

wierzytelność.

Z ustaleń poczynionych przez Sądy meriti, którymi Sąd Najwyższy jest

związany (art. 39813 § 2 k.p.c.), nie wynika, aby skarżący wezwał powodów do

spełnienia świadczenia w sposób stanowczy, a tym samym postawił swoją

wierzytelność w stan wymagalności. Skoro wierzytelność skarżącego nie była

wymagalna, to brak jest jednej z przesłanek niezbędnych dla skuteczności potrącenia

na podstawie art. 498 k.c. Odnoszenie się do pozostałych okoliczności dotyczących

potrącenia jest zatem zbędne, skoro już tylko z powyższego względu zarzut banku

nie mógł być skuteczny.

11. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25,) przesądzono, że

II CSKP 768/24

13

prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Natomiast w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11,

poz. 98), wyjaśniono, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

W konsekwencji chybione są zarzuty skargi kasacyjnej pozwanego banku

odnoszące się do prawa zatrzymania.

12. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną, a stosownie do art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. oraz

§ 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych

obciążył skarżącego kosztami postępowania kasacyjnego.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Beata Janiszewska Marcin Łochowski

(D.Z.)

[a.ł]