Bank chciał zatrzymać zwrot kredytu frankowego. SN uchylił wyrok w części

II CSKP 769/24

2

Wyrokiem z 17 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie ustalił, że umowa

kredytu zawarta przez E. K. i M. K. z Bankiem spółką akcyjną w W. jest nieważna;

zasądził od pozwanego banku na rzecz powodów 356 691,75 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 154 655,37 zł od 12 września 2018 r. do dnia zapłaty i

od 202 036,38 zł od dnia 27 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty oraz orzekł o kosztach

postępowania.

Wyrokiem z 30 grudnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił ten

wyrok w części, w ten sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów

356 691,75 zł za jednoczesnym zaofiarowaniem przez powodów pozwanemu

404 190 zł albo zabezpieczenia roszczenia o jej zwrot i oddalił powództwo

w pozostałym zakresie (pkt I); oddalił apelację pozwanego w pozostałym zakresie

(pkt II) oraz orzekł o kosztach postępowania (pkt III i IV).

Sąd drugiej instancji podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu

Okręgowego, z których w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej

wynika, że 4 lipca 2008 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego

– Bankiem spółką akcyjną w G. – umowę kredytu mieszkaniowego […],

denominowanego, który został im udzielony w złotych odpowiadających

równowartości 205 781,07 CHF. Bank ostatecznie wypłacił powodom 404 190 zł, co

stanowiło równowartość 204 881,39 CHF po przeliczeniu po kursie kupna CHF

według tabeli kursów obowiązującej w banku w dniu wypłaty. Raty kredytu wyrażone

były w CHF, a ich spłata następowała w złotych po przeliczeniu kursem sprzedaży

CHF na podstawie tabeli obowiązującej w banku w dniu spłaty. Ryzyko związane ze

zmianami kursu waluty ponosili kredytobiorcy.

Sąd drugiej instancji ustalił też, że 9 kwietnia 2018 r. powodowie wystąpili

przeciwko pozwanemu z zawezwaniem do próby ugodowej o zapłatę 271 641,53 zł.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji, że łącząca

strony umowa kredytu zawiera niedozwolone postanowienia umowne, dotyczące

sposobu przeliczenia kursu waluty obcej, które to postanowienia stanowiły też główny

przedmiot umowy. Uznanie zakwestionowanych przez powodów klauzul

przeliczeniowych za abuzywne skutkowało wyeliminowaniem z umowy postanowień

II CSKP 769/24

3

zawierających mechanizm przeliczeń walutowych (art. 3851 § 1 k.c.) i doprowadziło

do ubezskutecznienia/nieważności umowy w całości. W ocenie Sądu drugiej instancji

nie ma bowiem przepisów, które zastępowałyby postanowienia abuzywne. Ich

wyeliminowanie z umowy powoduje, że umowa traci swój pierwotny i zamierzony

przez strony charakter, a spełnione przez powodów świadczenie było nienależne

i podlegało zwrotowi na podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.

Sąd drugiej instancji uwzględnił apelację pozwanego w części dotyczącej

zarzutów związanych z prawem zatrzymania zasądzonej na rzecz powodów kwoty

do momentu zaofiarowania przez nich zwrotu otrzymanego od pozwanego

w wykonaniu tej umowy świadczenia albo zabezpieczeniu roszczenia o jego zwrot.

Skorzystanie z prawa zatrzymania powoduje, że świadczenie nie staje się

wymagalne i wyklucza możliwość opóźnienia w jego spełnieniu. Sąd drugiej instancji,

odmiennie niż Sąd Okręgowy, określił też datę wymagalności roszczenia powodów,

przyjmując, że spełnione przez nich na rzecz pozwanego świadczenie pieniężne

najwcześniej mogło stać się wymagalne dopiero w dacie wydania wyroku przez Sąd

pierwszej instancji. Zatem powodom nie należą się odsetki za opóźnienie.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wnieśli powodowie. Zaskarżyli go w części

dotyczącej zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji (pkt I), zarzucając naruszenie

przepisów prawa materialnego: art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo

bankowe (dalej: „pr.bank.”), art. 496 w zw. z art. 497 k.c. oraz art. 455 k.c., art. 481

§ 1 i 2 w zw. z art. 496 i 497 k.c. oraz art. 61 § 1 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), przyjął, że prawo zatrzymania nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej

strony. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawo zatrzymania przysługuje jedynie przy

rozliczeniu świadczeń stron wynikających z umowy wzajemnej, a brak takiej cechy

umowy wyłącza wprost stosowanie art. 496 i 497 k.c. Wynikająca z tych przepisów

norma pełni funkcję zabezpieczającą i jest środkiem dyscyplinującym, wywierając

presję na wierzycielu, aby ten również spełnił świadczenie należne dłużnikowi.

Skorzystanie z prawa zatrzymania ma na celu doprowadzenie do sytuacji, w której

II CSKP 769/24

4

obie strony wykonają względem siebie swoje obowiązki – zaofiarują otrzymane

świadczenia w razie odstąpienia, rozwiązania lub nieważności umowy wzajemnej

albo zabezpieczą roszczenia o ich zwrot. Prawo zatrzymania nie służy bowiem

bezpośrednio zaspokojeniu roszczenia strony zatrzymującej. Natomiast w sytuacji,

gdy obu stronom nieważnej umowy przysługują świadczenia pieniężne, stwierdzenie

wzajemnego charakteru umowy nie przesądza, że stronom przysługuje prawo

zatrzymania. Sąd Najwyższy wskazał, że tak określona podstawowa funkcja prawa

zatrzymania – zabezpieczenia wierzytelności korzystającego z tego prawa – staje się

bezprzedmiotowa wobec możliwości potrącenia wzajemnych świadczeń

pieniężnych. Doprowadzenie do potrącenia wierzytelności i ich umorzenia do

wysokości wierzytelności niższej zapewnia dalej idącą ochronę interesów stron niż

prawo zatrzymania.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC

2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy podzielił powyższe stanowisko i argumentację,

przyjmując, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje

prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy

uzupełniająco wyjaśnił, że umowa kredytu nie może zostać uznana za wzajemną,

skoro wypłata kapitału kredytu przez bank nie stanowi odpowiednika jego zwrotu

wraz z odsetkami i prowizjami – między tymi świadczeniami nie ma stosunku

wymiany, bowiem wysokość świadczeń stron jest różna. Tradycyjne pojęcie

zobowiązania polegające na obowiązku spełnienia świadczenia (art. 353 k.c.) różni

się też od szerszego pojęcia obowiązku cywilnoprawnego, którego z reguły nie

można dochodzić przed sądem. Sąd Najwyższy wskazał, że przykładem takiego

obowiązku, niebędącego zobowiązaniem w rozumieniu art. 353 k.c., jest obowiązek

kredytobiorcy korzystania z udostępnionej kwoty kredytu na warunkach określonych

w umowie (art. 69 ust. 1 pr.bank.). Zakwalifikowanie umowy jako wzajemnej wymaga

natomiast, aby świadczenia stron były swoimi odpowiednikami, a nie innymi

obowiązkami umownymi niepolegającymi na świadczeniu. Prawo zatrzymania,

w razie dochodzenia zwrotu świadczeń w przypadku nieważności umowy kredytu,

jest wykluczone również niezależnie od tego, czy umowę tę można uznać za umowę

wzajemną na podstawie art. 487 § 2 k.c. (co do wzajemnego charakteru umowy zob.

II CSKP 769/24

5

też uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, OSNC

2025, nr 11, poz. 97), czy też odmówić jej takiej kwalifikacji. Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że świadczeniem wzajemnym nie może być uznany sam zwrot kapitału, gdyż tego

rodzaju obowiązek nie stanowi ekwiwalentu umożliwienia kredytobiorcy korzystania

z kapitału przez czas w umowie oznaczony. Nie jest on bowiem świadczeniem, które

dałoby się zwrócić w razie nieważności umowy, a tym samym, którego zwrot dałoby

się „zatrzymać” w rozumieniu art. 496 k.c.

Poglądy judykatury Sądu Najwyższego są również zgodne ze stanowiskiem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrażonym m.in. w postanowieniu

z 8 maja 2024 r., C-424/22, WN przeciwko Santander Bank Polska S.A., w którym

przyjęto, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy

interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą w przypadku stwierdzenia nieważności umowy kredytu

z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez

bank na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi

możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot zasądzonych od banku ze względu

na skutki wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej

umowy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjna podziela

powyższe poglądy. Zasadnie zatem zarzucają skarżący Sądowi drugiej instancji

błędną wykładnię art. 69 ust.1 pr.bank. i przyjęcie, że umowa kredytu jest umową

wzajemną. Już tylko brak tej cechy umowy wyklucza wprost zastosowanie prawa

zatrzymania. Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

uzasadnia również to, że obu stronom nieważnej umowy kredytu przysługują

roszczenia o świadczenia pieniężne. Prawo zatrzymania nie przysługuje więc

pozwanemu, który może skorzystać z potrącenia wzajemnej wierzytelności (art. 498

i nast. k.c.) ze skutkiem umorzenia obu wierzytelności do wysokości wierzytelności

niższej.

II CSKP 769/24

6

Nie budzi wątpliwości, że prawo zatrzymania jest zarzutem o charakterze

dylatoryjnym, powodującym, iż roszczenia drugiej strony nie staje się wymagalne

albo też stan ten ustaje, jeżeli roszczenie to stało się wymagalne wcześniej.

Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia

pieniężnego wyłącza bowiem opóźnienie w jego spełnieniu, co wyklucza możliwość

dochodzenia odsetek (zob. wyroki SN: z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00;

z 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04, i z 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14).

Bezskuteczność podniesionego zarzut opartego na prawie zatrzymania powoduje,

że wymagalność dochodzonego roszczenia ustala się in casu zgodnie z zasadami

wykonania zobowiązań (art. 455 k.c.).

W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22

(OSNC 2024, nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli w wykonaniu umowy

kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank

wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał

spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

na rzecz każdej ze stron. Roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają

charakter bezterminowy (zob. wyrok SN: z 5 września 2025 r., II CSKP 276/25,

i powołane tam orzecznictwo). Powinno ono być spełnione niezwłocznie po

wezwaniu dłużnika do jego wykonania (art. 455 k.c.).

Należy zwrócić uwagę, że Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56), uzależnił rozpoczęcie

biegu przedawnienia od wyraźnego oświadczenia konsumenta, że odmawia on

zgody na związanie postanowieniami abuzywnymi; przy czym, składając to

oświadczenie, konsument powinien być wyczerpująco poinformowany o skutkach

swojej decyzji. Mimo że uchwała ta nie odnosiła się bezpośrednio do wymagalności

roszczenia kredytobiorcy, w praktyce orzeczniczej sądów powszechnych

przyjmowano, że dopiero złożenie przez kredytobiorcę takiego oświadczenia przed

sądem warunkowało początek wymagalności jego roszczenia restytucyjnego o zwrot

dokonanych w wykonaniu umowy spłat na rzecz banku. Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP

25/22, natomiast wyjaśnił, że oświadczenie kredytobiorcy o braku związania

niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej, gdyż może

II CSKP 769/24

7

on wyrazić wolę przez każde zachowanie ujawniające ją w sposób dostateczny (art.

60 k.c.). Także wzywając bank do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu,

z którego będzie wynikała wola kredytobiorcy/konsumenta powołania się na

niedozwolony charakter postanowień umowy (zob. też wyrok SN z 27 sierpnia

2025 r., II CSKP 399/24). Niewłaściwą praktyką jest zatem określenie wymagalności

roszczenia konsumenta i zasądzenie odsetek za opóźnienie dopiero od daty wydania

wyroku, jeżeli oświadczenie konsumenta, że odmawia on zgody na związanie

postanowieniami abuzywnymi, jest odbierane przed sądem orzekającym w sprawie.

Trafnie zatem skarżący zarzucają naruszenie art. 455 k.c., art. 481 § 1 w zw.

z art. 496 i 497 k.c. oraz art. 61 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Sąd

drugiej instancji oddalając powództwo o zasądzenie odsetek za opóźnienie nie tylko

błędnie przyjął, że pozwany mógł skutecznie skorzystać z prawa zatrzymania

zgłoszonego jeszcze w trakcie postępowania przed Sądem pierwszej instancji, ale

również, iż wymagalność roszczenia powodów wiąże się z datą wyrokowania przez

ten Sąd

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok w pkt I, III i IV oraz przekazał sprawę w tej części Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Beata Janiszewska

Mariusz Łodko

Marcin Łochowski

[wr]

[r.g.]