Klauzule kursowe w kredycie we frankach abuzywne. SN oddalił skargę banku

II CSKP 796/24

2

Wyrokiem z 11 stycznia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

pozwanego Banku S.A. w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 28

stycznia 2022 r., którym ustalono, że umowa kredytu zawarta

12 stycznia 2007 r. przez powodów A.S. i T.B. z pozwanym bankiem jest nieważna,

zasądzono od pozwanego na rzecz powodów 101 612,12 zł oraz 59 795,25 CHF

wraz z bliżej określonymi odsetkami ustawowymi oraz oddalono powództwo w

postały zakresie.

Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych i rozważaniach prawnych, istotnych dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej:

Powodowie zawarli 12 stycznia 2007 r. z bankiem umowę kredytu, na mocy

której uzyskali kredyt w kwocie 299 953,84 zł. Kredyt był indeksowany do waluty

obcej – franka szwajcarskiego (CHF). Umowa zawierała mechanizm przeliczeń

między walutą polską a walutą obcą oparty na tabeli kursów ustalanej przez bank.

W dniu 18 grudnia 2007 r. strony zawarły aneks do umowy, na podstawie

którego podwyższono kwotę kredytu o 60 600 zł. W okresie od 22 kwietnia 2010 r.

do 22 stycznia 2020 r. powodowie uiścili na rzecz banku 88 230,38 zł

i 59 795,25 CHF, zaś w okresie od 5 kwietnia 2010 r. do 5 grudnia 2019 r. 3 564 zł

składek na ubezpieczenie nieruchomości i 9 817,74 zł składek na ubezpieczenia

na życie.

Pismem z 26 marca 2020 r., doręczonym pozwanemu 27 marca 2020 r.,

powodowie wezwali bank do zapłaty 184 450,53 zł oraz 59 818,06 CHF w związku

z nieważnością umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i przyjął

je za własne, ale nie zgodził się z oceną prawną Sądu Okręgowego co do

sprzeczności umowy kredytu z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

Prawo bankowe (dalej; „pr.bank.”) i nieważności bezwzględnej tej umowy (art. 58 § 1

k.c.), co nie podważało jednak ostatecznego wniosku, że umowa jest nieważna

a kredytobiorcom przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych w ramach

jej wykonania.

Sąd Apelacyjny uznał, że ani umowa kredytu zawarta przez strony,

ani stanowiący jej integralną część regulamin nie określają weryfikowalnych

II CSKP 796/24

3

i obiektywnych parametrów stanowiących podstawę kształtowania kursu waluty

indeksacji. Zachodziły wobec tego podstawy do przyjęcia na podstawie art. 3851 § 1

k.c., że powodów umowa nie wiąże. Zdaniem Sądu drugiej instancji postanowienia

umowy nie spełniały wymagania transparentności, o którym mowa w art. 385 § 2 k.c.

Dokonując oceny skutków abuzywności klauzul indeksacyjnych, określających

główne świadczenia stron, Sąd Apelacyjny odwołał się do art. 3851 § 2 k.c. Przyjął,

że w przypadku abuzywności klauzul ryzyka walutowego umowa kredytu jest trwale

bezskuteczna (nieważna) w całości i nie ma możliwości jej konwalidacji.

W konsekwencji, w ocenie Sądu drugiej instancji, umowa kredytu jako nieważna

(bezskuteczna) ex lege nie wiąże stron ze skutkiem ex tunc, co oznacza,

że roszczenie powodów o zwrot spełnionego przez nich świadczenia w postaci

spłaconych rat kredytu jest zasadne w świetle art. 410 § 2 k.c.

Za prawidłową Sąd drugiej instancji uznał dokonaną przez Sąd pierwszej

instancji ocenę skutków nieważności umowy kredytu i wymagalności roszczeń

restytucyjnych kredytobiorców (art 455 k.c.). Wskazał, że nie tylko w postępowaniu

sądowym konsument może zostać właściwie pouczony o skutkach upadku umowy

i ewentualnych roszczeniach banku z tym związanych. Takiego pouczenia powodom

udzielił zawodowy pełnomocnik. W związku z tym doręczenie pozwanemu odpisu

pozwu umożliwiło mu zapoznanie się ze stanowiskiem powodów, którzy żądając

stwierdzenia nieważności umowy odrzucili możliwość dalszego jej wykonywania.

Z tych względów umowa stała się trwale bezskuteczna, a roszczenie powodów

o zwrot nienależnego świadczenia wymagalne.

Odnosząc się do zgłoszonego przez pozwanego zarzutu zatrzymania, Sąd

Apelacyjny wskazał, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, dlatego

nie znajduje do niej zastosowania prawo zatrzymania świadczenia na wypadek

nieważności umowy (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.).

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany,

zaskarżając go w części, w jakiej oddalono jego apelację oraz orzeczono o kosztach

postępowania apelacyjnego, wnosząc o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie

i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w bliżej określonej w skardze części

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości; ewentualnie

II CSKP 796/24

4

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonym zakresie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

Skarżący zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie: art. 3851 § 1 w zw.

z art. 221 k.c.; art. 3851 § 1 w zw. z art. 221 k.c. w zw. z art. 2 pkt 8 ustawy z dnia

23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym w zw. z art.

5 ust. 2 pkt b i art. 5 ust. 3 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r.

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa

93/13”); art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 w zw. art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 w zw. z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w zw. z art. 5 k.c.;

art. 4 w zw. z art. 1 ust. 1 lit. a) i b) ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

– Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (dalej: „ustawa antyspreadowa”)

w zw. z art. 316 § 1 k.p.c.; art. 56 oraz art. 65 oraz art. 358 § 2 k.c.; art. 481 § 1 i 2

w zw. z art. 455 k.c.; art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie

oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej.

Według Sądu Apelacyjnego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu

i spłat na CHF są abuzywne, a bez nich umowa nie może funkcjonować, co prowadzi

do wniosku o jej upadku (nieważności). Pozwany podważa to stanowisko, formułując

zarzuty, które już wielokrotnie były przedmiotem oceny w orzecznictwie Sądu

Najwyższego.

2. Nie są przede wszystkim uzasadnione zarzuty, w ramach których pozwany

zakwestionował konsumencki charakter umowy kredytu, a w konsekwencji

możliwość oceny postanowień umownych jako niedozwolonych na podstawie art.

3851 k.c. Prowadzenie działalności gospodarczej przez kredytobiorcę nie wyklucza

uznania go za konsumenta. Dla tego rodzaju kwalifikacji prawnej (jako profesjonalisty)

decydujące powinny być cel zawarcia umowy oraz bezpośredniość jej związku

z wykonywaną działalnością gospodarczą lub zawodową. Wykazanie jakiegokolwiek

związku z działalnością gospodarczą nie powinno być przy tym automatycznie

II CSKP 796/24

5

uznawane jako istnienie bezpośredniego związku z działalnością gospodarczą

podmiotu (wyrok SN z 14 czerwca 2023 r., II CSKP 254/22).

W zbliżony sposób kryterium to jest ujmowane na tle art. 2 lit. b) dyrektywy

93/13, której implementację stanowią art. 3851 i nast. k.c. Zgodnie z nim

konsumentem jest każda osoba fizyczna, która zawierając umowę działa w celach

niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem. Wykonywanie

działalności gospodarczej lub zawodowej przez obie strony umowy nie stoi zatem na

przeszkodzie stwierdzeniu, że umowa ta mieści się w zakresie zastosowania

dyrektywy 93/13 (art. 1 ust. 1 dyrektywy 93/13), jeżeli jedna ze stron zawarła umowę

działając w celach niezwiązanych z handlem, przedsiębiorstwem lub zawodem

(wyrok TSUE z 3 września 2015 r., C-110/14, Horațiu Ovidiu Costea przeciwko

SC Volksbank România SA).

Nie ma podstaw do podważenia dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny

statusu prawnego powoda jako konsumenta. To, że powód prowadził działalność

gospodarczą pod adresem, pod którym znajduje się kredytowana nieruchomość, nie

pozbawia go automatycznie statusu konsumenta. Co więcej, ustalenie, czy zawarta

przez strony umowa kredytu miała związek z prowadzoną przez powoda

działalnością gospodarczą, wymagałoby zweryfikowania ustaleń faktycznych

poczynionych przez Sądy meriti, do czego Sąd Najwyższy nie jest w postępowaniu

kasacyjnym uprawniony (art. 3983 § 3, art. 39813 § 2 k.p.c.).

3. Nieuzasadniony jest też zarzut skargi kwestionujący przyjęcie przez Sąd

Apelacyjny, że klauzula przeliczeniowa określa główne świadczenia stron. Wykładnia

art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe

zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty

obcej wyroku określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki SN:

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22).

Na takim stanowisku stoi też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. np. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in.

II CSKP 796/24

6

prze-ciwko Banca Românească SA, pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP

Bank Nyrt. i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss,

pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank

Hungary Zrt, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna

Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44).

4. Sąd Apelacyjny trafnie ocenił jako niedozwolone klauzule przeliczeniowe

w umowie stron, pozwalające pozwanemu bankowi na arbitralne ustalanie kursu

walutowego stanowiącego podstawę do określenia wysokości udostępnionej

powodom kwoty kredytu i wysokości poszczególnych rat. Stanowisko

o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu

(a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron,

jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. wyroki:

z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52, i tam powołane

orzecznictwo; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22; z 8 lutego 2023 r., II CSKP

978/22). Zawarcie aneksu do umowy umożliwiającego spłatę bezpośrednio w CHF,

bez stosowania abuzywnego sposobu przeliczania, pozostaje bez wpływu

na powyższą ocenę.

5. Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in.

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87,

oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22).

Uznanie zatem, że postanowienia określające zasady przeliczania kwoty

kredytu udzielonego w CHF na złote polskie oraz uiszczanych spłat na walutę obcą

są niedozwolonymi postanowieniami umownymi, oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1

zd. 1 k.c. nie wiążą one powodów. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,

II CSKP 796/24

7

iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy

nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym

sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć

z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,

w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku [wyrok z 21 grudnia 2016 r.,

C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios

Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA),

pkt 61-62].

6. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 5 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie uznania,

że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,

że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). W razie niemożliwości

ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały).

Wymaga podkreślenia, że według art. 87 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym uchwała składu całej izby, z chwilą jej podjęcia, uzyskuje moc zasady

prawnej, co oznacza, że wiąże inne składy Sądu Najwyższego (zob. art. 88 ustawy

o Sądzie Najwyższym).

W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do

możliwości wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania

kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na potrzeby

wyliczeń średniego kursu NBP lub zastosowania art. 65 k.c., a co za tym idzie –

utrzymania umowy.

7. Skarżący zarzuca również, że mimo usunięcia z umowy niedozwolonych

postanowień, umowa może być wykonywana zgodnie z art. 69 ust. 3 pr.bank. Jest to

zarzut nietrafny. Wejście w życie ustawy antyspreadowej, którą dodano ustęp 3.

do art. 69 pr.bank., w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę abuzywności

postanowień we wcześniej zawartych umowach kredytu i ich konsekwencji dla bytu

II CSKP 796/24

8

tych umów (zob. w szczególności wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20).

8. Zagadnienie związane ze złożeniem przez powodów oświadczenia, które

mogło doprowadzić do trwałej bezskuteczności umowy, zostało wyjaśnione w wyroku

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank

(Déclaration du consommateur), w którym stwierdzono, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście nieważności

umowy kredytowej ze względu na przewidziane w niej abuzywne postanowienia,

stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą

wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione

od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, że nie wyraża zgody

na utrzymanie w mocy tego abuzywnego warunku oraz że jest świadomy

konsekwencji uznania nieważności umowy oraz wyraża zgodę na uznanie umowy

za nieważną.

Oświadczenie konsumenta jest wobec tego niezbędne, aby utrzymać w mocy

umowę zawierającą postanowienia abuzywne. Ponieważ zgoda na rezygnację

z ochrony przewidzianej w dyrektywie 93/13 musi być świadoma, odpowiednie

pouczenie konsumenta przez sąd o konsekwencjach złożenia takiego oświadczenia

jest warunkiem jego skuteczności. Natomiast w przypadku, gdy konsument domaga

się uznania umowy za niewiążącą (nieważną) ze względu na zawarte w niej

postanowienia niedozwolone jego zgoda na utrzymanie w mocy tej umowy jest

bezprzedmiotowa, a co za tym idzie – powyższe pouczenie nie ma żadnego

znaczenia.

W konsekwencji nieuzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej pozwanego

odnoszący się do okresu, za jaki powodom są należne odsetki. Jedynie

na marginesie należy wskazać, że zarzut ten nie został w zasadzie przez pozwanego

uzasadniony.

9. Nie mógł również odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 496

w zw. z art. 497 k.c. Po pierwsze, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025 nr 3, poz. 25),

prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

II CSKP 796/24

9

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Po drugie, w uchwale składu siedmiu

sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98),

Sąd Najwyższy wskazał, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego, dotyczące nieskuteczności podniesienia przez

pozwany bank zarzutu zatrzymania, jest zatem co do zasady prawidłowe.

10. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną, a zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt

2 w zw. z § 2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych obciążył pozwanego kosztami

postępowania kasacyjnego.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Beata Janiszewska

Marcin Łochowski

(D.Z.)

[a.ł]