Wykonawca i spółka spierali się o opóźnienia budowy. SN oddalił obie skargi kasacyjne

II CSKP 890/23

2

I.M. wniósł o zasądzenie od pozwanej P. spółki akcyjnej w W. kwoty

5 277 846,82 zł wraz z odsetkami ustawowymi.

Wyrokiem z 28 lutego 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od

pozwanej na rzecz powoda: kwotę 1 894 100,85 zł z ustawowymi odsetkami od

17 lutego 2010 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie

od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty; kwotę 97 150,86 zł z ustawowymi odsetkami

od 7 marca 2014 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty (pkt I); oddalił powództwo

w pozostałym zakresie (pkt II) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt III).

Wyrokiem z 12 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok częściowo w ten sposób, że: w punkcie I.1. oddalił powództwo

o zapłatę kwoty 688 152,81 zł wraz z odsetkami ustawowymi i odsetkami

ustawowymi za opóźnienie; w punkcie I.2. oddalił powództwo o zapłatę kwoty

97 150,86 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 7 marca 2014 r. do 9 grudnia 2015 r.

(pkt II) oddalił apelację w pozostałej części (pkt III) oraz rozstrzygnął o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt IV).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy

i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami 11 kwietnia 2008 r. P. spółka

akcyjna w W. - jako zamawiająca - zawarła z I.M. - jako wykonawcą - umowę nr […]

(dalej: umowę nr […]), na mocy której zamawiająca powierzyła, a wykonawca przyjął

do realizacji wykonanie robót rozbiórkowych i wyburzeniowych niekonstrukcyjnych

i konstrukcyjnych na budynku istniejącym oraz roboty żelbetowe - stan surowy

nowego budynku wraz z robotami izolacyjnymi i innymi towarzyszącymi robotom

żelbetowym oraz roboty żelbetowe na budynku istniejącym na budowie „Rozbudowa

i Modernizacja siedziby Głównego Inspektoratu Sanitarnego przy ul. […] w W.”.

Szczegółowy zakres robót określały projekty budowlane stanowiące załącznik nr 1

do umowy.

Strony ustaliły terminy realizacji umowy oraz uzgodniły na rzecz wykonawcy

wynagrodzenie ryczałtowe w kwocie 1 497 700 zł powiększonej o należy podatek

VAT - tj. 1 827 194 zł brutto. Wynagrodzenie to obejmowało kompleksowe wykonanie

II CSKP 890/23

3

przez wykonawcę przedmiotu umowy z materiałów zamawiającej oraz żurawia

i szalunków Peri zamawiającej.

W ramach umowy strony szczegółowo określiły swoje obowiązki, warunki

odbioru robót oraz wysokość kar umownych. Umowa była aneksowana

15 października 2008 r. w zakresie ustalenia nowego terminu zakończenia stanu

surowego budynku „B” - na 28 lutego 2009 r.

P. spółka akcyjna w W. - jako zamawiająca – zawarł także z I.M. - jako

wykonawcą - 23 lipca 2008 r., umowę nr […] (dalej: umowa nr [...]), na mocy której

zamawiająca powierzyła, a wykonawca przyjął do realizacji wykonanie robót

murowych, tynków wewnętrznych oraz podłoży wraz z izolacjami „Rozbudowa i

Modernizacja siedziby Głównego Inspektoratu Sanitarnego przy ul. […] w W.”.

Szczegółowy zakres robót określiły projekty wykonawcze stanowiące załącznik nr 1

oraz nr 2 do umowy.

Od początku realizacji obowiązków wynikających z obu wymienionych umów

powód doznawał opóźnień, na skutek okoliczności od siebie niezależnych

i niezawinionych. Budowa była przez pozwaną nieprzygotowana. Pozwana nie

przekazała powodowi całego frontu robót ani placu budowy w terminach

umówionych. Front robót był przekazywany z opóźnieniami i etapowo. Pozwana nie

zapewniła podstawowego urządzenia do rozpoczęcia robót rozbiórkowych

i żelbetowych, tj. żurawia wieżowego oraz obsługi żurawia. Na budowę nie była

dostarczana energia elektryczna. Realizacja obowiązków umownych przez powoda

była uzależniona od wykonania i zakończenia prac przez innych podwykonawców

strony pozwanej, którzy opóźniali się w zakończeniu robót ziemnych, sanitarnych,

hydraulicznych, elektrycznych.

Pierwszy kierownik robót zatrudniony przez pozwaną nie miał żadnego

doświadczenia, wydał polecenie wykonania jednorazowego wykopu pod budynkiem,

w efekcie czego osunęła się ziemia i popękały ściany w mieszkaniach sąsiedniego

budynku. Koniecznym było wstrzymanie wszelkich prac, aż do czasu otrzymania

rozwiązań zamiennych. Trzeba było wówczas zmienić konstrukcje płyty

fundamentowej pod remontowany budynek.

II CSKP 890/23

4

Brak żurawia spowodował konieczność wykonania robót rozbiórkowych

ręcznie, co znacznie wydłużało czas ich wykonywania.

Pismem z 5 czerwca 2008 r. powód poinformował P. spółkę akcyjną, że w

związku z brakiem działań umożliwiających prowadzenie robót zgodnie z zawartą

umową, powstałe opóźnienia doprowadziły do przekroczenia zakontraktowanego

czasu wykonania umowy z winy pozwanego. Nadal nie było możliwe wykonanie robót

żelbetowych z powodu braku frontu robót. Również brak żurawia i brak możliwości

wykonywania robót żelbetowych ze względu na niewykonanie robót ziemnych przez

pozwaną, uniemożliwiał terminową realizację umowy.

W protokole z 26 czerwca 2008 r. przekazania wykonawcy przez P. frontu

robót z umowy nr […] zawarto następujące uwagi: „brak żurawia

i zasilania budowy, niewykonany wykop pod roboty żelbetowe, można wykonywać

rozbiórki jedynie ręcznie”.

W toku prowadzonych robót występowały liczne usterki i opóźnienia, które

strony zgłaszały sobie wzajemnie.

W piśmie z 12 listopada 2009 r. pozwana zarzuciła powodowi znaczne

opóźnienie w wykonaniu robót budowanych w stosunku do terminów umownych

i zagroził naliczeniem powodowi kar umownych.

W protokole bezusterkowego odbioru robót z 9 grudnia 2010 r. dotyczącym

zadania inwestycyjnego „Rozbudowa i modernizacja siedziby Głównego

Inspektoratu Sanitarnego w W. ul. T. wraz z pierwszym wyposażeniem” komisja

odbiorowa potwierdziła, że wykonawca usunął wszystkie usterki w pracach

stwierdzone w protokole odbioru końcowego z 20 października 2010 r. Komisja

stwierdziła, że z dniem 9 grudnia 2010 r. następuje przekazanie budynku do

eksploatacji przez Generalnego Wykonawcę – P. spółkę akcyjną Inwestorowi -

Głównemu Inspektoratowi Sanitarnemu.

Powód zgłaszał odbiory poszczególnych robót pismami do pozwanej

z: 16 czerwca 2008 r., 5 czerwca 2008 r., 24 czerwca 2008 r., 17 czerwca 2009 r.,

28 października 2009 r., ale w dzienniku budowy nie ma informacji o odbiorach

w tych okresach.

II CSKP 890/23

5

Ostatni wpis w dzienniku budowy pochodzi z 6 października 2010 r., zgodnie

z którym inspektor nadzoru potwierdził zakończenie robót zadania inwestycyjnego

„Rozbudowa i modernizacja siedziby Głównego Inspektoratu Sanitarnego

w W. przy ul. […] zgodnie z umową […] z 7 kwietnia 2008 r., z wyjątkiem protokołów

wymagających docelowego zasilania energetycznego.

Z zapisów w dzienniku budowy wynika, że odchylenia ścian były na tyle

istotne, że ostatecznie uniemożliwiały wykonanie normatywnych tynków cementowo

- wapiennych. Dokumentacja projektowa nie przewidywała, że prace będą

wykowywane w trudnych warunkach z uwagi na ograniczoną przestrzeń wokół

remontowanego budynku oraz, że nie będzie możliwe wydanie całego frontu robót.

W obiekcie, w którym powód wykonywał prace budowalne, samo wykonanie wykopu

i przedłożenie badań geotechnicznych nie było wystarczające do rozpoczęcia

prowadzenia prac właściwych. Konieczne było przeprowadzenie dodatkowych

zabiegów związanych z zagęszczeniem dna wykopu, a te prace należały do

obowiązków pozwanej.

W zakres umowy nr […] wchodziły roboty żelbetowe stanu surowego budynku

nowego oraz roboty żelbetowe na budynku istniejącym. Szczegółowy zakres robót

został określony w projektach budowalnych stanowiących załącznik nr 1 do umowy.

Zgodnie z projektem w budynku istniejącym wykonawca był zobowiązany wykonać

ławy fundamentowe oraz nowe ściany piwnicy w budynku frontowym oraz nową

ścianę podłużną w części piwnicznej oficyny, natomiast w budynku nowym całą

żelbetową konstrukcję nośną budynku wysokiego i niskiego.

Wykazane zgodnie z zapisami w dzienniku budowy oraz zawinione przez

pozwaną opóźnienia w wykonaniu robót objętych umową nr […], powstałe z przyczyn

zależnych od pozwanej wyniosło 330 dni.

Wykazane zgodnie z zapisami w dzienniku budowy oraz zawinione przez

pozwaną opóźnienia w wykonaniu robót objętych umową nr […], powstałe z przyczyn

zależnych od pozwanej wyniosło 313 dni.

Opóźnienie powyższe nie uwzględnia czasu niezbędnego na demobilizację

i mobilizację ekip, i sprzętu, które przy każdorazowych przerwach w realizacji robót

występują i mogą wynosić do kilkudziesięciu dni. Te okoliczności nie zostały bowiem

II CSKP 890/23

6

utrwalone w dzienniki budowy. Nie ma dowodów na to, że powstały jakiekolwiek

opóźnienia w realizacji obu umów, które zależne były od okoliczności zawinionych

przez powoda. To pozwana uniemożliwiała powodowi realizację zawartych umów

zgodnie z ich treścią (m.in. przez własne zaniechania, błędy organizacyjne,

przygotowawcze dla procesu budowy).

W protokole wprowadzenia powoda na budowę (do umowy […]) zaznaczono

brak frontu do realizacji robót żelbetowych - niewykonany wykop, brak żurawia oraz

zasilania budowy w energię elektryczną oraz możliwość wykonywania prac

rozbiórkowych tylko ręcznie. Pozwana rozpoczęła przekazywanie frontu robót dla

realizacji żelbetowych w częściach od 21 czerwca 2008 r. Jednak ostatnią część

wykopu - zjazd do garażu przekazała dopiero 15 września 2009 r. Należy przyjąć, że

pozwana umożliwiła realizację całości robót żelbetowych zleconych powodowi

dopiero w tym dniu. Wykonanie całego stanu zerowego i zwiększenie placu budowy

o wjazd do garażu na początku budowy miałoby duże znaczenie dla logistyki przy

realizacji obiektu.

Odnośnie do umowy […] nie ma dokumentu wprowadzenia i przekazania

powodowi frontu robót. Możliwość wykonania przedmiotu tej umowy została

powodowi w całości udzielona dopiero 1 czerwca 2009 r., tj. po zakończeniu

układania przewodów elektrycznych - zgodnie z wpisem w dzienniku budowy.

Wcześniej tj. od 23 lipca 2008 r. powód nie mógł wykonywać żadnych prac

tynkarskich w budynku, z uwagi na brak zakończenia prac przez innych

podwykonawców pozwanego, a także z uwagi na stwierdzone krzywizny ścian.

To pozwana zlecając opracowanie dokumentacji projektowej i technicznej powinna

wiedzieć, że ściany wykazują odchylenia od pionu. Pierwotny projekt tych odchyleń

nie wykazywał. Żaden dokument nie nakładał na powoda obowiązku wykonania

odkrywek ścian.

Realizacja umów […] była opóźniona z przyczyn niezależnych od powoda, a

zawinionych w całości przez stronę pozwaną.

W piśmie z 28 grudnia 2009 r. pozwana powiadomiła powoda o obciążeniu go

karami umownymi za zwłokę w wykonaniu przedmiotu umów nr […] (kwota

961 104,57 zł kary umownej za 263 dni zwłoki) i […] (kwota 809 073,76 zł kary

II CSKP 890/23

7

umownej za 368 dni zwłoki). W załączeniu do niniejszego pisma pozwana

przedstawiła powodowi noty księgowe nr 11/2009 - na kwotę 174 871,56 zł i 12/2009

- na kwotę 148 964,67 zł. Łączna kwota wynikająca z ww. not, tj. 323 836,23 zł,

odpowiadała sumie kaucji gwarancyjnych zatrzymanych przez pozwaną, która

w niniejszym piśmie dokonała wzajemnej kompensaty kary umownej wyliczonej

powodowi z kaucją gwarancyjną należną powodowi od pozwanej.

W piśmie z 27 stycznia 2010 r. powód przekazał pozwanej noty księgowe

obejmujące kary umowne naliczone zgodnie z postanowieniami umowy nr […] w

łącznej wysokości 4 954 010,59 zł. Do obu not księgowych powód dołączył

szczegółowe wyliczenie okresów opóźnienia, za które naliczył ww. kary umowne.

Pismo to pozwana odebrała 2 lutego 2010 r.

I.M. wystąpił do Sądu Rejonowego dla Warszawy Śródmieścia

w Warszawie o zawezwanie do próby ugodowej P. spółkę akcyjną w W. w

przedmiocie zapłaty kar umownych w łącznej wysokości 4 954 010,59 zł na

podstawie umowy o roboty budowlane nr […] oraz nr […]. Do ugody nie doszło.

W piśmie z 13 sierpnia 2014 r. pełnomocnik P. spółki akcyjnej złożył wobec

I.M. oświadczenie o potrąceniu przysługującej spółce wobec powoda wierzytelności

w wysokości 961 104,57 zł powstałej na skutek zwłoki w wykonaniu umowy nr […] z

przysługującą powodowi wierzytelnością w kwocie 96 850,87 zł tytułem kaucji

gwarancyjnych zatrzymanych w ramach umowy nr […] i nr […], do wysokości

wierzytelności niższej czyli kwoty 96 850,87 zł. Następnie pismem z 14 sierpnia 2014

r. ten sam pełnomocnik złożył wobec I.M. kolejne oświadczenie o potrąceniu

przysługującej spółce wobec powoda wierzytelności w wysokości 961 104,57 zł

powstałej na skutek zwłoki w wykonaniu umowy nr […] z przysługującą powodowi

wierzytelnością w kwocie 97 105,87 zł tytułem kaucji gwarancyjnych zatrzymanych

w ramach umowy nr […] i nr […], do wysokości wierzytelności niższej czyli kwoty 97

150,87 zł.

Zmiana przez Sąd drugiej instancji zaskarżonego wyroku polegała na

oddaleniu powództwa o zapłatę odsetek ustawowych od kwoty 97 150,86 zł za okres

od 7 marca 2014 r. do 9 grudnia 2015 r. Była ona wynikiem wywiedzenia, że

roszczenie o zwrot 30% zatrzymanej kaucji gwarancyjnej w kwocie 97 150,86 zł stało

II CSKP 890/23

8

się wymagalne nie wcześniej niż 9 grudnia 2015 r., co prawidłowo ustalił Sąd

Okręgowy, licząc okres 5-letni od odbioru końcowego tj. 9 grudnia 2010 r.

Skoro roszczenie nie było wymagalne przed 9 grudnia 2015 r., to nie było podstaw

do obciążenia wierzyciela odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie

art. 481 k.c.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiodły obie

strony.

I.M. zaskarżył orzeczenie w części, tj. w zakresie pkt II lit. a oraz pkt IV.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 387 § 2 pkt 1 i 2 k.p.c.;

art. 368 § 12 k.p.c.; art. 381 k.p.c.; art. 382 k.p.c.; art. 385 k.p.c.;

- naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 65 § 2 w zw. z art. 5351 w zw. z art. 483

§ 1 k.c.; art. 60 k.c.; art. 3531 k.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w części, tj. w pkt IIa

i IV i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o jej oddalenie.

P. spółka akcyjna w W. zaskarżyła orzeczenie w części, tj. w zakresie pkt II lit.

c oraz pkt III. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła:

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 47b § 1 i 2 u.s.p.; art. 382 w zw.

z art. 321 § 1 k.p.c.; art. 390 k.p.c.;

- naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 483 § 1 w zw. z art. 3531 k.c.; art. 65 § 1

i 2 k.c.; art. 484 § 2 k.c.; art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 118 k.c.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w części, tj. w pkt IIa

i IV i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanej powód wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne stron okazały się bezzasadne.

II CSKP 890/23

9

Odnosząc się w pierwszej kolejności do sformułowanego przez pozwaną

zarzutu nieważności postępowania przed Sądem drugiej instancji (art. 379 pkt

4 k.p.c.) wskutek rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w składzie jednego sędziego,

w miejsce wymaganego składu trzech sędziów, co - w ocenie skarżącej - narusza

art. 47b ust. 1 u.s.p., należy zauważyć, że zarzut ten nie został skutecznie wykazany.

Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w tej sprawie podziela pogląd

wyrażony w postanowieniu Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2024 r., III CZ 339/23,

zgodnie z którym nie zachodzi nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.)

w przypadku, gdy ustawa (choćby tylko temporalna) wprost wskazuje skład sądu,

i sprawa została rozpoznana w takim właśnie składzie, czyli zgodnie z kryteriami

ustawowymi. Stanowisko takie prezentował także Sąd Najwyższy

we wcześniejszych orzeczeniach wskazując, że rozpoznanie sprawy przez sąd

w składzie jednoosobowym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2

marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem,

przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz

wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, nie może być uznane za skutkujące

nieważnością postępowania w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. (zob. postanowienie

SN z 15 marca 2023 r., I CSK 4340/22). Ponadto, skoro sprawa została rozpoznana

zgodnie z wymogami ustawowymi, nawet jeśli tzw. ustawa COVID-19 miała charakter

epizodyczny, to nie może być także mowy o uznaniu, że strony tak procedowanego

postępowania zostały pozbawione możliwości obrony swoich praw w rozumieniu

art. 379 pkt 5 k.p.c.

Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, nie może mieć zastosowania

w sprawie niniejszej, gdyż została wydana bez uwzględnienia literalnej treści art. 379

pkt 4 k.p.c. Sąd Najwyższy ustalił jednocześnie, że przyjęta w uchwale wykładnia

prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia, a więc już tylko to skutkowało niezasadnością

podniesionego zarzutu, skoro zaskarżony wyrok został wydany 12 sierpnia 2022 r.

Skład Sądu Odwoławczego orzekającego w sprawie niniejszej nie był

sprzeczny z przepisami prawa, bo ustawa COVID-19 przewidziała skład

jednoosobowy jako właściwy do orzekania w sprawie. Przesłanki nieważności

II CSKP 890/23

10

postępowania zostały przez ustawodawcę wyliczone enumeratywnie w przepisie

art. 379 k.p.c. i nie można ich interpretować rozszerzająco (zob. postanowienie SN

z 24 stycznia 2024 r., III CZ 339/23).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarzut naruszenia wskazanych

w skargach przepisów postępowania, tj. art. 382 oraz art. 316 w zw. z art. 391 § 1

k.p.c., a także art. 387 § 21 oraz art. 3271 § 1 pkt 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

wyjątkowo tylko może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej,

w sytuacji gdy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji bezpodstawnie pominął

część zebranego w sprawie materiału, orzekając wyłącznie na podstawie materiału

zgromadzonego przed sądem pierwszej instancji albo oparł swe merytoryczne

orzeczenie na własnym materiale, z pominięciem wyników postępowania

dowodowego przeprowadzonego przez sąd pierwszej instancji, a uchybienie to

mogło mieć wpływ na wynik sprawy (zob. wyrok SN z 10 czerwca 2025 r.,

II CSKP 538/23).

W rozpoznawanej sprawie uzasadnienie zaskarżonego wyroku pozwala

w pełni ustalić motywy, którymi kierował się Sąd Apelacyjny przy wydawaniu

rozstrzygnięcia.

Przechodząc do merytorycznej części rozważań, należy zauważyć, że

kluczową kwestią była ocena postanowienia o karze umownej, zawartego w umowie

łączącej strony.

Zgodnie z art. 483 § 1 k.c. można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody

wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego

nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna). Z tego przepisu wynika, że

dłużnik zobowiązuje się do zapłaty „określonej sumy”, która stanowi karę umowną

zastrzeżoną w umowie w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania przez dłużnika. Istotne jest, aby zarówno strony umowy, jak i następnie

sąd rozpoznający sprawę, byli w stanie obliczyć wysokość tej kary. Kara umowna

powinna być możliwa do wyliczenia już w momencie zawarcia umowy, a jej wysokość

nie powinna wymagać dowodzenia (co może dotyczyć całej kary umownej, jak i kary

umownej za jednostkę czasu w wypadku zwłoki, np. za dzień), w przeciwnym razie

postanowienie umowne nie wywoła skutków prawnych, a więc będzie nieważne na

II CSKP 890/23

11

podstawie art. 483 § 1 w zw. z art. 58 § 1 k.c. Jeżeli zatem strony zastrzegają karę

umowną nie wprost kwotowo, ale wskazują podstawę jej obliczenia, to ta podstawa

musi być znana w momencie zawarcia umowy, gdyż tylko wtedy można mówić

o „określonej sumie”. Jest to bardzo istotne z punktu widzenia obydwu stron umowy,

skoro kara umowna stanowi surogat odszkodowania i ma (w założeniu) zaspokoić

ewentualny interes wierzyciela, szczególnie w sytuacji, gdy w umowie nie zawarto

postanowienia dotyczącego tzw. odszkodowania uzupełniającego (art. 484 § 1 zd. 2

k.c.). Także dłużnik musi wiedzieć, w jakiej wysokości zobowiązanie zaciąga na

wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania o charakterze

niepieniężnym, tym bardziej, że wierzyciel jest znacznie lepszej sytuacji niż

w przypadku dochodzenia roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 471 k.c.

(w szczególności, że przesłanką dochodzenia kary umownej nie jest szkoda).

Nie jest możliwe odniesienie kary umownej do parametru, który nie jest znany

w momencie zawarcia umowy, a zostanie ustalony w przyszłości. Nie chodziłoby

bowiem o wykonanie działania matematycznego celem obliczenia kary umownej,

a ustalenie podstawy jej wyliczenia (notabene w wielu przypadkach spornej,

np. gdyby miała nią być wartość wykonanych lub niewykonanych robót). Oczywiste

jest, że w takiej sytuacji nie można byłoby mówić, aby dłużnik zobowiązał się

w umowie do zapłaty „określonej sumy” (zob. wyroki SN: z 3 października 2019 r.,

I CSK 280/18, i z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 1701/22). Suma (pieniężna), o której

mowa w art. 483 § 1 k.c., nie jest to kwota, która ma zostać wyliczona w przyszłości,

ale kwota, która jest znana w momencie, w którym dłużnik zaciąga zobowiązanie

umowne, co oznacza, że może ona zostać ustalona jako stała kwota albo jako część

liczona od kwoty znanej stronom w dacie zawarcia umowy. W przypadku kary

umownej za zwłokę w spełnieniu świadczenia jest ona ustalana za każdy dzień

zwłoki, co oznacza, że zobowiązanie dłużnika stanowi sumę kar umownych liczonych

za każdy z tych dni (zob. wyrok SN z 21 stycznia 2026 r., II CSKP 669/25).

W umowie o roboty budowlane udostępnienie wykonawcy terenu, na którym

roboty mają być prowadzone, oraz projektów, które stanowią element

publicznoprawnych zezwoleń na prowadzenie przedsięwzięcia o określonych

właściwościach jest wymaganiem, bez spełnienia którego wykonawca nie może

legalnie przystąpić do spełnienia świadczenia, o które się umówił.

II CSKP 890/23

12

Nie jest uzasadnione ograniczanie zastosowania art. 483 § 1 k.c. wyłącznie

do zobowiązania do spełnienia świadczenia głównego dla danego typu umowy,

zabezpieczonego roszczeniem o jej wykonanie. W orzecznictwie nie ma już

wątpliwości co do tego, że karą umowną może być przez strony obwarowana

sytuacja opóźnienia się przez którąś z nich z wykonaniem pewnych obowiązków

niepieniężnych, jak i wreszcie sytuacja, gdy zachowanie którejś z nich usprawiedliwi

złożenie przez drugą oświadczenia o odstąpieniu od umowy, które może być

motywowane naruszeniem obowiązków współdziałania w wykonaniu zobowiązania

(zob. uchwały SN: z 18 lipca 2012 r., III CZP 39/12, OSNC 2013, Nr 2, poz. 17;

z 16 stycznia 1984 r., III CZP 70/83, OSNC 1984, Nr 8, poz. 131; wyroki SN

z 28 maja 2014 r., I CSK 345/13; z 6 maja 2004 r., II CK 261/03).

Sąd Apelacyjny trafnie wywiódł, że wolą stron w sformułowaniu umowy było

zastrzeżenie kary umownej na wypadek opóźnienia wykonania poszczególnych

etapów. Zgodnie z umowami nr […] strony w § 11 umowy zastrzegły, że wykonawca

zapłaci zamawiającemu karę umową: za niewykonanie lub nienależyte wykonanie

umowy - w wysokości 10% wynagrodzenia za przedmiot umowy

(z podatkiem VAT); w razie zwłoki w wykonaniu umowy - w wysokości 0,2%

wynagrodzenia za przedmiot umowy (z podatkiem VAT) za każdy dzień zwłoki.

Natomiast zamawiający miał zapłacić wykonawcy karę umowną: za odstąpienie od

umowy z przyczyn nie leżących po stronie wykonawcy - w wysokości 10%

wynagrodzenia za przedmiot umowy (z podatkiem VAT); w razie zwłoki w wykonaniu

umowy - w wysokości 0,2% wynagrodzenia za przedmiot umowy (z podatkiem VAT)

za każdy dzień zwłoki. Wykładnia tego postanowienia została dokonana

z obowiązkami zamawiającego i wykonawcy określonymi w § 5 umowy. Zamawiający

zobowiązał się m.in. do przekazania frontu robót, odbioru i zapłaty wynagrodzenia,

zapewnienia wykonawcy materiałów, szalunków i żurawia (umowa nr 143).

Wszystkie wymienione obowiązki, poza zapłatą wynagrodzenia, mają charakter

niepieniężny i do nich odwołuje się zastrzeżenie o karze umownej „w razie zwłoki

w wykonaniu umowy”. Sąd Odwoławczy wskazał także terminy rozpoczęcia robót

rozbiórkowych konstrukcyjnych i niekonstrukcyjnych (12 kwietnia 2008 r.)

i zakończenia tych robót (10 czerwca 2008 r.) i tak samo w przypadku robót

żelbetowych (rozpoczęcie 25 maja 2008 r., zakończenie 15 października 2008 r.).

II CSKP 890/23

13

Ma to takie znaczenie, że zamawiający, chcąc należycie wykonać swoje

zobowiązanie niepieniężne wynikające z umowy powinien udostępnić wykonawcy

front robót przed 12 kwietnia 2008 r., a przed rozpoczęciem robót żelbetowych

materiały (beton), szalunki i żurawia. Z tych względów niezasadne jest stanowisko

skarżącego, że zastrzeżenie kary umownej jest nieważne, ponieważ nie określa

zobowiązania zamawiającego i terminu jego wykonania.

Natomiast słusznie Sąd Odwoławczy uznał, że zastrzeżenie kar umownych

w przypadku umowy nr […] było niemierzalne - skoro strony uzgodniły

wynagrodzenie kosztorysowe. Z treści art. 483 § 1 k.c. dopuszczającego

zastrzeżenie kary umownej w „określonej sumie” wynika nakaz wyrażenia jej

kwotowo w chwili zastrzegania. Nie rodzi to jednak obowiązku podania w umowie

konkretnej sumy pieniężnej stanowiącej karę umowną. W orzecznictwie

dopuszczono również zastrzeżenie kary umownej przez wskazanie podstaw dla

ustalenia jej wysokości w przyszłości. Strony mogą bowiem określić karę pośrednio

przez wskazanie podstawy jej naliczenia w sposób pozwalający uznać jej ustalenie

za dokonane i zamknięte (zob.m.in. wyroki SN: z 6 lutego 2008 r., II CSK 428/07;

z 2 czerwca 2016 r., I CSK 506/15; z 28 czerwca 2017 r., IV CSK 525/16);

z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 1701/22). Istotne jest jednak to, aby zarówno strony

umowy, jak i następnie sąd rozpoznający sprawę byli w stanie obliczyć wysokość

kary umownej (wyroki SN: z 3 października 2019 r., I CSK 280/18; z 14 stycznia

2026 r., II CSKP 202/23).

W ocenie Sądu Najwyższego nie mają racji skarżący, iż doszło do naruszenia

art. 65 k.c. Sąd odwoławczy prawidłowo podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji

w zakresie interpretacji postanowień umowy odnośnie do obowiązku dostarczenie

niezbędnych zbrojeń przez pozwaną. Skoro obowiązkiem pozwanej było

dostarczenie stali prefabrykowanej, to dostarczając stal prostą nie spełniła ciążącego

na niej obowiązku.

Jednocześnie nie sposób zgodzić się z pozwaną spółką, że zawezwanie do

próby ugodowej nie przerwało biegu przedawnienia roszczenia i było czynnością

pozorną. Jak słusznie podkreślił Sąd drugiej instancji, czynność powoda zmierzała

do koncyliacyjnego zakończenia sporu. Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej

II CSKP 890/23

14

- w swych granicach podmiotowych i przedmiotowych - co do zasady stanowi

czynność zmierzającą bezpośrednio do dochodzenia roszczenia, a zatem czynność

wymienioną w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Skutek przerwy biegu przedawnienia w rezultacie

złożenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej następuje niezależnie od tego,

czy ugoda została zawarta, czy też do jej zawarcia nie doszło. Skutek ten nie

powstanie w sytuacji, w której wniosek o zawezwanie do próby ugodowej został

zwrócony, odrzucony lub postępowanie pojednawcze zostało umorzone

(zob. postanowienie SN z 20 marca 2025 r., I CSK 2407/24).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargi kasacyjne stron.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 100 k.p.c.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Adam Doliwa

Piotr Telusiewicz

(P.H.)

[r.g.]