Zarzut zasiedzenia służebności przesyłu pod linią 220 kV. SN przekazał sprawę ponownie

Postanowieniem z 3 listopada 2016 r., Sąd Rejonowy w Złotowie, po

rozpoznaniu sprawy z wniosku I. i R. małżonków W., przy udziale P. spółka akcyjna

w K., o ustanowienie służebności przesyłu, ustanowił na rzecz uczestnika na

nieruchomościach stanowiących własność wnioskodawców, w ramach wspólności

majątkowej małżeńskiej, służebność przesyłu (pkt 1); zasądził od uczestnika na rzecz

II CSKP 905/23

2

wnioskodawców jednorazowe wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu

w kwocie 48100 zł (pkt 2).

W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy ustalił następujące

okoliczności faktyczne:

Objęte wnioskiem nieruchomości wnioskodawcy nabyli od Skarbu Państwa 7

grudnia 1998 r. Od tego czasu na nieruchomościach uprawiane są zboża, a część

stanowią nieużytki. W chwili zawarcia umowy na nabywanych nieruchomościach

zlokalizowane już były urządzenia przesyłowe. Nad powierzchnią gruntu znajduje się

napowietrzna linia wysokiego napięcia, która wytwarza pole elektromagnetyczne,

wymagające zachowania szczególnej ostrożności przy prowadzeniu prac polowych.

Prace te prowadzone są przez maszyny rolnicze wyposażone w GPS, którego

wyłączenie jest konieczne w pobliżu linii wysokiego napięcia. Na nieruchomościach

wnioskodawców nie zlokalizowano słupów wysokiego napięcia.

Linia elektroenergetyczna 220 kv K.-Ż. została wybudowana około 1964 r.

Przed rokiem 1993 urządzenia elektroenergetyczne linii Ż.-P. były eksploatowane

przez Zakład Energetyczny K. w K. Na mocy zarządzenia Ministra Przemysłu i

Handlu nr […] z 9 lipca 1993 r. został dokonany podział tego zakładu, a następnie

przekształcenie przedsiębiorstwa państwowego Z. w jednoosobową spółkę Skarbu

Państwa - Z. S.A. w K. W ramach tego zarządzenia część składników majątkowych,

w tym linia Ż.-K, została przekazana spółce P. S.A. z siedzibą w W. Następnie

wyodrębniona została spółka P. S.A. w W., która przejęła również linie 220 kv.

Spółka ta zmieniła nazwę na P. S.A. Jej głównym udziałowcem jest Skarb Państwa.

Uzasadniając uwzględnienie wniosku Sąd Rejonowy stwierdził, że spełnione

zostały przesłanki żądania ustanowienia na rzecz wnioskodawców służebności

przesyłu. Podniesiony przez uczestnika zarzut zasiedzenia służebności nie został

uwzględniony przez Sąd, który stwierdził, że bieg terminu zasiedzenia rozpocząć

się mógł dopiero wraz z wejściem w życie przepisów regulujących służebność

przesyłu, tj. 3 sierpnia 2008 r. Sąd Rejonowy jednoznacznie odrzucił stanowisko

Sądu Najwyższego, dopuszczające możliwość doliczenia do terminu zasiedzenia

okresu posiadania służebności we wcześniejszym okresie. W ocenie Sądu

możliwość doliczenia okresu posiadania innej służebności to czasu wymaganego

II CSKP 905/23

3

dla zasiedzenia służebności przesyłu wymagałoby wprowadzenia stosownego

przepisu do ustawy, czego ustawodawca nie uczynił.

Postanowieniem z 22 września 2022 r., Sąd Okręgowy w Poznaniu, zmienił

postanowienie Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że wniosek oddalił (pkt I),

oddalił apelację uczestnika w pozostałej części (pkt II), oddalił apelację

wnioskodawców (pkt III) i orzekł o kosztach postępowania (pkt IV). Sąd Okręgowy

podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego, uznając je za własne, ale

jednocześnie stwierdzając, że wymagają uzupełnienia. Sąd odwoławczy wskazał,

że właścicielem nieruchomości do 7 grudnia 1998 r., czyli do chwili nabycia jej

przez wnioskodawców był Skarb Państwa. Urządzenia przesyłowe zostały

zbudowane przez Skarb Państwa na nieruchomości stanowiącej własność Skarbu

Państwa i znajdowały się na tej nieruchomości najpóźniej 7 stycznia 1991 r. Do 31

stycznia 1989 r. na postawie art. 128 k.c. obowiązywała zasada jednolitego

funduszu własności państwowej. Dzierżycielem urządzeń przesyłowych było

przedsiębiorstwo państwowe, które sprawowało władztwo faktyczne nad siecią

urządzeń przesyłowych. W ocenie Sądu Okręgowego do nabycia własności

urządzeń przesyłowych przez państwowe osoby prawne doszło 7 stycznia 1991 r.

na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych (Dz.U. z 1991 r. Nr 2 poz. 6). Wątpliwości Sądu

odwoławczego nie budziły dokumenty przedłożone przez uczestnika, wskazujące

na przejście posiadania służebności z przedsiębiorstwa państwowego na powstałą

w wyniku komercjalizacji spółkę akcyjną, a następnie na uczestnika.

Sąd Okręgowy przyjął, że przedsiębiorstwo przesyłowe było posiadaczem

służebności w dobrej wierze. W związku z tym uczestnik nabył służebność przesyłu

przez zasiedzenie po 20 latach, czyli 7 stycznia 2011 r.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wywiedli

wnioskodawcy, zaskarżając postanowienie w części, tj. w zakresie pkt I, III i IV,

w oparciu o zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 7 k.c., art. 172 k.c., art.

292 k.c., art. 3054 k.c., art. 352 k.c. oraz naruszenia przepisów postępowania, tj.

art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., art. 321 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. Wnioskodawcy wnieśli o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części

II CSKP 905/23

4

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu

w Poznaniu, ewentualnie o uchylenie postanowienia

w zaskarżonej części

i orzeczenie przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik wnosił o oddalenie skargi

kasacyjnej oraz zasądzenie od wnioskodawców na rzecz uczestnika kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna.

Na wstępie należy wskazać, że wyrokiem z 2 grudnia 2025 r., Trybunał

Konstytucyjny (P 10/16), stwierdził, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy

z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm.),

rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę

przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 ustawy –

Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej

treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3

w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W tym miejscu Sąd Najwyższy jednoznacznie zaznacza, mimo orzekania po

dacie wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, że jedynie sygnalizacyjnie

wskazuje na treść tego wyroku. Ma to związek z wątkiem zawartym w uzasadnieniu

Sądu drugiej instancji, który również odwołał się do sprawy rozpoznanej przez

Trybunał Konstytucyjny. Sąd Okręgowy wskazał: „nawiązując do wspomnianego

zagadnienia poddanego pod osąd Trybunałowi Konstytucyjnemu w sprawie P

10/16, Sąd Okręgowy podziela ugruntowane stanowisko Sądu Najwyższego

w kwestii dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności o treści,

odpowiadającej, służebności przesyłu - por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 6 czerwca 2019 r., II CSK 626/18”.

Ponadto, w skardze kasacyjnej, mimo że została złożona w grudniu 2022 r.,

nie odwołano się do zagadnień związanych ze sprawą P 10/16, ani nie podniesiono

zarzutów odnoszących się do przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

II CSKP 905/23

5

Wobec oparcia rozpoznawanej skargi na obu podstawach kasacyjnych,

w pierwszej kolejności rozważenia wymagały zarzuty naruszenia przepisów

postępowania. Naruszenia art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c., art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c., art. 321 §

1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. skarżący upatruje w uwzględnieniu podniesionego

przez uczestnika zarzutu zasiedzenia pomimo tego, że - w ocenie skarżącego -

zarzut ten nie został dostatecznie sprecyzowany i nie obejmuje szeregu elementów,

wyszczególnionych przez skarżącego w treści skargi kasacyjnej.

Według art. 321 § 1 k.p.c. sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który

nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad żądanie. W doktrynie przyjmuje się,

że zasada wyrażona w treści powołanego przepisu odnosi się do także do zarzutów

pozwanego, opartych na prawie materialnym (A. Jakubecki [w:] Kodeks

postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Artykuły 1–366, red. T. Wiśniewski,

Warszawa 2021, art. 321; W. Siedlecki [w:] Kodeks postępowania cywilnego.

Komentarz, t. 1, red. Z. Resich, W. Siedlecki, Warszawa 1975, s. 505).

W okolicznościach niniejszej sprawy nie ma wątpliwości, że uczestnik

podniósł zarzut zasiedzenia, a Sąd uwzględnił zasiedzenie służebności w zakresie

obejmującym służebność, której ustanowienia domagali się wnioskodawcy. Jednak

w realiach zadanego pytania oraz późniejszego orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego należy uważniej spojrzeć na problem zgłaszanych zarzutów

zasiedzenia.

Jako słuszne należy odnotować stanowisko Sądu Najwyższego wskazujące,

że żądanie wniosku zmierzającego do stwierdzenia nabycia

przez zasiedzenie służebności na nieruchomości, która nie została oddana

w użytkowanie wieczyste ma wskazywać jako przedmiot obciążenia rzecz, nie zaś

prawo własności do niej (postanowienie SN z 11 grudnia 2020 r., V CSK 39/19).

Zatem nieruchomość jako rzecz (a nie prawo własności) jest przedmiotem

obciążenia służebnością. W konsekwencji przedmiot obciążania służebnością

powinien być precyzyjnie określony.

Weryfikując stanowiska stron wyrażone w toku postępowania, zwłaszcza

przed sądem pierwszej instancji, wskazać należy, że uczestnik postępowania,

w odpowiedzi na wniosek, podniósł zarzut zasiedzenia. Zarzut ten został

II CSKP 905/23

6

sformułowany w następujący sposób: „wnoszę o … uwzględnienie zarzutu

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu

urządzeń przesyłowych linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 220 kV relacji

P.~ Ż. na nieruchomości Wnioskodawców na rzecz Uczestniczki”

Podkreślić należy, że w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego

zarysowuje się stanowisko odnoszące się do zakresu związania wnioskiem

o zasiedzenie, które może być traktowane jako aktualne dla precyzyjnego

określenia zakresu zarzutu zasiedzenia.

Wśród elementów wiążących, a określonych we wniosku o zasiedzenie

(tożsamych dla zarzutu zasiedzenia), wymienia się: przedmiot zasiedzenia oraz

prawo z nim związane; wskazanie posiadania ruchomości albo nieruchomości, które

miało doprowadzić do nabycia prawa rzeczowego; wskazanie podmiotu, na którego

rzecz ma być stwierdzone nabycie (postanowienia SN: z 6 kwietnia 2023 r., II CSKP

743/22; z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 1198/22; z 7 lipca 2021 r., III CSKP 103/21).

Natomiast zakres związania żądaniem w postępowaniu

o stwierdzenie zasiedzenia nie sprzeciwia się możliwości określenia innego

nabywcy prawa, daty jego nabycia oraz zakresu zasiedzenia, wbrew stanowisku

wnioskodawcy. (postanowienia: SN: z 6 kwietnia 2023 r., II CSKP 743/22; z 7 lipca

2021 r., III CSKP 103/21).

Dostrzegając wymienione podejście, Sąd Najwyższy wskazuje, że

każdorazowy uczestnik postępowania o ustanowienie służebności przesyłu,

zgłaszając zarzut zasiedzenia, winien dokładnie sprecyzować ten zarzut

(wymieniając wskazane wyżej elementy). Czym innym jest natomiast ostateczne

ustalenie przez Sąd okoliczności stanowiących podstawę uwzględnienia bądź nie

takiego zarzutu.

Zatem jako zasadne ocenić należy twierdzenie skarżących, że zarzut

zasiedzenia „nie został w sposób właściwy sprecyzowany”. Przedmiot zarzutu

zasiedzenia, choć skierowany przeciwko żądaniu wnioskodawców, musi zostać

dookreślony z uwzględnieniem elementów wymienionych już powyżej. Uczestnik

zgłaszający zarzut zasiedzenia winien to zrobić, mimo przekonania, że zarzut

II CSKP 905/23

7

będzie odwzorowywał treść wniosku (w tym przypadku wniosku o ustanowienie

służebności przesyłu).

Biorąc pod uwagę zasadność zarzutów odnoszących się do naruszenia

przepisów postępowania, nie zachodziła potrzeba odnoszenia się do zarzutów

naruszenia prawa materialnego.

Mając na względzie przywołaną argumentację, Sąd Najwyższy, na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji postanowienia. O kosztach

postępowania orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Adam Doliwa

Piotr Telusiewicz

[r.g.]