Syndyk banku żądał od kredytobiorców 932 tys. zł. SN uchylił część o prawie zatrzymania

Wyrokiem z 17 marca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo

banku przeciwko kredytobiorcom o zapłatę 932 751,02 zł z odsetkami z tytułu spłaty

wypowiedzianego kredytu oraz – na skutek powództwa wzajemnego – zasądził

od banku na rzecz kredytobiorców 330 895,98 zł z odsetkami z tytułu zwrotu spłat

dokonanych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu.

Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie,

na skutek apelacji banku od obu rozstrzygnięć (o powództwie i o powództwie

wzajemnym), zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził

solidarnie od kredytobiorców na rzecz banku 629 505,05 zł z odsetkami z tytułu

zwrotu wypłaconej sumy kredytu, zasądził od banku na rzecz kredytobiorców

po 165 447,99 zł z odsetkami do 22 czerwca 2022 r. tytułem zwrotu spłat, oddalił

powództwo wzajemne o odsetki za opóźnienie w pozostałym zakresie oraz zastrzegł,

że spełnienie świadczeń zasądzonych na rzecz kredytobiorców nastąpi

po zaoferowaniu przez nich bankowi solidarnie kwoty 629 505,05 zł.

Sąd odwoławczy ustalił, że 13 września 2006 r. poprzednik prawny

powodowego banku zawarł z pozwanymi małżonkami umowę kredytu w wysokości

629 505,05 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). Spłata kredytu miała

nastąpić w 360 miesięcznych równych ratach kapitałowo-odsetkowych. Zgodnie

z umową wypłacona suma 629 505,05 zł została przeliczona na 260 448,93 CHF,

według kursu kupna CHF określonego w dniu wypłaty w tabeli kursowej banku dla

kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut obcych. Spłata miała

następować w złotych według harmonogramu wskazującego wysokość raty w CHF.

Kwota raty w złotych była obliczana według kursu sprzedaży CHF określonego

w dniu spłaty w powołanej wyżej tabeli kursowej. Postanowienia umowy dotyczące

klauzul indeksacyjnych, w tym przewidujące stosowanie do przeliczeń walutowych

tabeli kursowej banku, nie zostały indywidualnie uzgodnione. W związku

z zaległościami w spłatach powodowy bank, który przejął prawa i obowiązki z umowy,

II CSKP 92/24

3

w kwietniu 2015 r. wypowiedział umowę kredytu i 29 lipca 2015 r. wniósł pozew

inicjujący niniejszą sprawę. Do wniesienia pozwu kredytobiorcy dokonali spłat

w wysokości 330 895,98 zł. Przy tym w 2013 r. małżeństwo kredytobiorców zostało

rozwiązane przez rozwód.

Sąd drugiej instancji uznał, że postanowienia umowy kredytu, które

uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne,

obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają

równorzędność stron. Postanowienia takie nie wiążą konsumenta (art. 3851 k.c.).

Ponieważ postanowienia te określają główne świadczenia stron, to ich eliminacja

z umowy musi prowadzić do jej upadku.

Sąd odwoławczy uznał, że żądanie przez powodowy bank zwrotu

niespłaconego kredytu z oprocentowaniem, w następstwie wypowiedzenia umowy,

mieści w sobie żądanie zasądzenia zwrotu świadczenia nienależnego w następstwie

ewentualnego upadku umowy kredytu. Podstawą faktyczną powództwa był fakt

wypłacenia kredytobiorcom sumy kredytu i niedokonanie jej zwrotu. Bank przytoczył

zatem fakty uzasadniające żądanie zasądzenia dochodzonej kwoty na podstawie

art. 405 w zw. z art. 410 § 1 k.c. w razie stwierdzenia upadku umowy. Przyjęcie przez

sąd innej podstawy prawnej zasądzenia świadczenia niż wskazana w pozwie

nie stanowi wyjścia poza granice żądania określone w art. 321 § 1 k.p.c. Powód ma

obowiązek przytoczenia jedynie faktów uzasadniających żądanie (art. 187 § 1 pkt 2

k.p.c.), a konstrukcja podstawy prawnej rozstrzygnięcia należy do sądu. Sąd nie

może wyjść poza faktyczną podstawę pozwu, a wskazane przez stronę powodową

przepisy prawa materialnego, mające stanowić podstawę powództwa, nie wiążą

sądu.

Sąd drugiej instancji wskazał, że istnieje też odmienna linia orzecznicza,

wykluczająca zasądzenie określonego świadczenia pieniężnego na podstawie

przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, w sytuacji gdy powód domaga się

spełnienia świadczenia (wykonania zobowiązania) na podstawie nieważnej umowy.

Jednak orzeczenia te nie przystają do sytuacji, jaka może wystąpić w przypadku

skorzystania przez kredytobiorcę z ochrony konsumenckiej i specyficznej

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia umownego tylko wobec

II CSKP 92/24

4

konsumenta, a w konsekwencji upadku umowy w związku z nieudzieleniem

następczo przez konsumenta zgody na niedozwolone postanowienie umowne.

Odmienna jest bowiem sytuacja w przypadku nieważności bezwzględnej umowy,

istniejącej od początku, od sytuacji, w której niedozwolone postanowienie umowne

jest wprawdzie od początku, z mocy prawa, dotknięte bezskutecznością,

ale konsument może udzielić następczo zgody na to postanowienie i w ten sposób

przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Dlatego powództwo banku podlegało

uwzględnieniu do wysokości wypłaconego kredytu.

Powództwo wzajemne kredytobiorców o zwrot dokonanych spłat także

podlegało uwzględnieniu, lecz ze względu na ustanie wspólności majątkowej

na skutek rozwodu (fakt ujawniony dopiero w postępowaniu apelacyjnym) każdemu

z kredytobiorców przysługuje połowa dochodzonej wierzytelności (kredytobiorcy

oświadczyli, że kredyt spłacali w równych częściach).

Sąd odwoławczy uznał umowę kredytu za umowę wzajemną i uwzględnił

podniesiony przez bank zarzut zatrzymania. Przyjął przy tym, że skuteczne

skorzystanie przez dłużnika z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia

pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia, wobec czego

nie jest zasadne roszczenie kredytobiorców o odsetki za okres od dnia następnego

od skorzystania przez bank z zarzutu zatrzymania.

Pozwani kredytobiorcy w skardze kasacyjnej wnieśli o uchylenie wyroku Sądu

drugiej instancji w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego przez zasądzenie

zapłaty na rzecz banku oraz przez oddalenie powództwa wzajemnego o odsetki

i zastrzeżenie zapłaty po zaoferowaniu bankowi kwoty 629 505,05 zł, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 321 § 1 w zw. z art. 1562 k.p.c. przez

uznanie, że żądanie banku zwrotu niespłaconego kredytu z oprocentowaniem mieści

w sobie żądanie zwrotu świadczenia nienależnego, a także naruszenie prawa

materialnego:

1) art. 496 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo

bankowe przez uznanie umowy kredytu za umowę wzajemną i nieuprawnione

zastosowanie prawa zatrzymania;

II CSKP 92/24

5

2) art. 3851 k.c. w zw. z art. 9 i 76 Konstytucji oraz art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez

uwzględnienie zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez bank bez uprzedniego

wezwania do zapłaty, co do skutkowało niemożnością realizacji długoterminowego

celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13;

3) art. 496 i 497 k.c. przez przyjęcie, że prawo zatrzymania może mieć

zastosowanie do wzajemnego zwrotu świadczeń wzajemnych;

Po wniesieniu skargi kasacyjnej Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy

w Warszawie postanowieniem z 20 lipca 2023 r. ogłosił upadłość powodowego

banku. Postanowieniem z 15 września 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił

postępowanie kasacyjne i wezwał syndyka masy upadłości do udziału w sprawie,

a następnie postanowieniem z 8 listopada 2023 r. podjął postępowanie z udziałem

syndyka.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Na wstępie należało rozważyć dopuszczalność podjęcia w całości

postępowania z udziałem syndyka masy upadłości banku na podstawie art. 180 § 1

pkt 5 lit. b k.p.c., ponieważ powołany w tym przepisie wyjątek – art. 145 ust. 1 pr.upadł.

– pozwala na prowadzenie przeciwko syndykowi postępowania o wierzytelność,

która podlega zgłoszeniu do masy upadłości, dopiero po prawomocnej odmowie

umieszczenia na liście wierzytelności. Sprawą objętą hipotezą art. 145 ust. 1 pr.upadł.

jest też sprawa z powództwa wzajemnego. Jednak w postępowaniu kasacyjnym Sąd

Najwyższy co do zasady nie rozpoznaje powództwa o świadczenie, czyli nie

prowadzi postępowania o wierzytelność. Sąd Najwyższy orzeka o wyroku sądu

drugiej instancji i może orzec o wierzytelności tylko na podstawie art. 39816 k.p.c.,

co jednak w przypadku pozwanego w upadłości dopuszczalne jest dopiero po

spełnieniu warunku z art. 145 § 1 pr.upadł. Zatem Sąd Najwyższy prowadzi

postępowanie kasacyjne w całym zakresie zaskarżenia, lecz nawet w przypadku

spełnienia warunków z art. 39816 i 386 § 1 k.p.c. nie może zmienić wyroku sądu

pierwszej instancji co do wierzytelności przeciwko upadłemu i ogranicza się wówczas

II CSKP 92/24

6

do uchylenia wyroku sądu drugiej instancji, a dopiero ten sąd zawiesza postępowanie

apelacyjne.

2. Zasadny jest zarzut naruszenia prawa materialnego przez uznanie umowy

kredytu za umowę wzajemną i zastosowanie prawa zatrzymania w stosunku do

świadczenia zasądzonego na rzecz kredytobiorców (zarzut oznaczony wyżej jako 1.

i 3.). W uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23

(OSNC 2025, nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej

strony. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania

może przysługiwać tylko w przypadku świadczeń różnorodzajowych. Zagadnienie

prawa zatrzymania w przypadku umowy kredytu wprost rozstrzyga uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025,

nr 11, poz. 98), stanowiąca, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia

spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi

nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

3. Przeciwko zastosowaniu prawa zatrzymania był także skierowany

niezasadny zarzut naruszenia art. 3851 k.c. (zarzut 2.). Przepis ten, nawet przy

uwzględnieniu powołanych w skardze przepisów Konstytucji i dyrektywy 93/13,

nie może być uznany za regulujący prawo zatrzymania. Wobec nieprzysługiwania

bankowi prawa zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c., szersze

omówienie zarzutu naruszenia art. 3851 k.c. jest zbędne.

4. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie

powództwa banku do wysokości wypłaconego kredytu. W pozwie bank wniósł

o zapłatę 932 751,02 zł z tytułu rat kredytu wymagalnych przed jego

wypowiedzeniem ze skapitalizowanymi odsetkami oraz reszty kredytu, wymagalnej

na skutek wypowiedzenia. Skarżący podnieśli, że warunkiem zasądzenia na rzecz

banku zwrotu wypłaconego kredytu jako świadczenia nienależnego była zmiana

powództwa zgodnie z art. 193 § 1 k.p.c. Tymczasem bank nie zmienił powództwa

nawet po uprzedzeniu w trybie art. 1562 k.p.c. przez Sąd Apelacyjny na rozprawie

17 lutego 2022 r., że roszczenie banku może zostać rozpoznane w oparciu

o przepisy o nienależnym świadczeniu.

II CSKP 92/24

7

W świetle art. 187 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w sprawie o świadczenie rzeczy

oznaczonych tylko co do gatunku, w szczególności o świadczenie pieniężne,

roszczenie jest identyfikowane przez wysokość żądanego świadczenia oraz fakty,

na których powód opiera swoje żądanie. Niekiedy to samo żądanie, niezależnie

od jego podstawy faktycznej, może być uzasadnianie różnymi, alternatywnymi

podstawami prawnymi i zmiana podstawy prawnej nie zmienia jego tożsamości

w rozumieniu art. 321 § 1 k.p.c. Podstawą faktyczną żądania zapłaty kwoty

pieniężnej na skutek wypowiedzenia umowy kredytu są następujące fakty:

wypłacenie kredytu, wypowiedzenie umowy oraz przede wszystkim – zawarcie

umowy kredytu, która określa świadczenia należne od kredytobiorców,

w szczególności odsetki należne do dnia wypowiedzenia, a czasami także

na wypadek wypowiedzenia, a ponadto zasady indeksacji w przypadku kredytów

indeksowanych. Natomiast podstawą faktyczną żądania zapłaty sumy pieniężnej

z tytułu zwrotu nienależenie wypłaconego kredytu jest sam fakt wypłaty tej kwoty

bez podstawy prawnej. To kredytobiorcę obciąża wówczas ciężar powołania się

na umowę czyniącą wypłatę świadczeniem należnym. W sprawie o zwrot

świadczenia nienależnego powoda (wierzyciela) nie obciążą ciężar udowodnienia

nieistnienia zobowiązania. Dopiero w przypadku powołania się pozwanego

na umowę przyznającą mu prawo do tego świadczenia, powoda obciąża ciężar

wykazania, że powołane przez pozwanego umowa nie jest ważną podstawą

świadczenia (np. jest nieważna lub nastąpiło skuteczne odstąpienie – art. 410 § 2

k.c.). Prawidłowa jest zatem teza Sądu drugiej instancji, że podstawa faktyczna

żądania zwrotu kredytu na skutek wypowiedzenia mieści w sobie podstawę faktyczną

zwrotu wypłaconej sumy kredytu jako świadczenia nienależnego.

W niniejszej sprawie to kredytobiorcy w odpowiedzi na pozew powołali się

na nieważność umowy kredytu, w sprawie o zwrot kredytu na skutek jego

wypowiedzenia. W takiej sytuacji bank nie może utracić prawa do zwrotu wypłaconej

sumy tylko dlatego, że podtrzymuje swoje stanowisko o ważności umowy. Powstaje

zagadnienie, czy wówczas jedyną drogą do dochodzenia zwrotu wypłaconej sumy

jest rozszerzenie powództwa o żądanie ewentualne, na wypadek oddalenia

powództwa o zwrot wypowiedzianego kredytu z odsetkami. Sąd odwoławczy uznał,

II CSKP 92/24

8

że zgłoszenie żądania ewentualnego nie było konieczne, gdyż sąd i tak jest

uprawniony w takiej sytuacji do oceny żądania pozwu na podstawie art. 410 § 2 k.c.

Powyższa teza Sądu Apelacyjnego jest prawidłowa. Bankowi zawsze

przysługuje zwrot wypłaconej sumy albo na mocy umowy – w ratach,

albo jednorazowo jako zwrot świadczenia nienależnego. Podobna sytuacja zachodzi

w przypadku wielu innych umów przewidujących zwrot przedmiotu świadczenia

otrzymanego uprzednio od drugiej strony. Przy umowach tego rodzaju,

tj. przewidujących zwrot przedmiotu świadczenia otrzymanego od drugiej strony,

podstawa faktyczna żądania zwrotu przedmiotu świadczenia w oparciu o umowę

mieści w sobie podstawę faktyczną żądania zwrotu jako świadczenia nienależnego.

Wymaganie od dochodzącego zwrotu na podstawie umowy, aby zgłaszał w pozwie

żądanie ewentualne zwrotu tego samego jako świadczenia nienależnego, licząc się

z oceną umowy jako nieważnej, byłoby zbędną komplikacją procesu. Mogłoby

to np. prowadzić do zbędnego sporu o ważność umowy. Jeżeli na mocy umowy

powstał obowiązek zwrotu świadczenia otrzymanego uprzednio od drugiej strony,

to ważność umowy jest nieistotna. Zarówno w przypadku ważności, jak i nieważności

umowy istnieje obowiązek zwrotu przedmiotu świadczenia. Dlatego podmiot

dochodzący zwrotu przedmiotu świadczenia nie musi zgłaszać żądania

ewentualnego na wypadek nieważności umowy.

W wyroku z 11 września 2025 r., II CSKP 211/24, Sąd Najwyższy uznał,

że pozew banku o spłatę wypowiedzianego kredytu przerwał bieg przedawnienia

roszczenia o zwrot sumy kredytu jako świadczenia nienależnego, co umożliwiło

uznanie za skuteczne oświadczenia banku o potrąceniu w procesie o zwrot spłat,

wytoczonym przez kredytobiorcę. W uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy zwrócił

uwagę, że uznanie żądania zwrotu przedmiotu świadczenia za to samo roszczenie

w rozumieniu art. 123 § 1 pk1 1 k.c., niezależnie od podstawy prawnej, nie jest

sprzeczne z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, Nr 12, poz. 118), stanowiącą w pkt 3,

że w przypadku, gdy umowa kredytu nie wiąże, powstają samodzielne roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron tej umowy (tzw. teoria

dwóch kondykcji). Uchwała stoi na przeszkodzie zmniejszaniu sumy zwrotu

należnego jednej ze stron o sumę zwrotu należnego drugiej stronie (chyba że doszło

II CSKP 92/24

9

do skutecznego potrącenia), lecz nie stanowi przeszkody do alternatywnego

uzasadnienia żądania zwrotu wypłaconej sumy kredytu.

W niniejszej sprawie powodowy bank nie przytoczył alternatywnego

uzasadnienia, lecz z chwilą uprzedzenia przez Sąd Apelacyjny o alternatywnej

podstawie oceny żądania banku, ewentualne oświadczenie procesowe banku było

bez znaczenia. Przy tym naruszenie art. 1562 k.p.c. nie może być podstawą skargi

kasacyjnej, nawet jeżeli nie było podstaw do takiego uprzedzenia. Naruszenie tego

przepisu może być skuteczną podstawą skargi tylko w przypadku

jego niezastosowania, czyli nieuprzedzenia stron i mimo to wydania następnie

orzeczenia na podstawie materialnoprawnej niepowołanej przez żadną ze stron.

Strona zaskoczona zastosowaną przez sąd kwalifikacją prawną żądania pozwu

lub zarzutu pozwanego może podnieść, że w przypadku uprzedzenia przytoczyłaby

okoliczności mogące prowadzić do odmiennej oceny prawnej i dlatego sąd powinien

uprzedzić o możliwości zmiany kwalifikacji. Jeżeli jednak sąd, jak w niniejszej

sprawie, przed zamknięciem rozprawy uprzedził strony o możliwości zastosowania

podstawy prawnej rzeczywiście następnie zastosowanej przy orzekaniu,

to przedmiotem zarzutów kasacyjnych może być tylko zastosowanie tej podstawy,

a nie fakt uprzedzenia stron przez sąd. Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku

przeprowadzenia dowodu mimo podstaw do jego pominięcia, np. ze względu

na powołanie dowodu po terminie. Tylko pominięcie dowodu z naruszeniem

przepisów postępowania może być skuteczną podstawą skargi kasacyjnej. Wnioski

z przeprowadzonego dowodu zawsze należy uwzględniać (art. 233 k.p.c.).

Uprzedzenie przez Sąd o możliwości zastosowania art. 410 k.c. uczyniło także

nieistotnym hipotetyczne rozszerzenie przez bank powództwa o żądanie ewentualne.

Nawet przy przyjęciu poglądu skarżących, że zasądzenie na rzecz banku zwrotu

sumy kredytu wymagało zmiany powództwa, to bank nie może ponieść negatywnych

konsekwencji niedokonania zmiany powództwa, skoro został uprzedzony

o możliwości oceny jego roszczenia na podstawie art. 410 k.c., czyli w istocie

o zbędności takiej zmiany powództwa.

Zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 321 § 1 oraz art. 1562 k.p.c.,

jest niezasadny.

II CSKP 92/24

10

5. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną kredytobiorców co do uwzględnionej przez Sąd drugiej

instancji części powództwa banku. Natomiast w części skargi skierowanej przeciwko

rozstrzygnięciu o powództwie wzajemnym kredytobiorców (przez uwzględnienie

apelacji banku co do zarzutu zatrzymania i odsetek od podniesienia tego zarzutu)

skarga kredytobiorców była uzasadniona (naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.)

i Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w tej części

i przekazał sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Marcin Łochowski

Beata Janiszewska

Dariusz Pawłyszcze

(M.M.)

[SOP]