Bank nie zatrzyma pieniędzy z kredytu frankowego, SN oddalił skargę kasacyjną

Wyrokiem z 10 lutego 2023 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu

z 17 maja 2022 r., którym zasądzono od pozwanego na rzecz powodów 58 096,51 zł

z odsetkami tytułem zwrotu nienależnego świadczenia w związku z nieważnością

umowy kredytu.

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd I instancji wynika, że

26 września 2008 r. powodowie zawarli z pozwanym umowę o kredyt hipoteczny

w wysokości 280 500 zł indeksowany kursem franka szwajcarskiego. Wypłacona

w złotych kwota kredytu miała zostać przeliczona na franki zgodnie z kursem kupna

franka szwajcarskiego według tabeli kursów walut obcych obowiązującej w banku

w dniu uruchomienia kredytu (§ 7 ust. 1). Na podstawie § 11 ust. 4 umowy

kredytobiorcy zobowiązywali się spłacać raty kredytu w złotych po ich uprzednim

przeliczeniu według kursu sprzedaży franka szwajcarskiego z tabeli kursowej banku

obowiązującego w dniu płatności raty. Z kolei w § 29 umowy zawarto oświadczenie

kredytobiorców, że są świadomi, iż z kredytem waloryzowanym związane jest ryzyko

kursowe, a jego konsekwencje wynikające z niekorzystnych wahań kursu złotego

względem walut obcych mogą mieć wpływ na wzrost kosztów obsługi kredytu.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał postanowienia

umowy ustalające sposób przeliczenia kursu waluty wypłacanego kapitału

i spłacanych rat za abuzywne z uwagi na przyznanie bankowi możliwości

wyznaczania kursu, na podstawie którego wyliczane były zobowiązania

kredytobiorców. Ponadto wskazał, że przyznanie możliwości kształtowania

wysokości świadczeń jednej ze stron umowy przez drugą przesądza o sprzeczności

tak ukształtowanego stosunku umowy kredytu indeksowanego z jego naturą.

Zdaniem Sądu I instancji wyeliminowanie niedozwolonych klauzul przeliczeniowych,

jako określających główne świadczenia kredytobiorców, skutkowało nieważnością

całej umowy. W rezultacie na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powodów sumę świadczoną nienależnie oraz

II CSKP 947/24

3

zasądził odsetki ustawowe za opóźnienie od dnia wydania przez pozwanego „decyzji”

o odmowie zwrotu powodom nienależnego świadczenia.

Sąd II instancji uznał za prawidłowe przyjęte w sprawie ustalenia faktyczne

i podzielił wyrażoną przez Sąd Rejonowy ocenę prawną, w niektórych kwestiach ją

doprecyzowując. W szczególności Sąd Okręgowy poparł stanowisko co do

abuzywności klauzul przeliczeniowych, podkreślając, że dla tej oceny nie ma

znaczenia okoliczność, iż w umowie zawarto oświadczenie co do świadomości

ryzyka kursowego wiążącego się z zaciągnięciem kredytu indeksowanego do waluty

obcej. Ujęcie w umowie oświadczenia nie daje – zdaniem Sądu II instancji – podstaw

do uznania, że powodowie zostali właściwie i rzetelnie poinformowani

o przedmiotowym ryzyku. Ponadto Sąd Okręgowy podkreślił, że unormowania

zawarte w art. 3851-3853 k.c. mają charakter szczególny względem przepisów

regulujących swobodę kontraktowania. Sąd II instancji podzielił także stanowisko

Sądu Rejonowego, w świetle którego postanowienia uznane następnie za

niedozwolone klauzule określały główne świadczenia stron, określające elementy

konieczne stosunku prawnego, w związku z czym ich wyeliminowanie musi

prowadzić do uznania całej umowy za nieskuteczną (nieważną).

Przy dokonywaniu rozliczeń na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu Sąd II instancji nie uwzględnił podniesionego przez pozwanego zarzutu

zatrzymania, wskazując, że prawo zatrzymania znajduje zastosowanie do umów

wzajemnych, do których nie można zaliczyć umowy kredytu. Ponadto Sąd Okręgowy

zgodził się z Sądem I instancji co do daty początkowej naliczania odsetek za

opóźnienie.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżając

wyrok w całości. W skardze zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego oraz

materialnego, tj.:

1) art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia w sposób

niejasny, ponieważ nie wynika z niego, czy klauzule indeksacyjne zostały uznane

jednocześnie za nieważne i abuzywne;

II CSKP 947/24

4

2) art. 58 § 1 w zw. z art. 3531 k.c. przez uznanie, że umowa kredytu

indeksowanego do waluty obcej powinna być uznana za sprzeczną z zasadą

swobody umów;

3) art. 58 § 1 i 3 w zw. art. 3851 § 1 k.c. przez uznanie, że postanowienie

wypełniające przesłanki abuzywności może być jednocześnie uznane za

bezwzględnie nieważne;

4) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

niewyodrębnienie z postanowień przewidujących przeliczenia walutowe klauzul

ryzyka walutowego, dotyczących wyrażenia zobowiązania w walucie obcej, obok

klauzul spreadu walutowego, odsyłających do stosowanych przez bank kursów

waluty, oraz przez przyjęcie, że każda z nich stanowi postanowienie określające

główne świadczenie stron, mimo że jedynie klauzule ryzyka walutowego odnoszą się

do głównego świadczenia stron, co doprowadziło do nieprawidłowej, łącznej oceny

obu klauzul pod kątem abuzywności;

5) art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

przyjęcie, że klauzule ryzyka walutowego nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny, podczas gdy zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem oraz

jednoznacznie wynika z nich, że kredyt był indeksowany kursem waluty obcej, przez

co nie podlegają ocenie pod kątem abuzywności;

6) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że

klauzule ryzyka walutowego są abuzywne z uwagi na niedochowanie obowiązków

informacyjnych, które w chwili zawierania umowy nie wynikały z przepisów prawa;

7) art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez nieuwzględnienie zarzutu zatrzymania

podniesionego przez pozwanego;

8) art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c. przez przyznanie powodom odsetek za

opóźnienie od zasądzonego świadczenia za okres poprzedzający wyrażenie przez

nich zgody na trwałą bezskuteczność umowy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego powodowie wnieśli m.in. o jej

oddalenie oraz o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

II CSKP 947/24

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga okazała się bezzasadna.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia procesowego,

należy wskazać, że skarżący, chcąc kwestionować sposób sporządzenia przez Sąd

II instancji uzasadnienia, powinien był powołać się na art. 387 § 21 k.p.c. Określa on

bowiem warunki, jakim powinno odpowiadać orzeczenie sądu odwoławczego.

Niezależnie od tego wskazać należy, że naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad

sporządzania uzasadnienia orzeczenia jedynie wyjątkowo może stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej (tak SN m.in. w wyrokach: z 7 października 2005 r., IV CK 122/05;

z 28 listopada 2007 r., V CSK 288/07; z 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07,

OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 118; z 2 czerwca 2011 r., I CSK 581/10; z 11 marca

2020 r., I CSK 585/18; z 24 września 2020 r., IV CSK 32/19, i z 13 maja 2021 r.,

V CSKP 101/21). Taki przypadek nie występuje natomiast w rozpoznawanej sprawie,

co oznacza, że zarzut nr 1 należało uznać za bezzasadny.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego, wskazać trzeba

na wstępie, iż w orzecznictwie Sądu Najwyższego ustalono już, że między klauzulami

ryzyka walutowego i spreadu walutowego występuje ścisłe powiązanie

(zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli

z umowy usunięte zostałyby postanowienia określające sposób ustalenia kursu

waluty, do zastosowania tzw. klauzuli ryzyka (zastosowania mechanizmu

przeliczeniowego) konieczne byłoby zastąpienie takich postanowień innym

sposobem określenia kursu. Taki zabieg jest zaś niedopuszczalny zgodnie

z punktem pierwszym uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, w którym Sąd Najwyższy uznał, że w razie przyjęcia, że

postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się

do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można uznać, że

miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

II CSKP 947/24

6

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Na podstawie art. 87 § 1 ustawy

o Sądzie Najwyższym uchwała ta ma moc zasady prawnej i wiąże Sąd Najwyższy

w niniejszej sprawie. Z uwagi na wspomniane powiązanie przedmiotowych klauzul,

nie można zatem – jak chciałby tego skarżący – badać odrębnie klauzuli ryzyka ani

pod kątem tego, czy stanowi ona postanowienie określające główne świadczenie

stron, ani – w dalszej kolejności – czy jest abuzywna.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości

kwalifikacja klauzul kształtujących mechanizm przeliczeniowy, na który składa się

zarówno klauzula ryzyka, jak i klauzula spreadu, jako określających główne

świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo).

Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają kontroli

pod kątem abuzywności, ale tylko wtedy, gdy zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 in fine k.c.). Takie rozwiązanie ustawowe, wywodzące

się z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13, opiera się na założeniu, zgodnie z którym

postanowienia określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają

rzeczywistą wolę konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły

największą wagę. W związku z tym zasada ochrony konsumenta musi ustąpić

ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej w prawie cywilnym. Wyłączenie spod

kontroli nie może jednak obejmować postanowień nietransparentnych, gdyż w ich

przypadku konsument nie ma możliwość łatwej oceny rozmiarów swojego

świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Z tą ostatnią

sytuacją mamy do czynienia w przypadku analizowanej klauzuli przeliczeniowej. Nie

można bowiem uznać, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z umowy konsekwencje

ekonomiczne. Powodowie nie byli w stanie na podstawie umowy oszacować kwoty,

którą będą musieli świadczyć w przyszłości. W rezultacie klauzule przeliczeniowe

jako sformułowane w sposób niejednoznaczny podlegają ocenie pod kątem

abuzywności. Na tym etapie sprawdzeniu podlega, czy były one sprzeczne z dobrymi

obyczajami i czy naruszały interes konsumenta.

II CSKP 947/24

7

Uznać trzeba, że uzależnienie wysokości świadczenia konsumenta od

swobodnej decyzji banku przesądza o sprzeczności z dobrymi obyczajami

przedmiotowych klauzul. W ten sposób doszło także do naruszenia interesów

konsumenta. W konsekwencji należy wskazać, że zarówno postanowienia umowy

określające zasady przeliczenia na złote kwoty udzielonego kredytu przy jego

wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych (zob. uzasadnienie uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118, i przywołane tam

orzecznictwo). Zarzuty nr 4 i 5 okazały się zatem bezzasadne.

Należy również wskazać, że klauzule dotyczące przeliczenia waluty

pozostawiające swobodę bankowi co do ustalenia kursu muszą zostać uznane za

niedozwolone postanowienia umowne niezależnie od tego, czy powodom w należyty

sposób wyjaśniono ryzyko, jakie ponosili, zawierając umowę kredytu.

W konsekwencji również zarzut nr 6 należało uznać za chybiony.

Odnosząc się do zarzutu nr 2, wskazać należy, że wbrew temu, co twierdzi

skarżący, Sądy meriti nie zakwestionowały możliwości zawierania umów kredytu

indeksowanego kursem waluty obcej. Zwróciły natomiast uwagę, że w zawartej

między powodami i pozwanym umowie zastosowanie mechanizmu indeksacji

przysparzało pozwanemu dodatkowego oraz nieweryfikowalnego co do wysokości

wynagrodzenia. Zarzut nr 2 okazał się w rezultacie bezzasadny.

Z kolei przez sformułowanie zarzutu nr 3 skarżący kwestionuje ocenę prawną

Sądów meriti w przedmiocie sankcji, jaka dotyka postanowienia umowy pozwalające

bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przedstawiony wyżej wniosek,

zgodnie z którym postanowienia, w których kredytodawca jest upoważniony do

jednostronnego oznaczenia kursu waluty właściwej do wyliczenia wysokości

zobowiązania kredytobiorcy oraz ustalenia wysokości rat kredytu, jeżeli z treści

stosunku prawnego nie wynikają obiektywne i weryfikowalne kryteria oznaczenia

tego kursu, stanowią niedozwolone postanowienia umowne, nie wyklucza wniosku,

że są one jednocześnie sprzeczne z naturą stosunku kredytu indeksowanego

(zob. uchwałę SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022, nr 11, poz. 109).

II CSKP 947/24

8

Konkluzja co do tego, że takie postanowienie może zarazem wykraczać poza

naturę zobowiązania, jak i stanowić niedozwolone postanowienie umowne, nie

przesądza jeszcze rodzaju sankcji, jaka ma zastosowanie w tym przypadku. Zważyć

jednak należy na art. 58 § 1 k.c., zgodnie z którym czynność prawna sprzeczna

z ustawą jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek,

w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej

wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. W ocenie Sądu Najwyższego za inny przepis

w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. może być uznany także art. 3851 k.c. Oznacza to, że

postanowienie wykraczające poza granice swobody umów w rozumieniu

art. 3531 k.c., które z tej przyczyny może być jednocześnie zakwalifikowane jako

niedozwolone postanowienie umowne, nie jest bezwzględnie nieważne, ale nie

wiąże konsumenta w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (tak SN w uchwale z 28 kwietnia

2022 r., III CZP 40/22). Na powyższą kwestię zwrócił zresztą uwagę Sąd II instancji,

powołując się na charakter szczególny unormowań z art. 3851-3853 k.c. wobec

przepisów regulujących swobodę kontraktowania. Zarzut nr 3 należało zatem uznać

za bezzasadny.

W dalszej kolejności należy wskazać, że niedozwolone postanowienia nie

wiążą konsumenta (art. 3851 § 2 k.c.), co w warunkach niniejszej sprawy oznacza,

że niemożliwe staje się określenie kursu waluty obcej, na podstawie którego

dochodzi do ustalenia wysokości świadczeń stron. Eliminacja klauzul

przeliczeniowych skutkująca brakiem możliwości wskazania rozmiaru świadczeń

stron przesądza zatem o tym, że umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie, co

potwierdził Sąd Najwyższy w punkcie drugim uchwały pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22.

W odniesieniu do zarzutu dotyczącego nieuwzględnienia przez Sąd II instancji

podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania, należy wskazać, że

w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025,

nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że w razie dochodzenia od banku

zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się

niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496

w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną

podziela zajęte w przywołanej uchwale stanowisko, co oznacza, że powołanie się

II CSKP 947/24

9

przez bank na prawo zatrzymania w niniejszej sprawie nie było możliwe.

Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie jest

umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496 k.c.

przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.

Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości

powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej

sprawy pozostaje w zgodzie z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 oraz

art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję

bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia

nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona dyrektywa nie stanowi

wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku prawnego stron, jednak

należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego, który jest zgodny

z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach ogólnie

przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów

SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 dowiodła istnienia takiej możliwości. Zarzut nr 7

należało zatem uznać za bezzasadny.

Odnosząc się do ostatniego z zarzutów, dotyczącego zasądzenia odsetek

ustawowych za opóźnienie, trzeba wspomnieć, że roszczenia z tytułu nienależnego

świadczenia mają charakter bezterminowy, zaś termin spełnienia świadczenia

wyznacza się na podstawie art. 455 k.c. – powinno być ono spełnione niezwłocznie

po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. O ile klauzula abuzywna nie wywołuje

wobec konsumenta żadnych skutków prawnych, co sąd ma obowiązek uwzględnić

z urzędu, a świadczenia spełnione na podstawie takiej klauzuli są nienależne

i podlegają zwrotowi, o tyle konsument, mając świadomość niewiążącego charakteru

niedozwolonego postanowienia, może jednak wyrazić następczo „świadomą,

wyraźna i wolną” zgodę na związanie tym postanowieniem. Do postawienia jego

roszczenia w stan wymagalności potrzebne jest zatem wyrażenie przez konsumenta

oświadczenia o braku woli związania postanowieniem niedozwolonym.

Choć orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz TSUE w przedmiocie formy tego

oświadczenia podlegało ewolucji, obecnie przyjmuje się, że oświadczenie

II CSKP 947/24

10

w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym postanowieniem nie wymaga

żadnej formy szczególnej, a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie,

które ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta

co do tego, że nie chce być związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana

przede wszystkim w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument

dąży do realizacji swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli

i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem

abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania

do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób,

z którego będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony

charakter postanowień (zob. m.in. uchwałę z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, oraz

wyrok SN z 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23).

W niniejszej sprawie powodowie skierowali do banku przedsądowe wezwanie

do zapłaty z powołaniem się na zawarcie w umowie mechanizmu pozwalającego na

jednostronne ustalanie wysokości raty, które można uznać za oświadczenie

w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym postanowieniem, stawiające

zarazem ich roszczenie przysługujące względem banku w stan wymagalności. Na

podstawie art. 455 k.c. pozwany był zatem zobowiązany do niezwłocznego zwrotu

nienależnego świadczenia. W konsekwencji wskazać należy, że Sąd II instancji

prawidłowo zasądził odsetki za opóźnienie od dnia udzielenia negatywnej

odpowiedzi na wezwanie powodów, a zarzut nr 8 należało uznać za chybiony.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98

§ 1, 3 i 4 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 oraz § 20 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie. Suma zwrotu kosztów została rozdzielona na powodów w częściach

równych (zob. uchwałę SN z 16 listopada 2023 r., III CZP 54/23, OSNC 2024, nr 6,

poz. 57).

(E.M.) Mariusz Załucki

Marcin Krajewski Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 947/24

11

[SOP]