Internowanie w stanie wojennym: SN oddalił kasację o wyższe zadośćuczynienie

Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia 26 listopada 2024 r., sygn. akt IV

Ko 771/24 zasądził na podstawie art. 8 ust. 1 w zw. z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 23

II KK 378/25

2

lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego

(dalej: ustawa lutowa) od Skarbu Państwa na rzecz U.Ł. kwotę 270.000 zł tytułem

zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej męża W.Ł. wynikłą z wydania

przez Komendanta Wojewódzkiego MO w L. w dniu 21 grudnia 1981 r. decyzji Nr

[…] o internowaniu w związku z wprowadzeniem w dniu 31 grudnia 1981 r. stanu

wojennego i wykonania tej decyzji poprzez internowanie w okresie od 21 grudnia

1981 r. do 20 września 1982 r. z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia

uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt I), w pozostałej części wniosek

oddalając (pkt II). Orzeczenie zawierało także rozstrzygnięcia w przedmiocie

kosztów postępowania (pkt III i IV).

Wyrok ten zaskarżył pełnomocnik wnioskodawczyni w części, tj. co do

punktu II w zakresie w jakim oddalał dalej idące żądanie wniosku o

zadośćuczynienie, tj. ponad kwotę 270.000 zł, zarzucając:

1. „w oparciu o art. 438 pkt 2 k.p.k., obrazę przepisów postępowania, która

mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. poprzez dowolną

ocenę dowodów i wyciągnięcie z materiału dowodowego zgromadzonego w

sprawie wniosków sprzecznych z zasadami prawidłowego rozumowania,

doświadczenia życiowego i wskazaniami wiedzy i uznanie, że zasądzone

zadośćuczynienie spełnia cel i wymogi określone art. 8 ust. 1 ustawy z dnia

23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób

represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa

Polskiego (dalej: ustawa lutowa, ustawa rehabilitacyjna) w przypadku krzywd

W.Ł. doznanych wskutek pozbawienia go wolności z tytułu internowania w

okresie od dnia 19 grudnia 1981 r. do dnia 20 września 1982 r. na podstawie

decyzji o internowaniu nr […], wydanej przez Komendanta Wojewódzkiej

Milicji Obywatelskiej w L. w dniu 21 grudnia 1981 r., w związku z jego

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;

2. w oparciu o art. 438 pkt 1a k.p.k., obrazę przepisów prawa materialnego:

1. tj. art. 445 § 1 k.c. w zw. z art. 445 § 2 k.c. oraz art. 448 k.c., w zbiegu z art.

8 ust. 1 ustawy lutowej, poprzez błędne przyjęcie, że zasądzona kwota

zadośćuczynienia jest kwotą odpowiednią w przypadku krzywd W.Ł.,

II KK 378/25

3

doznanych wskutek pozbawienia go wolności z tytułu internowania w okresie

od dnia 19 grudnia 1981 r. do dnia 20 września 1982 r. na podstawie decyzji

o internowaniu nr […], wydanej przez Komendanta Wojewódzkiej Milicji

Obywatelskiej w L. w dniu 21 grudnia 1981 r., w związku z jego

działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego;

2. w oparciu o art. 438 pkt 2) k.p.k. obrazę przepisów postępowania, która

mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 410 k.p.k. poprzez pominięcie

i nieuwzględnienie we właściwy sposób wszystkich istotnych okoliczności,

wynikających z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, które

miały wpływ na wymiar krzywd W.Ł., a w konsekwencji na wysokość

zadośćuczynienia, w szczególności okresu izolacji, stanu jego zdrowia

psychicznego oraz fizycznego, sposobu w jaki był traktowany oraz wpływu

tych wydarzeń na jego zdrowie fizyczne i psychiczne;

3. art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 k.c. poprzez błędne ich

zastosowanie skutkujące uznaniem, iż w okolicznościach niniejszej sprawy

sumą odpowiednią zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez W.Ł. jest

kwota 270.000,00 zł, podczas gdy Sąd I instancji nie uwzględnił we właściwy

sposób wszystkich istotnych okoliczności, które w sposób wyjątkowy miały

wpływ na wymiar doznanych przez niego krzywd, a w konsekwencji na

wysokość zadośćuczynienia, tj. okoliczności zatrzymania, i warunków, w

jakich odbywał izolację, izolacji od najbliższych, skutków psychicznych

osadzenia, obawy o dalszą przyszłość, zdrowie i życie, niepewności co do

okresu izolacji, skali moralnego pokrzywdzenia;

4. naruszenie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej w zw. z art. 445 § 1 k.c. poprzez

błędną ich wykładnię skutkującą nieprawidłowym sposobem szacowania

przyznanego zadośćuczynienia za doznaną przez W.Ł. krzywdę poprzez

miarkowanie wysokości zasądzonego zadośćuczynienia poprzez

przemnożenie kwoty ok. 1.000,00 złotych przez ilość dni pozbawienia

wolności W.Ł., podczas gdy szacowanie odpowiedniego zadośćuczynienia

nie powinno podlegać na mechanicznym (nawet pośrednio) przeliczeniu

powyższych wartości, bez uwzględnienia metody zastosowanej przez

pełnomocnika skarżącej w tym zakresie we wniosku – podczas gdy

II KK 378/25

4

szacowanie odpowiedniego zadośćuczynienia powinno podlegać

uwzględnieniu w sposób indywidualny całokształtu okoliczności sprawy oraz

krzywdy”.

W konsekwencji wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie

na rzecz wnioskodawczyni dalszej kwoty 630.000 zł tytułem zadośćuczynienia,

ewentualnie przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Lublinie do ponownego

rozpoznania oraz zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni

kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg

norm przepisanych.

Po rozpoznaniu tak skonstruowanego środka odwoławczego, Sąd

Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 4 czerwca 2025 r., sygn. akt II AKa 9/25

utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, rozstrzygając jednocześnie w przedmiocie

kosztów postępowania drugoinstancyjnego.

Od powyższego wyroku kasację wywiódł pełnomocnik U.Ł., podnosząc

następujące zarzuty:

1. „rażące naruszenie prawa materialnego w postaci

1. art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń

wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego w zw. z art. 445 § 1 k.c. poprzez:

1. błędną wykładnię przesłanek statuujących obowiązek ustalania

adekwatności zadośćuczynienia, z jednoczesnym naruszeniem zasady

uznania sędziowskiego na rzecz oceny woluntarystycznej, zgodnie z

wypracowanymi regułami ustalenia wysokość zadośćuczynienia, w kwocie

rażąco zbyt niskiej w stosunku do rozmiarów krzywdy męża

Wnioskodawczyni, a także powielenie w tym zakresie błędnego

rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji oddalającego żądanie zasądzenia

zadośćuczynienia ponad kwotę 270.000 zł za krzywdę doznaną przez męża

Wnioskodawczyni, spowodowaną bezprawnym pozbawieniem wolności

przez okres ponad 9 miesięcy;

2. naruszenie zasad ustalania zadośćuczynienia na skutek nieuwzględnienia

wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności skali naruszenia prawa

przez organy państwowe PRL przy bezprawnym uwięzieniu W.Ł., w oparciu

II KK 378/25

5

o niezgodną z Konstytucją PRL podstawę prawną i rażącej dysproporcji

pomiędzy czynami popełnionymi przez męża Wnioskodawczyni a

zastosowanymi wobec niego środkami represji, jak również

nieuwzględnienie tego, że cierpienie W.Ł. wraz z upływem czasu zwiększało

się, w sytuacji gdy Sąd pierwszej instancji popełnił szereg błędów w tym

zakresie, zaś sąd ad quem nie dokonał koniecznej ich korekty, co

spowodowało, że obarczone jest nimi także orzeczenie Sądu II instancji.

3. Rażące naruszenie prawa procesowego w postaci:

1. art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k. oraz art. 7 k.p.k. poprzez

niedostateczne rozważenie przez Sąd II instancji wszystkich okoliczności

sprawy, w tym poprzez naruszenie zasady obiektywizmu i przez to

dokonanie wybiórczej analizy materiału dowodowego, polegającej na nie

dokonywaniu własnych ustaleń faktycznych, a powieleniu jedynie tych

dokonanych przez Sąd I instancji – podczas gdy ustalenia te były

kwestionowane przez Skarżącą w apelacji”.

Tym samym wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

sądowi odwoławczemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów

procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

Prokurator w pisemnej odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako

oczywiście bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wniesiona kasacja okazała się bezzasadna w stopniu oczywistym w

rozumieniu art. 535 § 3 k.p.k., co upoważniało Sąd Najwyższy do jej oddalenia na

posiedzeniu.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 519 k.p.k. strona może

wnieść kasację od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego

postępowanie oraz od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego o

umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w

art. 93a k.k. Oznacza to, że podnoszone w tym nadzwyczajnym środku zaskarżenia

zarzuty muszą wskazywać na uchybienia, o których mowa w art. 523 § 1 k.p.k., do

których doszło na etapie postępowania drugoinstancyjnego. Niedopuszczalne jest

więc bezpośrednie atakowanie w kasacji orzeczenia sądu pierwszej instancji, a

II KK 378/25

6

także kwestionowanie poczynionych na tym etapie ustaleń faktycznych.

Tymczasem podniesione przez skarżącego zarzuty obrazy art. 8 ust. 1 ustawy

lutowej i art. 445 § 1 k.c. skierowane są właśnie w stosunku do orzeczenia sądu a

quo. Zauważyć bowiem należy, że sąd ad quem utrzymał w mocy orzeczenie

pierwszoinstancyjne co oznacza, że nie stosował wskazanych przepisów prawa

materialnego, ergo nie mógł ich naruszyć (zob. m.in. postanowienie SN z dnia 28

października 2021 r., III KK 386/21; postanowienie SN z dnia 22 września 2022 r., I

KK 326/22; postanowienie SN z dnia 1 września 2023 r., I KK 243/23). Pierwszy z

podniesionych w kasacji zarzutów ma więc charakter niekasacyjny i jako taki w

zasadzie w ogóle nie powinien być rozpoznawany. Jak jednak słusznie zwraca się

uwagę w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zarzuty podniesione w kasacji pod

adresem orzeczenia sądu a quo podlegają rozważeniu przez sąd kasacyjny tylko w

takim zakresie, w jakim jest to nieodzowne dla należytego rozpoznania zarzutów

stawianych orzeczeniu sądu odwoławczego (por. wyrok SN z 18 listopada 1996 r.,

III KKN 148/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 12). Tym samym oceniając zarzut z

punktu pierwszego z uwzględnieniem art. 118 § 1 k.p.k., tj. przez pryzmat

uzasadnienia kasacji, należało go potraktować jako próbę zakwestionowania

standardu rzetelnej kontroli odwoławczej, wyznaczonego przez przepisy art. 433 §

2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., a w konsekwencji rozpoznać w takim zakresie

łącznie z zarzutem drugim, który dotyczył nierozważenia i nieustosunkowania się

przez sąd odwoławczy do wszystkich okoliczności podniesionych w apelacji

pełnomocnika U.Ł.

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku prowadzi jednak do wniosku, że

sąd ad quem sprostał nałożonym na niego wymaganiom, o których mowa we

wskazanych przepisach. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest

pogląd, zgodnie z którym nienależyta kontrola odwoławcza może zostać uznana za

inne rażące naruszenie prawa o istotnym wpływie na treść orzeczenia w rozumieniu

art. 523 § 1 k.p.k. jedynie wówczas, gdy będzie ona iluzoryczna, ogólnikowa,

schematyczna i nie ustosunkowująca się in concreto do istoty zarzutów (zob.

postanowienie SN z dnia 9 czerwca 2020 r., IV KK 121/20). Chodzi zatem o

rozpoznanie zarzutów podniesionych w środku odwoławczym w taki sposób, który

w istocie podważa konstytucyjny (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP) i konwencyjny (art.

II KK 378/25

7

13 EKPC) standard dwuinstancyjności postępowania (vide postanowienie SN z

dnia 3 października 2024 r., III KK 405/24). Z taką sytuacją nie mamy do czynienia

w niniejszej sprawie. Sąd drugiej instancji prawidłowo i rzetelnie odniósł się bowiem

do wszystkich zarzutów sformułowanych w zwykłym środku zaskarżenia, w tym

naruszenia art. 7 k.p.k. (s. 6-8 formularza UK2), jak i obrazy art. 445 § 1 k.c. oraz

art. 8 ust. 1 ustawy lutowej (s. 9-16 formularza UK2). Szczególną uwagę poświęcił

podnoszonej kwestii niedoszacowania wysokości zadośćuczynienia uznając, że

sąd meriti wziął pod uwagę wszystkie okoliczności eksponowane przez skarżącego

i prawidłowo je wyważył. Uwzględnił przy tym zarówno czas pozbawienia wolności

(internowania) W.Ł., jak i warunki, w jakich ono przebiegało, a także negatywne

konsekwencje jego niesłusznego pozbawienia wolności, które ww. odczuwał także

po zwolnieniu z internowania. Co więcej, podzielił stanowisko skarżącego, że

„zadośćuczynienie za krzywdę doznaną przez osobę represjonowaną za

działalność za rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego winno być z zasady

wyższe, aniżeli zadośćuczynienie zasądzone pokrzywdzonemu omyłką sądową”,

Oceniał zatem adekwatność przyznanego zadośćuczynienia także z

uwzględnieniem przyczyn zastosowania względem W.Ł. środków represji przez

organy PRL. Kwota 270.000 zł z całą pewnością nie odbiega od kwot zwyczajowo

zasądzanych w tego rodzaju sprawach, które wynoszą od kilku do kilkunastu

tysięcy złotych za jeden miesiąc. Tymczasem Sąd Najwyższy wielokrotnie

podkreślał, że zarzut niewłaściwego ustalenia kwoty zadośćuczynienia może być

skuteczny w postępowaniu kasacyjnym wyłącznie wtedy, gdy orzeczenie w sposób

oczywisty narusza zasady ustalenia wysokości tego świadczenia, co w praktyce

będzie miało miejsce tylko przy ustaleniu kwoty symbolicznej (zob. postanowienie

SN z dnia 22 września 2022 r., I KK 326/22 i przywołane tam judykaty).

Reasumując, nie budzi wątpliwości, że żadna kwota nie zrekompensuje

krzywdy doznanej z tytułu bezprawnego pozbawienia wolności, zwłaszcza za

działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Nie zmienia to jednak

faktu, iż kontroli instancyjnej dokonanej przez sąd odwoławczy w odniesieniu do

zasądzonego zadośćuczynienia nie sposób uznać za rażąco naruszającej przepisy

art. 433 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k. Z tych też względów, nie stwierdzając

II KK 378/25

8

bezwzględnych przyczyn odwoławczych, Sąd Najwyższy orzekł o oddaleniu kasacji

jako oczywiście bezzasadnej.

Zważywszy na to, że art. 13 ustawy lutowej stwierdzający, iż koszty

postępowania w sprawach objętych ustawą pokrywa Skarb Państwa dotyczy tylko

kosztów powstałych w okresie od wszczęcia do prawomocnego zakończenia

postępowania (por. postanowienie SN z dnia 21 marca 1997 r., WKN 5/97, OSNKW

1997, nr 7-8, poz. 55), na podstawie art. 637a k.p.k. w zw. z art. 636 § 1 k.p.k.

obciążono wnioskodawczynię U.Ł. uiszczoną opłatą. Jednocześnie zgodnie z art.

624 § 1 k.p.k. ze względów słuszności zwolniono ww. od wydatków postępowania

kasacyjnego.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji postanowienia.

[WB]

[a.ł]