Odsetki 20 zł dziennie od pożyczki 500 zł. SN uchylił prawomocny nakaz zapłaty z 2007 r.

II NSNc 121/24

2

Sąd Rejonowy w Bytomiu VII Wydział Grodzki (dalej: „Sąd Rejonowy, Sąd”)

nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 12 listopada 2007 r. sygn.

akt VII Nc 4244/07 nakazał pozwanemu D.G., aby zapłacił powodowi M.S. kwotę

650,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości po 20,00 zł za każdy dzień

opóźnienia poczynając od dnia 28 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz 30 zł tytułem,

kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, albo wniósł w

tymże terminie sprzeciw.

Pismem z dnia 20 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny (dalej: „skarżący”)

wniósł do Sądu Najwyższego skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu

zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy w Bytomiu

Wydział VII Grodzki w dniu 12 listopada 2007 r. sygn. akt VII Nc 4244/07 w sprawie

z powództwa M.S. przeciwko D.G. - o zapłatę.

Na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1 a ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1093) z uwagi na

konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego

urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej poprzez zagwarantowanie

zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 76 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78. poz. 483

ze zm.), takich jak prawo do własności oraz ochrona konsumenta, a ponadto prawa

do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami

określonymi przez art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jako

sprawiedliwości proceduralnej, zaskarżył przedmiotowy nakaz w całości.

Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1093) zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.

76 oraz 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

(Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm.) takich jak zasada ochrony własności i

ochrona konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach

prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi

przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym

wierzytelności wynikającej z zawartej w dniu 27 sierpnia 2007 r. przez pozwanego

z M.S. umowy pożyczki bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru

II NSNc 121/24

3

zapisów umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy zawarte w niej

zapisy odnoszące się do rażąco wygórowanego i nieproporcjonalnego do

wysokości udzielonej pożyczki oprocentowania na poziomie zabronionym przez

prawo i w istocie zmierzającego do obejścia zakazu lichwy w sposób istotny

naruszały równowagę kontaktową na niekorzyść pozwanego konsumenta i

implikowało obowiązek skierowania sprawy do rozpoznania w postępowaniu

zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym

wzbogaceniem się strony powodowej i naruszało prawo do własności D.G. jako

konsumenta;

2. naruszenie zasady, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych

w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r.,

Nr 78, poz. 483 ze zm.), a mianowicie zasady praworządności, sprawiedliwości

proceduralnej, a także prawa do rzetelnej procedury, zasady zaufania obywatela

do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady pewności i

bezpieczeństwa prawnego wynikających z art. 2 i art. 45 ust. 1, Konstytucji

poprzez uznanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu, iż zachodzą podstawy

do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, nie zaś skierowania

sprawy do rozpoznania na rozprawie, podczas gdy z treści pozwu oraz z

załączonych dokumentów w sposób oczywisty wynikało, że roszczenie

skierowane wobec pozwanego w zakresie żądania we wskazanej wysokość

odsetek było oczywiście bezzasadne, bowiem było nieważne na zasadzie art. 58

k.c., jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 3531 k.c. oraz

z zasadami współżycia społecznego; nakaz zapłaty w postępowaniu

upominawczym nie mógł być więc wydany;

3. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 § 21

k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie

zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez D.G. kwoty 650,00 zł wraz

z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od dnia

28 września 2007 r., co stanowi 92 % w skali miesiąca, podczas gdy wskazane

przepisy w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której

wynikał obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez Sąd,

stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie

II NSNc 121/24

4

może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu

lombardowego Narodowego Banku Polskiego, a jeżeli przekracza tę wysokość to

należą się odsetki maksymalne;

4. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art 499 pkt 1 i

2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie i uznanie,

że umowa pożyczki, zawarta w dniu 27 sierpnia 2007 r., pomiędzy pozwanym a

M.S., jest w całości ważna, pomimo że w § 4 umowy zastrzeżone zostały odsetki

umowne w wysokości 20,00 zł dziennie w przypadku niedokonania zwrotu

pożyczki 650,00 zł, czyli 92 % miesięcznie i 1123 % w stosunku rocznym a więc o

charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie

spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy

zarówno jej treść, jak i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia odsetek

mających charakter „lichwiarski” są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki,

a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest

nieważna na zasadzie art. 58 § 1 w zw. z § 2, 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą i

zasadami współżycia społecznego, a tym samym wydanie nakazu nie było

dopuszczalne;

5. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez jego

niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji, kiedy z okoliczności

sprawy nie wynika, żeby dokonana przez niego czynność prawna – zawarcie z

powodem umowy pożyczki z dnia 27 sierpnia 2007 r. była związana

z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.

Na zasadzie art. 91 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym

(t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1093) wniósł o uchylenie zaskarżonego prawomocnego

nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy

w Bytomiu Wydział VII Grodzki w dniu 12 listopada 2007 r. sygn. akt VII Nc 4244/07

w sprawie z powództwa M.S. przeciwko D.G. o zapłatę – w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I Wydział

Cywilny z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze

skargi nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II NSNc 121/24

5

Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone

orzeczenie, tj. prawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym

z 12 listopada 2007 r., sygn. VII Nc 4244/07, wydany przez Sąd Rejonowy w Bytomiu

nie odpowiada prawu.

Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia

zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego

zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu

powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może

być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady

lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub 2) orzeczenie

w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu

z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być

uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.

Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru

sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP. Jej celem

jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady

sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,

zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r.,

I NSNu 1/20). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich

wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna

dotyczyć tylko tych z nich, które nie dają się pogodzić z podstawowymi zasadami

demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób

elementarny niesprawiedliwymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,

I NSNc 146/21).

W piśmiennictwie zauważa się, że z formalnego punktu widzenia skarga

nadzwyczajna należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia o złożonym

charakterze (T. Ereciński, K. Weitz, Skarga nadzwyczajna w sprawach cywilnych,

Przegląd Sądowy 2019 r., Nr 2, s. 8). Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej

II NSNc 121/24

6

wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga jest dopuszczalna,

co otwiera możliwość jej merytorycznego rozpoznania.

Przechodząc do zasadniczych rozważań Sąd Najwyższy wskazuje,

że konfrontacja zaskarżonego nakazu zapłaty z zarzutami skargi nadzwyczajnej,

a przyjmując szerszą perspektywę – ze standardami nie tylko demokratycznego

państwa prawnego, ale nawet państwa w najogólniejszym ujęciu cywilizowanego,

musi prowadzić do wniosku o bezprawnym charakterze wydanego

przez Sąd Rejonowy w Bytomiu orzeczenia. Stopień szkodliwości społecznej

skutków, jakie wytworzone zostały w związku z wydaniem i uprawomocnieniem się

spornego nakazu zapłaty, pozwala jednoznacznie stwierdzić jak ważną instytucją

dla obrotu prawnego jest skarga nadzwyczajna (art. 89 i n. ustawy o SN).

W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z tzw. lichwą.

Przypomnieć należy, że na podstawie umowy pożyczki z dnia 27 sierpnia 2007 r.,

kwota pożyczki udzielonej pozwanemu wynosiła 500,00 zł, zaś całkowity koszt

pożyczki 150,00 zł, na którą to kwotę składają się: opłata przygotowawcza - 75,00 zł,

prowizja – 25,00 zł, opłata za obsługę 50,00 zł. Kluczowe postanowienie

przedmiotowej umowy zostało zawarte § 4 umowy miało treść: w przypadku

niedokonania zwrotu pożyczki w terminie określonym w § 3 niniejszej umowy,

strony ustalają opłatę za opóźnienie w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia

począwszy od dnia 28 września 2007 r. do dnia zapłaty. Zasądzenie zaskarżonym

nakazem zapłaty odsetek na poziomie 20 zł dziennie oznacza, że wynosiły one w

stosunku miesięcznym 92 % i 1123 % w stosunku rocznym. Bezrefleksyjne

zasądzenie takich odsetek przez Sąd Rejonowy w Bytomiu naruszyło nie tylko prawo,

ale także elementarne zasady współżycia społecznego.

Ze względu na niesporządzenie uzasadnienia spornego nakazu zapłaty

(także już po wniesieniu skargi nadzwyczajnej), niemożliwym jest obecnie poznanie

motywów, którymi kierował się Sąd wydając orzeczenie. Należy jednak zauważyć –

na co trafnie wskazuje skarżący Prokurator Generalny – że w dacie zawarcia umowy

oraz wydania nakazu zapłaty obowiązywał już art. 359 § 21-3 k.c., wprowadzający

tzw. odsetki maksymalne oraz zasadę, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z

czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki

II NSNc 121/24

7

maksymalne. Przepis ten miał (i nadal ma) moc bezwzględnie obowiązującą. Ich

naruszenie w niniejszej sprawie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu jest oczywiste.

Ponadto powinnością Sądu było skonstatowanie, że rozpatrywane

zobowiązanie naruszać może choćby art. 3531 k.c., zgodnie z którym strony

zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby

jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie

ani zasadom współżycia społecznego. W odniesieniu do odsetek wynikających

z umowy pożyczki, Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04,

wskazał: „umowa pożyczki ze swej natury służy przede wszystkim interesowi

pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy zapewniać wymierne korzyści,

z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tym względzie nie może być wolna

od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa w art. 3531 k.c. W przeciwnym

wypadku mogłoby to bowiem oznaczać – w skrajnych sytuacjach – przyzwolenie na

wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru stosunku prawnego tą umową

ukształtowanego, zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody

kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego. W wyroku z 27 lipca

2000 r., IV CKN 85/00, Sąd Najwyższy przyjął, iż zastrzeganie w umowie pożyczki

między osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej niemającej

uzasadnienia ani w wysokości inflacji ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej,

rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być sprzeczne z zasadami

współżycia społecznego”.

W świetle powyższych wywodów Sądu Najwyższego, które ze względu

na oczywistość naruszenia prawa i zasad współżycia społecznego w niniejszej

sprawie zostały ograniczone do niezbędnego minimum, uznać należy, że wydanie

przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty było niedopuszczalne, a sprawa

winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym (zasadniczo na rozprawie).

Sąd Rejonowy naruszył swym postępowaniem liczne zasady konstytucyjne,

tj. m.in. dyrektywę szczególnej ochrony konsumentów (art. 76 Konstytucji RP),

zasadę prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a nade wszystko – kluczową klauzulę

demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości

społecznej (art. 2 ustawy zasadniczej).

II NSNc 121/24

8

Ponownie rozpatrując powództwo, Sąd Rejonowy dokona jego

wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę relewantne przepisy prawa materialnego

i procesowego oraz poglądy Sądu Najwyższego wyrażone powyżej.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1 ustawy

o SN, uchylił w całości nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu

Rejonowego w Bytomiu z 12 listopada 2007 r., sygn. VII Nc 4244/07, i sprawę

przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania. O wzajemnym zniesieniu

kosztów postępowania wywołanego wniesioną skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy

orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 ustawy o SN.

[r.g.]