Rzecznik chciał wyłączyć dwóch sędziów SN powołanych po uchwale KRS. Wniosek oddalony

Pismem z 28 lutego 2024 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł skargę

nadzwyczajną od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym Sądu Rejonowego

w Bielsku-Białej z 21 sierpnia 2006 r., sygn. akt: I Nc 1202/06, domagając się jego uchylenia

w całości i przekazania sprawy właściwemu sądowi do ponownego rozpoznania.

Pismem z 16 października 2025 r. Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł

o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego Krzysztofa Wiaka i Mirosława

Sadowskiego od orzekania w sprawie o sygn. akt II NSNc 202/24. W uzasadnieniu

II NSNc 202/24

2

Rzecznik wskazał na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia

4 września 2025 r., C-225/22, „R" S.A. przeciwko AW „T" sp. z o.o., zaznaczając, że

sędziowie SN Krzysztof Wiak i Mirosław Sadowski zostali powołani na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 28 sierpnia 2018 r. nr 331/2018 w przedmiocie

przedstawienia wniosku o powołanie do pełnienia urzędu na dwadzieścia stanowisk

sędziego Sądu Najwyższego w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (Monitor

Polski z 2018 r„ poz. 633). Wykonanie tej uchwały zostało wstrzymane postanowieniem

NSA z dnia 27 września 2018 r., sygn. akt II GW 28/18. W konsekwencji w chwili powołania

przez Prezydenta RP wykonanie uchwały KRS w sprawie wniosku o powołanie na urząd

sędziego SN było wstrzymane mocą postanowienia NSA. W rezultacie istnieje wysokie

ryzyko, że orzeczenie wydane z udziałem tych sędziów zostanie w przyszłości –

na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. - uznane za niebyłe. Obowiązkiem

Rzecznika Praw Obywatelskich jest podjęcie wszelkich czynności procesowych, które służą

minimalizacji powyższego ryzyka. Pewność prawa wymaga, aby osoba, która zwróciła się

do RPO z wnioskiem o skierowanie do SN nadzwyczajnego środka zaskarżenia, mogła

działać w zaufaniu, że orzeczenie SN wydane w jej sprawie odniesie skutek prawny i będzie

respektowane przez sądy niższych instancji oraz inne organy państwa. Tymczasem udział

wskazanych we wniosku sędziów w orzekaniu może doprowadzić do tego, że wyrok SN

będzie uznany za niebyły na podstawie wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich podlegał oddaleniu.

Instytucja wyłączenia sędziego jest trwale ugruntowana w polskich

procedurach. Stanowi podstawowy atrybut władzy sądowniczej i fundament

sprawiedliwości. Cechy takie jak niezawisłość i bezstronność charakteryzują

co do zasady samych sędziów, stanowiąc podstawę ich subiektywnej bezstronności.

Ta jednak może zostać obalona wówczas, gdy pojawią się dowody przeciwne,

zaś sędzia winien być wyłączony od rozpatrywania sprawy wyłącznie w razie

uzasadnionej wątpliwości w tym zakresie. Przepisy dotyczące wyłączenia sędziego

mają na celu zabezpieczenie bezstronności przez usunięcie od rozpoznania sprawy

II NSNc 202/24

3

sędziego, który z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany wynikiem

sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dążą

do uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby

jego własny interes lub interes osób mu bliskich przeciwstawiał się interesowi

wymiaru sprawiedliwości. Regulacja wyłączenia sędziego, co podkreśla

Sąd Najwyższy, mimo zamieszczenia w ustawie procesowej, ma w istocie rzeczy

charakter ustrojowy, służy budowie społecznego zaufania do wymiaru

sprawiedliwości, a jej celem jest zapewnienie sprawowania wymiaru

sprawiedliwości w warunkach optymalnych, wyłączających ewentualne wątpliwości

co do bezstronności sędziego (A. Łazarska, w: T. Szanciło (red.), Kodeks

postępowania cywilnego, Tom I, Komentarz, Warszawa 2019, s. 168 – 169;

uchwała Sądu Najwyższego z 6 marca 1998 r., III CZP 70/97, OSNC 1998, Nr 9,

poz. 132; postanowienie Sądu Najwyższego z 3 sierpnia1973 r., II CZ 135/73,

BSN 1973, Nr 9, poz. 172). Bezstronność jest uznawana za jedną z podstawowych

wartości charakteryzujących sądowe rozstrzyganie sporów, zapewniających

legitymizację i akceptację podejmowanych rozstrzygnięć. Wyraża się

ona w obiektywnym, neutralnym stosunku sądu do stron i uczestników procesu

(A. Łazarska, op. cit., s. 168-169).

Polskie rozwiązania procesowe respektują charakterystyczne

dla wszystkich współczesnych procedur sądowych założenie o potrzebie

zespolenia ochrony bezstronności sędziów z przepisami o wyłączeniu sędziego.

Należy także odnotować zapatrywanie Trybunału Konstytucyjnego, że instytucja

wyłączenia sędziego jako instytucja mająca chronić poszanowanie powagi

i dobrego imienia sądu, jak też mająca chronić prawa innych uczestników

postępowania, powinna być tak uregulowana, by nie powodować drastycznego

ograniczenia inicjatywy do składania wniosków w tym przedmiocie. Reguły

wyłączenia sędziego służą budowie społecznego zaufania do wymiaru

sprawiedliwości, zaś instytucja wyłączenia sędziego zapewnia bezstronność sądu

i umacnia jego autorytet.

Jednocześnie warto już na początku rozważań wskazać, że praktyka

orzecznicza Sądu Najwyższego, który po nowelizacji Kodeksu postępowania

cywilnego z dnia 4 lipca 2019 r. rozpoznaje wnioski o wyłączenie sędziego

II NSNc 202/24

4

w składzie jednego sędziego, zgodnie z regułą ogólną z art. 47 § 1 k.p.c.,

która dotyczy rozpoznania przez sąd w pierwszej instancji spraw w składzie

jednego sędziego świadczy o traktowaniu tych postępowań jako odrębnych spraw.

W postanowieniu Sądu Najwyższego z 10 sierpnia 2020 r., IV CO 143/20,

w którym Sąd Najwyższy wprost stwierdził, że po zmianie treści art. 52 § 2 k.p.c.,

który przewidywał, że postanowienie w przedmiocie wyłączenia sędziego sąd

wydawał w składzie trzech sędziów zawodowych, a obecnie nie reguluje w sposób

szczególny składu sądu, zastosowanie w tym zakresie ma reguła ogólna (art. 47

§ 1 k.p.c.), że sąd orzeka w składzie jednego sędziego (opinia BSiASN dotycząca

spraw II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r.,

BSA I.400.14.2022).

Nawiązując do treści konstytucyjnych Sąd Najwyższy podkreślił,

że statuujące instytucję wyłączenia sędziego przepisy Kodeksu postępowania

cywilnego muszą być wykładane z należytym poszanowaniem przepisów

ustrojowych rozdziału VIII Konstytucji RP. Powinny być wykładane w duchu

ich gwarancyjnego charakteru, ściśle i w sposób wolny od jakichkolwiek uproszczeń

(patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

W sprawie I NWW 123/21 Sąd Najwyższy wyszedł zaś z założenia, iż pomimo

że regulacja z art. 49 § 1 k.p.c. nie zawiera katalogu spraw, w których

dopuszczalne jest składanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego,

oczywistym jest, że na gruncie wskazanego przepisu odnosić należy

to do głównego przedmiotu postępowania sądowego. Stąd nie ulega wątpliwości,

że omawiana regulacja procesowa z art. 49 k.p.c. daje gwarancje, że strona może

wnioskować o wyłączenie sędziego wyznaczonego do rozpoznania danej sprawy

co do meritum.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyłączenie sędziego

zarówno z mocy ustawy, jak i na żądanie sędziego oraz na wniosek strony.

Wyłączenie sędziego może mieć zatem dwie postaci, tj. bezwzględne wyłączenie

sędziego z mocy ustawy w razie zaistnienia którejś z przesłanek przewidzianych

w enumeratywnym katalogu zawartym w art. 48 k.p.c. (iudex inhabilis)

oraz względne wyłączenie sędziego na wniosek strony lub samego sędziego

z art. 49 k.p.c. w razie wystąpienia innych okoliczności (niż przewidziane

II NSNc 202/24

5

w art. 48 k.p.c.), które kreując stosunek osobisty pomiędzy sędzią a którymś

z podmiotów wywołujący wątpliwości co do bezstronności orzekającego,

uzasadniają jego wyłączenie z rozpoznawania danej sprawy (iudex suspectus)

(por: P. Feliga, w: T. Szanciło (red.), Kodeks postępowania cywilnego, Tom I,

Komentarz, Warszawa 2019, s. 11).

Z kolei w wyroku z 2 czerwca 2010 r., SK 38/09, Trybunał

Konstytucyjny podkreślił, że nie może budzić zasadniczych zastrzeżeń dążenie

ustawodawcy do takiego ukształtowania procedury rozpoznawania wniosków

o wyłączenie sędziego, które respektując podstawowy cel tej instytucji zapewni

jednocześnie poszanowanie powagi i dobrego imienia sądu (wymiaru

sprawiedliwości), jak również ochronę praw innych uczestników postępowania.

Z tego choćby względu uznać należy za uzasadnione i pożądane obowiązywanie

takich rozwiązań prawnych (procesowych), których celem jest zapobieżenie

nadużywaniu tej instytucji. W powołanym judykacie Trybunał Konstytucyjny

podkreślił, że znaczenie i rola instytucji wyłączenia sędziego wymaga stworzenia

procedur pozwalających z jednej strony na jej realne stosowanie, ale z drugiej

zapobiegających jej nadużywaniu.

Sąd Najwyższy w tym składzie zwraca uwagę na racjonalność,

w konsekwencji której ograniczenie zgłaszania przez stronę wniosku o wyłączenie

sędziego w postępowaniu ze skargi nadzwyczajnej, można poczytywać

jako służące dobru wymiaru sprawiedliwości w tym znaczeniu, że prowadzi

do zdecydowanego przyspieszenia toku postępowania, a tym samym realizuje

istotny z punktu widzenia zasad państwa prawa postulat tworzenia rozwiązań

sprzyjających efektywności postępowania sądowego.

Powielanie przez strony wniosków o wyłączenie sędziego obniża

skuteczność i efektywność wymiaru sprawiedliwości. Strona, której zależy

na maksymalnym opóźnieniu rozpoznania sprawy, może takimi wnioskami

o wyłączenie sędziego doprowadzić do paraliżu postępowania. Bez wątpienia

tego rodzaju nadużycie praw procesowych nie służy określonemu w Konstytucji RP

oraz prawie Unii Europejskiej celowi, jakim jest gwarancja bezstronności

czy szerzej rzetelności procesu. Nie służy również budowie społecznego zaufania

do wymiaru sprawiedliwości. Wręcz przeciwnie, tego rodzaju praktyka prowadzi

II NSNc 202/24

6

niejednokrotnie do wypaczenia sensu tej ochrony, przewlekłości postępowania

lub naruszenia w inny sposób praw innych stron postępowania (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., I NWW 1/21).

Wniosek o wyłączenie sędziego ma swój samodzielny byt procesowy,

a sprawę jego rozpoznania należy uznać za postępowanie incydentalne,

prowadzone na podstawie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.

Składający wniosek powinien przedstawić okoliczności i/lub zdarzenia, które mogą

stanowić faktyczne źródło jego żądań. Ponadto, wniosek powinien być zasadny,

tj. powinien zawierać opis okoliczności uprawdopodobniający podstawy wyłączenia

sędziego w tej konkretnej sprawie dotyczącej wyłączenia sędziego. Nie chodzi

zatem o opis jakichkolwiek okoliczności, ale o okoliczności uzasadnione

(por. E. Stefańska, [w:] Kodeks postępowania cywilnego, M. Manowska (red.)

Warszawa 2021, s. 212). Składający wniosek jest także zobowiązany

do poszanowania art. 3 k.p.c., tj. zasady dokonywania czynności procesowych

zgodnie z prawdą materialną i dobrymi obyczajami.

Jednocześnie, Sąd Najwyższy wyraża obawy wynikające z rozumienia

tego pojęcia w sposób szeroki, a przede wszystkim ma na uwadze konsekwencje

orzecznicze skutkujące negatywnie dla efektywności postępowania cywilnego,

mogące wywołać stan przewlekłości sprawy, wskutek niezasadnego składania

wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej. Jednak

za nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje prawo strony postępowania głównego

do wyjaśnienia wszelkich wątpliwości co do składu sędziowskiego rozpoznającego

sprawę ze skargi nadzwyczajnej.

Mając na uwadze art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji

RP Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie stwierdził dopuszczalność wniosku

Rzecznika Praw Obywatelskich. Jako nadrzędne Sąd Najwyższy uznaje te względy,

które służyć mają wyjaśnieniu wszelkich wątpliwości zawartych we wniosku

o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego. W konsekwencji przedmiotem staje

się badanie podstaw wyłączenia sędziego, co z kolei nie może być w żaden sposób

ograniczone zakazem dopuszczalności drogi sądowej.

Dopuszczalność oznacza dozwolenie, danie przystępu, uzyskanie

możliwości i może być rozpatrywana w kontekście dokonywania określonych

II NSNc 202/24

7

czynności na tle poszczególnych instytucji procesowych, w tym także w zakresie

złożenia wniosku o wyłączenie sędziego lub żądania sędziego wyłączenia

go od udziału w sprawie. W prawie procesowym dopuszczalność bywa rozumiana

jako cecha czynności procesowej, bez której czynność ta nie może wywołać

właściwych skutków prawnych. Dopuszczalność wiąże się zatem z możliwością

zbadania zasadności określonego żądania, a niedopuszczalność należy rozumieć

jako niemożność przystąpienia do jego merytorycznej oceny (T. Zembrzuski,

Dopuszczalność środków zaskarżenia w postępowaniu cywilnym, Polski Proces

Cywilny 2022, nr 3, s. 437 i nast., S. Hanausek, Orzeczenie sądu rewizyjnego

w procesie cywilnym, Warszawa 1967, s. 193; Opinia dotycząca spraw

II CSKP 216/22 oraz III CZ 182/22, z 28 października 2022 r., BSA I.400.14.2022).

Rozważania te prowadzą do konkluzji, że jako wniosek procesowy

w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego, jest rozpoznawany merytorycznie,

a jego dopuszczalność nie jest ograniczana w świetle art. 77 ust. 2 Konstytucji RP

ze względu na przedmiot postępowania czy też incydentalny charakter. Ponadto,

zakaz zamykania drogi sądowej ma umocowanie konstytucyjne, co oznacza,

że ani ustawą, ani aktem podustawowym nie można zakazu uchylić żadnemu

z podmiotów, któremu ono przysługuje na mocy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

(por. Komentarz do Konstytucji RP, Tom I, M. Safjan, L. Bosek (red.), Warszawa

2016, s. 1779). Prawo to ma charakter formalny jako instrument ochrony wolności

i praw. Choć ograniczenia tego prawa istnieją w każdym systemie prawnym,

to wniosek o wyłączenie sędziego też im podlega ze względu na konieczność

zastosowania analogicznych procedur co do wszczęcia postępowania, terminów

procesowych i materialnych czy zasad postępowania dowodowego, jakie mają

zastosowanie do wniosków na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego.

Sąd Najwyższy podkreśla, że tylko w tym znaczeniu przedmiotowy wniosek może

podlegać ograniczeniom prawa do sądu.

Należy też mieć na uwadze ograniczenia prawa do sądu wynikające z wielu

płaszczyzn aksjologii procesowej, w tym z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa

prawnego, czy też z zasady legalizmu. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej należy poddać formalnym rygorom

proceduralnym, które są wyznaczone ramami przepisów Kodeksu postępowania

II NSNc 202/24

8

cywilnego, bowiem wyłącznie w tych granicach procesowych może mieć miejsce

realizacja prawa do sądu.

Biorąc pod uwagę fakt, że rozważany wniosek jest tzw. postępowaniem

incydentalnym, zawisłym i rozpoznawanym wobec tzw. sprawy głównej ze skargi

nadzwyczajnej, trzeba też mieć na względzie skutki braku poszanowania standardu

konstytucyjnego. Sąd Najwyższy w tym składzie uważa, że pełne zachowanie

wszelkich standardów konstytucyjnych, wynikających z art. 45 Konstytucji RP

w postępowaniu incydentalnym jest niezbędne do tego, aby sprawa główna

uwolniona była od zarzutu wad procesowych. W przeciwnym razie bowiem,

postępowanie główne może być narażone na nieważność.

W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego treścią żądania

jest wyłączenie sędziego orzekającego w sprawie, zaś podstawą faktyczną owego

żądania, opis okoliczności, które poddają w wątpliwość bezstronność

lub niezawisłość takiego sędziego. W ten sposób określone roszczenie procesowe

strony postępowania głównego formułują we wniosku, którego treść określa rodzaj

sprawy. Zawarta we wniosku podstawa faktyczna żądania czyli opis okoliczności,

wskazujących na brak bezstronności lub niezawisłości podlega ocenie jako odrębna

sprawa przez sędziego wyznaczonego lub wylosowanego do rozpoznania takiego

wniosku. Wniosek o wyłączenie sędziego zgłoszony w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, dotyczyć może zarówno spraw cywilnych w znaczeniu formalnym

jak i materialnym, gdzie decydujący jest rodzaj stosunku prawnego łączącego

strony postępowania, oparty na równorzędności, dobrowolności czy swobodzie

określenia jego treści lub na podziale z perspektywy prawa publicznego

i prywatnego. Chodzi w tym wypadku o procesową ochronę,

której przedmiotem jest zapewnienie niezależności, bezstronności i niezawisłości

sędziego orzekającego w sprawie głównej ze skargi nadzwyczajnej. Warto

też zauważyć, że Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza rozróżnienia

na sprawę w postępowaniu głównym czy też sprawę incydentalną.

Te są określeniami stosowanymi w doktrynie.

Rzetelne załatwienie sprawy cywilnej jest poddane pewnemu formalizmowi,

co oznacza, że jej załatwienie musi nastąpić według i na podstawie ustanowionych

dla tych spraw regulacji prawa procesowego. Wniosek o wyłączenie sędziego

II NSNc 202/24

9

należy postrzegać jako jedną z form tej regulacji, która ma służyć

w/w nadrzędnemu celowi, jakim jest właśnie doprowadzenie do wydania orzeczenia

przez sędziego niezawisłego i bezstronnego w sprawie głównej ze skargi

nadzwyczajnej, jak i w zakresie innych rozpatrywanych przez Sąd Najwyższy

środków zaskarżenia. Przy czym w przedmiotowej sprawie Sąd Najwyższy

podkreśla, że dokonuje oceny dopuszczalności niniejszego wniosku wyłącznie

z perspektywy prawa cywilnego procesowego, bowiem sprawa główna ze skargi

nadzwyczajnej jest sprawą cywilną i na podstawie tej procedury wniosek został

złożony. Czym innym jest badanie dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego,

a czym innym zdjęcie z urzędu z perspektywy ustrojowej.

Sąd Najwyższy, badając treść wniosku o wyłączenie sędziego w sprawie

ze skargi nadzwyczajnej, dokonał oceny, że spełnia on kryteria dopuszczalności

i może być poddany ocenie merytorycznej.

Dotychczasowa praktyka Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych w sprawach o wyłączenie sędziego oraz analiza treści wniosków

w tych sprawach, wskazują na powtarzającą się w nich okoliczność powołania

sędziego w drodze uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy

o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r.,

poz. 3 ze zm.). Zgodnie z art. 29 § 4 u.SN okoliczności towarzyszące powołaniu

sędziego Sądu Najwyższego nie mogą stanowić wyłącznej podstawy

do podważenia orzeczenia wydanego z udziałem tego sędziego

lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności.

Przechodząc do oceny merytorycznej wniosku, Sąd Najwyższy

stwierdza, że jest on bezzasadny.

Nie można zgodzić się z twierdzeniem Rzecznika Praw Obywatelskich,

jakoby wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r.

wprowadził nowość, a tym bardziej mającą charakter nowości istotnej,

w orzecznictwie dotyczącym sprawy z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej

II NSNc 202/24. Z jej akt bowiem nie wynika, aby kiedykolwiek formułowano

lub kierowano jakiekolwiek pytanie do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

bądź też, aby z jakiegoś innego powodu została zawieszona ze względu

II NSNc 202/24

10

na potrzebę wyjaśnienia wątpliwości wynikłych na tle zastosowanej podstawy

prawnej, w oparciu o którą orzekał sąd krajowy. Co więcej, polskie sądy

powszechne, które wydały orzeczenie podlegające kontroli w drodze skargi

nadzwyczajnej, o którą wniósł Rzecznik Praw Obywatelskich, też nie wyrażały

wątpliwości, na tle stosowanego prawa krajowego ani też strony nie wnosiły

o wyjaśnienie żadnych wątpliwości co do podstaw orzekania, zarówno

w odniesieniu do prawa krajowego jak też do prawa Unii Europejskiej. To ostatnie

w ogóle taką podstawą orzekania w postępowaniu instancyjnym poprzedzającym

wniesienie skargi nadzwyczajnej nie było. Stąd Sąd Najwyższy orzekając

w przedmiocie niniejszego wniosku o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego

wyraża zdziwienie przedstawionym przez Rzecznika Praw Obywatelskich

rozumowaniem, jakoby „orzecznicza nowość” mogła stanowić podstawę

ich wyłączenia od orzekania w sprawie z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej.

Jeżeli Rzecznik Praw Obywatelskich we wniosku o wyłączenie sędziów Sądu

Najwyższego twierdzi, że „zgodnie z zasadą pierwszeństwa prawa unii Europejskiej,

znajdującą swe źródło również w art. 9 i 91 Konstytucji RP, organy państwa

polskiego, w tym Rzecznik Praw Obywatelskich, są zobowiązane do korzystania

ze swych kompetencji w taki sposób, aby powyższy wyrok Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej był wykonany”, to Sąd Najwyższy w tym składzie

zwraca uwagę Rzecznikowi Praw Obywatelskich, że właściwym trybem wykonania

takiego wyroku jest lub są działania władzy ustawodawczej i/lub wykonawczej.

Tego typu czynnością procesową nie jest wniosek o wyłączenie sędziego. Wyrok

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie jest i nie może być w świetle k.p.c.

podstawą takiego wyłączenia. Wniesiony przez Rzecznika Praw Obywatelskich

wniosek jest zatem bezpodstawny, a podjęta czynność procesowa przyczyniła

się do opóźnienia rozpoznania środka zaskarżenia, jakim jest skarga nadzwyczajna.

Obawa Rzecznika Praw Obywatelskich, jeżeli takową wyraża, o spełnianie

przez niektórych sędziów Sądu Najwyższego standardów europejskich

jest całkowicie bezpodstawna. W procedurze powoływania i rekomendowania

sędziów Sądu Najwyższego uczestniczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej

i Krajowa Rada Sądownictwa, które dokonują oceny spełniania przez kandydatów

kryteriów ustawowych do zajmowania tego najwyższego stanowiska sędziowskiego

II NSNc 202/24

11

w Rzeczypospolitej Polskiej. Oceny takiej nie dokonuje Sąd Najwyższy rozpoznając

wniesiony przez Rzecznika Praw Obywatelskich wniosek o wyłączenie sędziego

od orzekania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej na podstawie art. 49 § 1

i 50 § 1 k.p.c.

Ponadto Sąd Najwyższy w tym składzie podkreśla, że zgadza się

z Rzecznikiem Praw Obywatelskich, który cytuje pkt 2 sentencji wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września 2025 r., dotyczący sposobu

interpretacji Artykułu 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej w związku

z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, tyle że, w sprawie,

której orzeczenie zaskarżono skargą nadzwyczajną, prawo Unii Europejskiej nie

miało zastosowania. Wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich nie zawiera

argumentów na rzecz wyłączenia konkretnych sędziów od rozpoznawania

ww. sprawy, ani też nie wskazuje związku pomiędzy podstawą prawną orzekania

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej a prawem Unii Europejskiej,

które pozostawałoby w kolizji z tą podstawą prawną orzekania zawartą w polskim

prawie krajowym, która znalazła zastosowanie do sprawy rozpoznawanej

w postępowaniu przed sądem powszechnym, a które to orzeczenie Rzecznik Praw

Obywatelskich zaskarżył środkiem nadzwyczajnym.

Sąd Najwyższy nie może też zaakceptować stanowiska Rzecznika Praw

Obywatelskich, który przywołując p. 55 wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej twierdzi, że „z sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r.

wynika, że w pewnych okolicznościach orzeczenie Sądu Najwyższego powinno

być uznane za niebyłe (nieistniejące)”. Rzecznik Praw Obywatelskich zastrzegł,

że „nie chodzi o każde orzeczenie Sądu Najwyższego wydane z udziałem każdego

sędziego Sądu Najwyższego powołanego po zmianie zasad kształtowania składu

Krajowej Rady Sądownictwa, dokonanej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r.”

bowiem „skutek w postaci uznania orzeczenia za niebyłe powstaje tylko wówczas,

gdy w składzie orzekającym zasiada choćby jeden sędzia powołany

w szczególnych okolicznościach, które były tłem sprawy zakończonej wyrokiem

TSUE z dnia 21 grudnia 2023 r., C-718.12”.

Odnosząc się do tego zarzutu Sąd Najwyższy stwierdza po pierwsze,

że Rzecznik Praw Obywatelskich ponownie nie wykazał związku pomiędzy

II NSNc 202/24

12

ww. wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej a rozpoznawaną

ze skargi nadzwyczajnej sprawą, w której złożył wniosek o wyłączenie sędziów

Sądu Najwyższego. A po drugie, na dzień orzekania nie ma podstaw do uznania

orzeczenia z rozpoznawanej skargi nadzwyczajnej za niebyłe lub nieistniejące

choćby dlatego, że ono jeszcze w ogóle nie zapadło. Tryb stwierdzenia,

że orzeczenie jest niebyłe lub nieistniejące nie może mieć charakteru

abstrakcyjnego. W konsekwencji obawy Rzecznika Praw Obywatelskich

w tym zakresie Sąd Najwyższy uznaje zarówno za bezpodstawne

jak i przedwczesne.

Co do zarzutu, dotyczącego orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych

w składach, w których zasiadał sędzia powołany w 2018 r. na podstawie uchwały

Krajowej Rady Sądownictwa, której wykonanie zostało wstrzymane

postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wydanym na podstawie

art. 388 § 1 k.p.c. w związku z ówczesnym brzmieniem art. 44 ust. 3 ustawy z dnia

12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r.

poz. 389), a która następnie została uchylona przez Naczelny Sąd Administracyjny,

Sąd Najwyższy przypomina to, na co zwracał już uwagę w innych orzeczeniach

dotyczących wniosków o wyłączenie sędziów na podstawie okoliczności

związanych z ich powołaniem, że jest to prerogatywa Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej, mającą podstawę bezpośrednio w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W konsekwencji wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego od orzekania

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, formułowany na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1

k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 uSN i w zw. z art. 39821 oraz 391 § 1 k.p.c. nie może być

podstawą oceny powołania sędziego Sądu Najwyższego, którego to aktu Prezydent

RP dokonał mimo podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny ww. uchwały.

W tym kontekście tj. oceniając treść wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

należałoby przyjąć, że jest to wniosek nie o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego

w danej sprawie, ale wniosek o złożenie z urzędu. Rzecznik Praw Obywatelskich

wybrał więc niewłaściwe postępowanie dla zrealizowania swojego postulatu,

zapominając chyba o art. 180 ust. 1 Konstytucji RP.

Sąd Najwyższy rozpoznając wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich,

na dzień orzekania w niniejszej sprawie, związany jest decyzją Prezydenta RP

II NSNc 202/24

13

a nie postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ponadto

Sąd Najwyższy, w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego, nie ma żadnych

podstaw prawnych do dokonywania oceny treści orzeczenia Naczelnego Sądu

Administracyjnego i jego wpływu na powołania sędziów Sądu Najwyższego.

Ww. postanowienie podlega kontroli w zupełnie innym trybie, a Sąd Najwyższy

nie sprawuje w tym zakresie jurysdykcji. Powołania sędziów Sądu Najwyższego

są zatem faktem wynikającym z aktu urzędowego Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej i dopóki ten akt pozostaje w mocy, to Sąd Najwyższy jest nim związany.

Sąd Najwyższy odnosząc się do zawartego we wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich stwierdzenia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pkt. 51

wyroku z dnia 21 grudnia 2023 r. iż powołania dokonane w okolicznościach

związanych z podjęciem uchwały, wskazywały na całkowite lekceważenie

przez władzę wykonawczą autorytetu, niezależności i roli sądownictwa oraz miały

na celu zakłócenie toku sprawowania wymiaru sprawiedliwości, stoi na stanowisku,

że ocena ta jest odnoszona do decyzji władzy wykonawczej, zaś władza

sądownicza musi pozostać związana obowiązującym stanem prawnym. Rolą Sądu

Najwyższego w postępowaniu z wniosku o wyłączenie sędziego nie jest orzekanie

na podstawie oceny politycznej, która nie ma podstaw prawnych.

Na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

Sąd Najwyższy związany jest dokonanym przez Prezydenta RP aktem urzędowym

powołania sędziów Sądu Najwyższego, bowiem akty te nie zostały uchylone,

a zatem uwzględnienie wniosku byłoby pozbawione podstaw prawnych.

Sąd Najwyższy z całą stanowczością podkreśla, że wniosek o wyłączenie sędziego

w danej sprawie cywilnej, wniesiony na podstawie art. 49 § 1 i 50 § 1 k.p.c.

zawierający opis okoliczności pochodzący z treści wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, nie jest instytucją mającą służyć weryfikacji aktu

urzędowego Prezydenta RP. W konsekwencji zarzut Rzecznika Praw

Obywatelskich, iż „fakt dokonania w trybie pilnym i bez odczekania by zapoznać

się z uzasadnieniem postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego (…)

poważnie naruszył zasadę podziału władz charakteryzującą funkcjonowanie

państwa prawnego” należy uznać za całkowicie chybiony.

II NSNc 202/24

14

Sąd Najwyższy nie może zatem przychylić się do wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich, aby wyłączyć wymienionych w nim sędziów Sądu Najwyższego

na podstawie tego, że „istnieje wysokie ryzyko, że orzeczenie wydane z udziałem

tych sędziów zostanie w przyszłości – na podstawie wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września 2025 r. – uznane za niebyłe”.

Takie rozumowanie jest przedwczesne i nieuprawnione. W tym miejscu Sąd

Najwyższy chce raz jeszcze przypomnieć, że rozpoznawana sprawa ze skargi

nadzwyczajnej nie jest i nie była zawisłą przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, dlatego też nie ma żadnych podstaw prawnych,

aby orzeczenie tej skargi w przyszłości uznawać za niebyłe lub nieistniejące

na podstawie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 września

2025 r. Adresatem jego treści są bowiem organy władzy wykonawczej,

a nie Sąd Najwyższy lub sądy powszechne orzekające w przyszłości

tj. po rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy nadzwyczajnego środka zaskarżenia.

Ze zdziwieniem Sąd Najwyższy przyjmuje troskę Rzecznika Praw

Obywatelskich o podjęcie wszelkich czynności procesowych, które służą

minimalizacji ryzyka uznania orzeczenia w sprawie ze skargi nadzwyczajnej

za niebyłe. Rzecznik Praw Obywatelskich powinien stać na straży obowiązującego

porządku prawnego, bo tylko taka postawa buduje pewność prawa

i bezpieczeństwo obrotu prawnego. Tymczasem Rzecznik Praw Obywatelskich

sformułował wniosek a nawet zarzut, w oparciu o zdarzenie, jego zdaniem

prawdopodobne, choć przyszłe i niepewne, zaś w ocenie Sądu Najwyższego,

pozbawione podstaw prawnych. Taki wniosek o wyłączenie sędziego w świetle

k.p.c. jest procesowym nadużyciem i opóźnia rozpoznawanie skargi nadzwyczajnej.

Sąd Najwyższy nie może też przyjąć za argument na rzecz wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego orzekających w sprawie ze skargi nadzwyczajnej faktu,

że „w orzecznictwie krajowym (w szczególności Trybunału Konstytucyjnego) istnieją

orzeczenia, których celem było zakwestionowanie dopuszczalności wypowiadania

się przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej o zmianach w polskim

sądownictwie, zapoczątkowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r.,

a także wykluczenie możliwości wyłączenia sędziego z powodów związanych

z przebiegiem procedury powołania”. Przedstawione rozumowanie byłoby

II NSNc 202/24

15

w rezultacie tożsame z przyjęciem przez Sąd Najwyższy wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej jako podstawy orzekania. Tego Sądowi

Najwyższemu uczynić nie wolno dopóty, dopóki polski ustawodawca wyroków

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie uczyni podstawą orzekania

w świetle krajowego porządku prawnego. Sąd Najwyższy stanowczo przypomina,

że wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podobnie jak orzeczenia

innych sądów międzynarodowych, nie może zastąpić ustawy, jako podstawy

orzekania przez polskie sądy krajowe, w tym przez Sąd Najwyższy, bowiem

sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają

tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP).

Sąd Najwyższy chce też podkreślić, że zgodnie z obowiązującym stanem

prawnym na dzień orzekania w sprawie z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego, wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej nie stanowią i nie mogą stanowić podstawy prawnej orzekania

w tym postępowaniu. W konsekwencji nie ma też powodu do wyrażania obawy

co do uznania przyszłego wyroku Sądu Najwyższego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej z udziałem sędziów wylosowanych do jej składu za niebyłe przez

sąd powszechny.

Zawarte we wniosku stanowisko, co do obowiązujących w polskim

prawodawstwie przepisów zakazujących ustalania zgodności powołania

sędziowskiego z prawem, Sąd Najwyższy uznaje za opinię Rzecznika jako organu

państwa, która może być adresowana jedynie do władzy ustawodawczej

lub wykonawczej, które jako jedyne w demokratycznym państwie prawa, mogą

wyżej opisany stan prawny zmienić. Sąd Najwyższy nie jest adresatem tych opinii,

podobnie jak nie może orzekać na ich podstawie.

Odnosząc się zaś do cytowanego przez Rzecznika Praw Obywatelskich

pkt. 1 sentencji wyroku TSUE z dnia 4 września 2025 r. interpretacji Artykułu 19

ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej oraz zasadą pierwszeństwa prawa Unii, Sąd Najwyższy stwierdza,

że adresatem tych opinii są organy władzy ustawodawczej i/lub wykonawczej.

W ocenie Sądu Najwyższego tylko i wyłącznie w drodze zmian legislacyjnych

można te postulaty zrealizować. Sąd Najwyższy takich kompetencji nie posiada,

II NSNc 202/24

16

podobnie zresztą jak inne polskie sądy, sprawujące wymiar sprawiedliwości

w Rzeczypospolitej Polskiej (art. 175 ust. 1 Konstytucji RP), które pozostają władzą

odrębną i niezależną od innych władz (art. 173 Konstytucji RP), zaś uwzględnienie

wniosku o wyłączenie sędziego w danej sprawie cywilnej nie może opierać się

na interpretacji wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdyż byłoby

pozbawione podstawy prawnej.

Sąd Najwyższy zgadza się z zawartym we wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich twierdzeniem, że jego rolą nie jest wypowiadanie się na temat

zasadności wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 4 września

2025 r. czy zakresu kompetencji europejskich trybunałów do oceny krajowych

regulacji prawnych stanowiących podstawę mandatu sędziowskiego,

w tym procedury powołania. Jednak Sąd Najwyższy nie zgadza się z opinią,

że wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stał się elementem obrotu

prawnego, stanowiącym nowe zdarzenie prawne, skutkujące utratą aktualności

argumentacji leżącej u podstaw uchwały III CZP 44/23, a tym bardziej Sąd

Najwyższy nie zgadza się na to, aby wyrok tego Trybunału był podstawą orzekania

w postępowaniu incydentalnym w sprawie ze skargi nadzwyczajnej o wyłączenie

od orzekania w niej sędziów Sądu Najwyższego.

Treść wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich skłoniła Sąd Najwyższy

do uporządkowania pewnych kwestii merytorycznych. Istotą orzeczeń trybunałów

międzynarodowych jest kierowanie ich do państw-stron traktatów lub konwencji

międzynarodowych, na mocy których takie trybunały zostały ustanowione. Zawarte

w wyrokach tych organów stanowiska mogą być zrealizowane co do zasady

przez organy władzy wykonawczej, a gdy ich wykonanie wymaga zmian

legislacyjnych, to treść orzeczeń winna być wskazówką dla władzy ustawodawczej

do podjęcia i przeprowadzenia inicjatywy w tym zakresie.

Powoływana przez Rzecznika Praw Obywatelskich zasada pierwszeństwa

prawa Unii Europejskiej mogłaby mieć zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy kolizja

między normą prawa krajowego a normą prawa Unii Europejskiej w danej sprawie

występuje. W rozpoznawanej sprawie ze skargi nadzwyczajnej kolizji ww. norm

po prostu nie ma, gdyż orzeczono w oparciu o jednoznaczny i nie budzący

wątpliwości stan prawny wynikający z polskiego prawa krajowego. A jeśli nawet sąd

II NSNc 202/24

17

krajowy orzeka na podstawie prawa Unii Europejskiej, lecz jego stosowanie

w porządku krajowym państwa członkowskiego w danej sprawie nie budzi

wątpliwości, to także nie mamy do czynienia z kolizją, która wymagałaby odwołania

się do zasady pierwszeństwa. Może zdarzyć się i tak, że sąd krajowy orzeka

na podstawie prawa krajowego, którego treść jest wynikiem implementacji prawa

Unii Europejskiej w krajowym porządku prawnym i wówczas tym bardziej

nie występuje kolizja prawa krajowego z unijnym, która nakazywałaby odwoływać

się do zasady pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej, bowiem ustawodawca

już to uczynił poprzez proces legislacyjny, a rolą sędziego krajowego jest jedynie

zastosowanie prawa krajowego, którego treść jest zgodna z prawem Unii

Europejskiej. Nie wolno zapominać o fundamentalnych instytucjach ustrojowych

oraz o ich systemowych zależnościach. Treść wniosku Rzecznika Praw

Obywatelskich świadczy o niezrozumieniu miejsca prawa Unii Europejskiej

w porządku krajowym państw członkowskich tej organizacji międzynarodowej.

Za zagrożenie dla zasady pewności prawa Sąd Najwyższy uznaje,

sugerowane w treści uzasadnienia wniosku założenie, iż polskie sądy, stosując

się do wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, będą odmawiały

respektowania orzeczeń Sądu Najwyższego wydanych w określonych składach,

uznając te orzeczenia za niebyłe. To właśnie ta sugestia może prowadzić

do naruszenia zasady pewności prawa lub zaufania obywateli do instytucji wymiaru

sprawiedliwości czy też prawa do sądu i rzetelnego procesu. Takich działań

w państwie prawa podejmować nie wolno, gdyż skutkują naruszeniem

art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Podsumowując ocenę merytoryczną wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich

Sąd Najwyższy stwierdza, że zawiera on błędne uzasadnienie, tj. oparte na błędnej

podstawie prawnej, bowiem z jednej strony jest to art. 49 § 1 i art. 50 § 1 k.p.c.,

z drugiej zaś argumenty w nim zawarte w żaden sposób nie odnoszą

się do okoliczności sprawy ze skargi nadzwyczajnej, czego jednoznacznie wymaga

przytoczona przez Rzecznika podstawa prawna. Argumenty zawarte

w uzasadnieniu pochodzą z abstrakcyjnego wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej odnoszącego się do zupełnie innej sprawy, w którym znalazły

się opinie dotyczące obowiązującego w demokratycznym państwie prawnym

II NSNc 202/24

18

ustawodawstwa, adresowane do władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Jeśli Rzecznik Praw Obywatelskich podziela zawartą w wyroku Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej argumentację, to winien wybrać inny tryb

postępowania, bowiem wniosek o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego

orzekającego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej nie jest właściwym

trybem/postępowaniem do realizacji postulatów legislacyjnych. Wobec powyższego

nie ma żadnych podstaw zakładać, iż polskie sądy, wykonując przyszły wyrok

lub postanowienie Sądu Najwyższego ze skargi nadzwyczajnej, będą miały

argumenty do uznania ww. orzeczenia za niebyłe. Podobnie jak nie ma też ryzyka

opisanych w uzasadnieniu wniosku następstw, bowiem Sąd Najwyższy stwierdził,

że Rzecznik Praw Obywatelskich nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia

wymienionych sędziów i dlatego oddalił wniosek jako bezzasadny.

Mając zatem na uwadze dopuszczalność wniosku o wyłączenie

sędziego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, jego merytoryczne rozpoznanie

i jednocześnie praktykę w tym względzie, Sąd Najwyższy pragnie zwrócić uwagę

na art. 41 k.p.c. zgodnie z którym, z uprawnienia przewidzianego w przepisach

postępowania stronom i uczestnikom tego postępowania nie wolno czynić użytku

niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono, gdyż kwalifikowane jest to jako

nadużycie prawa procesowego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, w świetle

którego wielokrotne składanie przez stronę wniosków o wyłączenie sędziego,

opartych na tych samych ogólnikowych zarzutach, niedających się zweryfikować

i w sposób oczywisty godzących w powagę sądu, jest nadużyciem praw

procesowych (postanowienie Sądu Najwyższego z 16 czerwca 2016 r.,

V CSK 649/15, Legalis, P. Feliga, op. cit., s. 29). Wobec powyższego, zdaniem

Sądu Najwyższego, wniosek o wyłączenie sędziego w niniejszej sprawie ze skargi

nadzwyczajnej, który nie zawiera uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju,

że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego

w danej sprawie, a zawierający jedynie przesłankę powołania do pełnienia urzędu

na stanowisku sędziego w drodze uchwały Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

II NSNc 202/24

19

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw,

może stanowić nadużycie prawa procesowego w rozumieniu art. 41 k.p.c.

Sąd Najwyższy ma na względzie potrzebę zapobiegania nadużywaniu

instytucji wyłączenia sędziego jako narzędzia obstrukcji postępowania cywilnego.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przy okazji analizy ponownego wniosku

o wyłączenie sędziego podniesiono problem, że składanie kolejnych wniosków

o wyłączenie sędziego stanowiło w praktyce niejednokrotnie środek służący

przewlekaniu postępowania, albowiem każdy wniosek podlegał rozpoznaniu, nawet

jeżeli był oparty na tych samych przyczynach (uchwała Sądu Najwyższego

z 21 sierpnia 2003 r., III CZP 42/03, OSNC 2004 r., Nr 7-8, poz. 107, Szanciło,

op. cit., s. 193).

Sąd Najwyższy zwraca też uwagę na fakt, że zakaz nadużywania

prawa procesowego jest elementem omówionej wyżej zasady rzetelnego

postępowania sądowego wyrażonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

oraz w ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych: art. 6

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, art. 14 ust. 1 Międzynarodowego Paktu

Praw Obywatelskich i Politycznych i art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej. Rekonstrukcja tego zakazu jest istotna również na płaszczyźnie

zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasadę

sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). U podstaw tego zakazu legło

założenie, zgodnie z którym nikt nie może uzyskać korzystniejszej sytuacji prawnej

przez postępowanie niezgodne z prawem lub moralnością. Z zasady rzetelnego

postępowania wywodzi się bowiem obowiązek dokonywania przez sąd oraz strony

i innych uczestników postępowania wszelkich czynności zgodnie z prawem

i nienadużywanie przyznanych im przez prawo uprawnień procesowych (P. Feliga,

op. cit., s. 27-28).

Sąd Najwyższy, po dokonaniu analizy składanych przez RPO

wniosków o wyłączenie sędziego w sprawach ze skargi nadzwyczajnej stwierdza,

że mogą one stanowić nadużycie prawa procesowego, polegające na korzystaniu

przez stronę z przepisów procedury cywilnej bez uzasadnienia, w sposób

sprzeczny z przeznaczeniem procesowym tych przepisów lub sprzeczny

z ekonomią procesową. Zatem wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi

II NSNc 202/24

20

nadzwyczajnej, oparty na przesłance dotyczącej okoliczności związanych

z jego powołaniem, uzasadniony wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 4 września 2025 r., jest nadużyciem prawa procesowego,

rozumianym jako wykonywanie go poprzez podejmowanie czynności procesowej

przewidzianej przez ustawodawcę, formalnie dopuszczalnej, dozwolonej, której

dokonanie dopiero w okolicznościach konkretnego przypadku będzie mogło zostać

uznane jako nadużycie prawa procesowego.

Sąd Najwyższy podkreśla, że jest to użycie prawa niezgodne

z intencją ustawodawcy, zmierzające do zakłócenia normalnego przebiegu procesu

cywilnego. Działanie takie nie jest skierowane wyłącznie przeciwko przeciwnikowi

procesowemu, ale godzi w sąd i stanowi poważne naruszenie zasady rzetelnego

procesu. Sąd Najwyższy ma obowiązek przeciwdziałać zastojowi procesu

cywilnego i dlatego uważa, że korzystanie ze wszystkich prawnie dopuszczalnych

środków lub któregoś z nich w złej wierze lub niezgodnie z przeznaczeniem

wniosku, może prowadzić do zaprzeczenia sprawiedliwości i w tej sytuacji takie

działanie można kwalifikować jako nadużycie prawa w ramach prawa cywilnego

procesowego.

Zdaniem Sądu Najwyższego, złożenie przez Rzecznika Praw

Obywatelskich wniosku o wyłączenie sędziego w tej sprawie lub też w każdej innej

sprawie cywilnej, który oparty jest na przesłance związanej z okolicznościami

powołania sędziego, wyrażonymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 4 września 2025 r., służy innym celom niż uzyskanie ochrony praw

podmiotowych i tym samym jest to korzystanie z uprawnienia procesowego

w sposób obiektywnie sprzeczny z treścią przepisów procesowych, z zasadami

postępowania cywilnego, zwłaszcza z zasadami równości i ekonomii procesowej,

sprzecznie z wynikającym z tych przepisów obowiązkiem zachowania uczciwości

procesowej oraz innymi zasadami współżycia społecznego (P. Feliga,

op. cit., s. 28).

Sąd Najwyższy oceniając istotę wniosku o wyłączenie sędziego

w niniejszej sprawie jako nadużycie prawa procesowego, pragnie też odnieść

się do celu obowiązywania danej instytucji prawa procesowego cywilnego.

Oceniając w/w wniosek z punktu widzenia celu, który strona chce osiągnąć, Sąd

II NSNc 202/24

21

Najwyższy stwierdza, że nie jest on usprawiedliwiony w świetle procesowego

przeznaczenia instytucji wyłączenia sędziego, czyli cel działania strony in concreto

jest niezgodny z celem instytucji procesowej in abstracto.

W literaturze polskiego postępowania cywilnego wielokrotne

wnoszenie wniosku o wyłączenie sędziego kwalifikowane jest także jako

naruszenie art. 3 k.p.c. czyli jako postępowanie strony naruszające dobre obyczaje.

Warto też pamiętać, że ustawodawca podjął się próby zdefiniowania pojęcia

nadużycia prawa procesowego, wyodrębniając je z klauzuli dobrych obyczajów.

U podstaw tego zabiegu metodologicznego legło założenie logiczne, zgodnie

z którym zakres znaczeniowy pojęcia nadużycia prawa procesowego z art. 41 k.p.c.

mieści się w zakresie znaczeniowym klauzuli dobrych obyczajów, o której stanowi

art. 3 k.p.c. Wzajemne powiązanie tych pojęć prowadzi do wniosku, że pomiędzy

ich zakresami znaczeniowymi zachodzi stosunek nadrzędności zakresu nazwy

dobre obyczaje względem zakresu nazwy nadużycia prawa procesowego. Wyraża

się on w relacji, według której każdy przypadek nadużycia prawa procesowego

przez stronę lub uczestnika postępowania narusza dobre obyczaje, lecz nie każde

postępowanie strony lub uczestnika postępowania, które narusza dobre obyczaje,

jest zarazem nadużyciem prawa procesowego (P. Feliga, op. cit., s. 31).

Sąd Najwyższy stwierdza, że wniosek o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, pozbawiony uprawdopodobnionych

okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość

co do bezstronności sędziego w danej sprawie, podobnie jak wniosek o wyłączenie

sędziego oparty wyłącznie na okolicznościach związanych z jego/jej powołaniem,

stanowi naruszenie klauzuli dobrych obyczajów z art. 3 k.p.c., co powoduje

nadużycie prawa procesowego przewidziane art. 41 k.p.c., gdyż w tym przypadku

realizacja uprawnień przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego,

następuje przez dokonanie dopuszczalnych czynności procesowych, tj. zgodnych

z prawem, lecz niezgodnie z celem, dla którego uprawnienie procesowe

przewidziano. Skorzystanie przez stronę lub uczestnika postępowania cywilnego

z wniosku o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, który

nie zawiera uprawdopodobnionych okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie

II NSNc 202/24

22

lub wniosek oparty na przesłance dotyczącej okoliczności związanych

z powołaniem osoby do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego, nie prowadzi

do osiągnięcia zamierzonego przez ustawodawcę celu w ramach czynności

procesowej realizującej uprawnienie.

Analizując wniosek o wyłączenie sędziego w przedmiotowej sprawie

z punktu widzenia art. 41 k.p.c. należy podkreślić, że przepis ten jest normą

generalną o charakterze abstrakcyjnym w formie klauzuli generalnej. Brak jest

w niej enumeratywnego wyliczenia przypadków nadużycia procesowego i skutków

procesowych naruszenia zakazu. Jest to świadome zamierzenie legislacyjne,

ponieważ nie można in abstracto przewidzieć wszystkich możliwych czynności

stron i uczestników postępowania, którzy – korzystając z uprawnień procesowych –

będą nadużywać praw procesowych i sankcji tych naruszeń. Istota skutków

procesowych naruszenia zakazu określonego w wymienionym przepisie powinna

polegać na tym, że czynność procesowa, która została dokonana niezgodnie

z celem uprawnienia, jakie ma zostać w następstwie tej czynności zrealizowane,

nie wywołuje skutków prawnych. Za nadużycie prawa procesowego de lege lata

uznano złożenie wniosku o wyłączenie sędziego opartego wyłącznie

na okolicznościach związanych z rozstrzygnięciem przez sąd o dowodach (art. 531

§ 1 pkt. 1 k.p.c.) albo złożenie po raz kolejny co do tego samego sędziego

z powołaniem tych samych okoliczności (art. 531 § 1 pkt. 2 k.p.c.); taki wniosek

pozostawia się w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności; to samo dotyczy

pism związanych z jego wniesieniem (art. 531 § 2 k.p.c.) (P. Feliga, op. cit., s. 32).

O tym, czy wniosek o wyłączenie sędziego w sprawie ze skargi

nadzwyczajnej stanowi nadużycie prawa procesowego, rozstrzyga sąd orzekający.

Badanie tej kwestii może nastąpić w konkretnym procesie, wyłącznie post factum,

na użytek danej sprawy i dotyczyć wyłącznie strony lub uczestnika postępowania

korzystającego z uprawnienia. Ocena sądu powinna być ostrożna oraz wyważona,

uwzględniać okoliczności, cel i skutki złożenia wniosku zanim sąd orzekający

zakwalifikuje go jako nadużycie prawa procesowego w oparciu o art. 41 k.p.c.

Ocena takiego wniosku może nastąpić niezwłocznie po jego złożeniu, kiedy

to pozostawia się go w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności

II NSNc 202/24

23

albo w wyroku - stosując sankcje, o których mowa w art. 2262 k.p.c. lub art. 103

§ 1 k.p.c.

Mając to wszystko na uwadze, kierując się zasadą rzetelnego procesu, Sąd

Najwyższy rozważył kwestię dopuszczalności wniosku o wyłączenie sędziego

w sprawie ze skargi nadzwyczajnej, rozpoznał wniosek merytorycznie i stwierdzając,

że Rzecznik Praw Obywatelskich nie uprawdopodobnił przyczyn wyłączenia

sędziów Sądu Najwyższego, oddalił wniosek jako bezzasadny.

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 47 § 1, art. 49 § 1,

art. 50 § 1 i art. 52 § 1 k.p.c. w zw. z art. 95 ust. 1 u.SN.

JW

[a.ł]