ZUS chciał przypisać pracownika spółce matce, SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 15 listopada 2024 r., III AUa

3211/23 oddalił apelację wniesioną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych III

Oddział w Warszawie (organ rentowy) od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z

II USK 125/25

2

16 października 2023 r., XXI U 438/23 zmieniającego zaskarżoną decyzję organu

rentowego z dnia 15 września 2020 r. i stwierdzającego, że R.M. nie podlega jako

pracownik obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu,

chorobowemu i wypadkowemu u płatnika składek S. sp. z o.o. w W. (odwołująca

się) z tytułu umowy o pracę zawartej z S.1 sp. z o.o. z siedzibą w W. w okresie od 1

września 2001 r. do 31 grudnia 2018 r.

Organ rentowy wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu

Apelacyjnego, zaskarżając ten wyrok w całości i zarzucając naruszenie przepisów

postępowania, tj.: - art. 3271 § 1 k.p.c. przez brak wskazania w uzasadnieniu

przyczyn nieuwzględnienia argumentacji/dowodów wskazanych przez organ

rentowy, - art. 232 k.p.c. w zw. z art. 477 k.p.c. przez wydanie orzeczenia bez

przeprowadzenia merytorycznej kontroli decyzji wydanej przez organ rentowy, -

naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z

2020 r. poz. 266 ze zm., ustawa systemowa) w zw. z art. 22 § 1 k.p. przez uznanie,

iż pracodawcą dla ubezpieczonego jest spółka S.1 sp. z o.o., pomimo że

właścicielem S.1 sp. z o.o. jest odwołująca spółka, - art. 6 k.c. w zw. z art. 232

k.p.c., przez przyjęcie, iż organ rentowy nie udowodnił iż rzeczywistym pracodawcą

dla ubezpieczonego była odwołująca spółka, pomimo że Sąd pominął materiał

zgromadzony w aktach rentowych/składkowych oraz nie dokonał wykładni art. 3 k.

p. w zw. z art. 22 § 1 k. p. z uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony

korporacyjnej, - art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w zw. z art. 3 k. p., w zw. z art. 22 §

1 k.p. przez uznanie, iż pracodawcą dla ubezpieczonego jest spółka S.1 sp. z o.o.,

pomimo że z dokumentacji załączonej do akt sprawy wynika, iż rzeczywistym

pracodawcą dla ubezpieczonego pozostawała odwołująca spółka (przebicie

zasłony korporacyjnej), - art. 3 k. p., w zw. z art. 22 § 1 k.p., przez niedokonanie ich

wykładni z uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej, - art. 58 § 1

k.c. w zw. z art. 4 pkt 2 ppkt a), w zw. z art. 8 ust. 2a oraz art. 17 ust. 1 ustawy

systemowej przez jego niezastosowanie, pomimo że z załączonych do sprawy akt

rentowych/składkowych wynika, iż w przedmiotowej sprawie doszło do tzw.

przebicia zasłony korporacyjnej, a tym samym umowy o pracę zawarte z S.1 sp. z

II USK 125/25

3

o.o. na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych należy traktować jako

nieważne.

Organ rentowy wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi

na fakt, iż skarga jest oczywiście uzasadniona z następujących przyczyn: - Sąd

powinien poddać decyzję organu kontroli merytorycznej, a zatem zbadać czy organ

rentowy prawidłowo zastosował przepisy prawa przy ustalonym stanie faktycznym,

co w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia czy faktycznie nastąpiło

tzw. przebicie zasłony korporacyjnej prowadzące do obejścia przepisów ustawy

systemowej, tj. art. 8 ust. 2a ustawy systemowej; - Sąd ograniczając się do badania

powiązań osobowo-kapitałowych pomiędzy ww. podmiotami wyłącznie z

perspektywy art. 22 § 1 k.p. nie jest w stanie poddać decyzji organu rentowego

merytorycznej kontroli wskazującej na tzw. „uniesienie zasłony korporacyjnej” bez

wykładni art. 3 k.p. i art. 22 § 1 k.p. z uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony

korporacyjnej, ponieważ w świetle art. 22 § 1 k.p. spółka zależna jako odrębny

podmiot istniejący w obrocie gospodarczym będzie w sposób oczywisty traktowana

jako pracodawca dla ubezpieczonego z uwagi na konieczność wykonania szeregu

formalnych czynności mających na celu urealnienie „nieważnego” (na gruncie

przepisów prawa ubezpieczeń społecznych) w swej istocie stosunku pracy (takich

jak zawarcie umowy o pracę, obsługa kadrowo-płacowa itp.).

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ

rentowy podniósł, że stan faktyczny w przedmiotowej sprawie sprowadza się do

pozoracji polegającej na fikcyjnym podziale pracowników na dwie grupy (zawierając

z nimi bądź umowę o pracę bądź umowę zlecenia, powierzając jednocześnie

formalne zawarcie w tym samym czasie całkowicie zależnej spółce S.1 sp. z o.o.

naprzemiennie takich samych umów o pracę i umów zlecenia), w celu

zamierzonego obejścia przepisów (art. 58 § 1 i 2 k.c.) prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych prowadzących do naruszenia art. 22 k.p. oraz art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej (w przekonaniu S. sp. z o.o. uniemożliwiające ich zastosowanie przez

organ rentowy).

W ocenie organu rentowego akceptacja tak ukształtowanego stanu

faktycznego prowadzi do usankcjonowania nieakceptowalnych społecznie i

gospodarczo działań płatników składek, którzy poprzez instrumentalne

II USK 125/25

4

wykorzystywanie przepisów prawa działają na szkodę ubezpieczonego (dowolne

kształtowanie relacji pracodawca - pracownik, zleceniodawca - zleceniobiorca, z

pozycji podmiotu dominującego w tych relacjach bez poszanowania praw

ubezpieczonego), jednocześnie kształtując przekonanie innych uczestników obrotu

prawnego o legalności tego typu działań.

Ponadto zdaniem organu rentowego ciężar dowodu w sprawach z zakresu

ubezpieczeń społecznych spoczywa na ubezpieczonych i płatnikach składek,

ponieważ to te podmioty kwestionują zasadność/prawidłowość decyzji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się oraz zainteresowana

wnieśli o wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania ewentualnie jej oddalenie oraz zasądzenie zwrotu kosztów

postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania, ponieważ nie jest oczywiście uzasadniona. Ujęta w

art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. przesłanka ma miejsce wtedy, gdy zasadność

podniesionych w niej zarzutów wynika prima facie, bez głębszej analizy prawnej.

Dotyczy to więc jedynie uchybień przepisom prawa materialnego albo procesowego,

zarzucanym sądowi drugiej instancji, o charakterze elementarnym polegających w

szczególności na oparciu rozstrzygnięcia na wykładni przepisu oczywiście

sprzecznej z jednolitą i ugruntowaną jego wykładnią przyjmowaną w orzecznictwie i

nauce prawa, na zastosowaniu przepisu, który już nie obowiązywał, względnie na

oczywiście błędnym zastosowaniu określonego przepisu w ustalonym stanie

faktycznym (postanowienie Sądu Najwyższego z 6 listopada 2015 r., IV CSK

263/15, LEX nr 1940571). W rozpoznawanej sprawie żadna taka okoliczność nie

miała miejsca.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela argumentację wyrażoną w

uzasadnieniach m. in. postanowień Sądu Najwyższego z 16 kwietnia 2025 r., II

USK 275/24, z 11 kwietnia 2024 r., II USK 154/23 (LEX nr 3703679), z 20 lutego

2024 r., II USK 336/23 (LEX nr 3687155), z 16 października 2024 r., II USK 211/23

II USK 125/25

5

(LEX nr 3768918), z 4 grudnia 2024 r., II USK 4/24, (LEX nr 3815820), którymi

odmówiono przyjęcia analogicznie argumentowanych skarg kasacyjnych organu

rentowego złożonych w podobnych sprawach dotyczących odwołującej się oraz

zainteresowanej spółki.

O oczywistej zasadności skargi nie świadczy wyrażany przez organ rentowy

pogląd, iż „Sąd powinien poddać decyzję organu kontroli merytorycznej, a zatem

zbadać czy organ rentowy prawidłowo zastosował przepisy prawa przy ustalonym

stanie faktycznym, co w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia czy

faktycznie nastąpiło tzw. przebicie zasłony korporacyjnej prowadzące do obejścia

art. 8 ust. 2a ustawy systemowej”. Tak sformułowany postulat w żaden sposób nie

przemawia „prima facie”, że skarga jest oczywiście uzasadniona i zostanie

rozstrzygnięta na korzyść skarżącego, aby wyeliminować z obrotu prawnego

wadliwe orzeczenie, tym bardziej, że taka kontrola prawidłowości zaskarżonej

decyzji została przeprowadzona. Ponadto trafnie uwypuklił Sąd Najwyższy w

postanowieniu z 20 lutego 2024 r., II USK 336/23 (LEX nr 3687155), odmawiając

przyjęcia skargi kasacyjnej skarżącego w sprawie o tym samym stanie faktycznym i

prawnym odnośnie do innego zainteresowanego, że „zastosowanie art. 8 ust. 2a

nie budzi wątpliwości. Wykonując umowę zlecenia zawartą z odwołującą się,

zainteresowany jako pracownik spółki zależnej z tytułu tejże umowy cywilnej

podlega ubezpieczeniom jako pracownik. Nawet gdyby zgodnie z oczekiwaniem

organu (niepopartym dostatecznym materiałem dowodowym) uznać, że stosunek

pracy wynikający z umowy zawartej ze spółką zależną w rzeczywistości łączyłby

ubezpieczonego z odwołującą się, to nie miałaby wpływu na zastosowanie w

sprawie art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. Tylko gdyby uznać, że zawarte z

odwołującą się umowy cywilne w swojej istocie skrywają stosunek pracy, art. 8 ust.

2a nie miałby zastosowania, lecz wówczas również istniałby tytuł pracowniczy, choć

z art. 8 ust. 1 ustawy” (tak też m.in. postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 czerwca

2024 r., II USK 226/23, niepubl.; z 24 kwietnia 2024 r., II USK 179/23, LEX nr

3715417; z 11 kwietnia 2024 r., II USK 154/23, LEX nr 3703679; z 20 marca 2023 r.,

II USK 219/23, LEX nr 3695251).

Odnosząc się do rozkładu ciężaru dowodów w postępowaniu cywilnym z

zakresu ubezpieczeń społecznych, należy przypomnieć, że Sąd Najwyższy w

II USK 125/25

6

wyroku z 10 maja 2017 r., I UK 184/16 (LEX nr 2305920) stwierdził, że ciężar

udowodnienia wchodzi w rachubę dopiero wówczas, gdy pewne twierdzenia okażą

się nieudowodnione, a nie już wtedy, gdy strona nie przedstawiła środków

dowodowych na potwierdzenie lub zaprzeczenie danej okoliczności. Oznacza to, że

rozkład ciężaru dowodu stanowi regułę wskazującą stronę, która ma ponieść

negatywne skutki nieudowodnienia określonych twierdzeń. Na tym polega funkcja

ciężaru dowodowego. Pozwala rozstrzygnąć sprawę merytorycznie, także wówczas,

gdy sąd nie zdołał w ogóle albo w pewnej części wyjaśnić stanu faktycznego

sprawy. Czym innym jest natomiast sytuacja, w której sąd oceniał materiał

dowodowy, kierując się metodą kognitywną z art. 233 § 1 k.p.c., i na tej podstawie

dokonał wiążących ustaleń stanu faktycznego. W tym wypadku nie dochodzi do

właściwego lub niewłaściwego rozłożenia ciężaru dowodowego.

W rozpoznawanej sprawie Sądy meriti odnosząc się do środków

dowodowych przedstawionych przez organ rentowy w sprawie, oceniwszy, że nie

jest możliwe uprawdopodobnienie, że między ubezpieczonym a spółką zależną nie

istniał stosunek pracy, który w rzeczywistości był wykonywany, nie potwierdziły

stanowiska organu. Nie sposób w rozpoznawanej sprawie stwierdzić na czym

rzeczywiście miałoby polegać naruszenie reguły rozkładu ciężaru dowodu przez

Sądy, skoro korzystna dla odwołującej się okoliczność (wykonywanie pracy dla

spółki zależnej) została udowodniona, zaś okoliczność wykazana przez ZUS

(zależność spółki będącej pracodawcą od odwołującej) nie wpływa na konkluzję co

do to, który podmiot jest w tym przypadku pracodawcą. Wobec tego wskazać

należy, że w orzecznictwie utrwalona jest wykładnia negująca możliwość

skutecznego podnoszenia w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd

drugiej instancji art. 6 k.c., gdy zmierza on do zakwestionowania ustaleń

faktycznych (por. wyroki: z 13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000 nr 12,

poz. 232; z 15 października 2004 r., II CK 62/04, LEX nr 197635; z 8 listopada 2005

r., I CK 178/05, LEX nr 220844 oraz z 15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, LEX nr

465919).

Przywołana przez organ rentowy koncepcja „przebicia korporacyjnego”

miałaby potencjalne znaczenie w kontekście art. 8 ust. 2a ustawy systemowej,

gdyby odwołująca się twierdziła, że w sprawie przywołany przepis nie ma

II USK 125/25

7

zastosowania. Wówczas organ dążyłby do jego zastosowania argumentując, że

ścisłe powiązanie między spółkami w ramach tej samej grupy kapitałowej w każdym

przypadku świadczy o tożsamości interesu ekonomicznego w ramach grupy. W

rozpoznawanej sprawie zastosowanie art. 8 ust. 2a nie budzi jednak wątpliwości.

Wykonując umowę zlecenia zawartą z odwołującą się, ubezpieczony jako

pracownik spółki zależnej z tytułu tejże umowy cywilnej podlega ubezpieczeniom

jako pracownik. Nawet gdyby zgodnie z oczekiwaniem organu (niepopartym

dostatecznym materiałem dowodowym) uznać, że stosunek pracy wynikający z

umowy zawartej ze spółką zależną w rzeczywistości łączył ubezpieczonego z

odwołującą, to nie miałoby wpływu na zastosowanie w sprawie art. 8 ust. 2a ustawy

systemowej. Tylko gdyby uznać, że zawarte z odwołującą się umowy cywilne w

swojej istocie skrywają stosunek pracy, art. 8 ust. 2a nie miałby zastosowania, lecz

wówczas również istniałby tytuł pracowniczy, choć na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 grudnia 2024 r., II USK 4/24, LEX nr

3815820).

Reasumując, organ rentowy we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania nie wykazał nie tylko kwalifikowanej formy jej zasadności, lecz w ogóle

nie był w stanie wyjaśnić na czym miałoby polegać naruszenie przywołanych

przepisów.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art.

3989 § 2 k.p.c.). O kosztach orzeczono w myśl art. 98 § 1 w związku z art. 39821

k.p.c.

[SOP]