Składki pracowników spółki zależnej nie zostaną przypisane spółce matce. SN odmówił skargi ZUS

II USK 390/24

2

Wyrokiem z 27 czerwca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie sprawie z

odwołania S. sp. z o.o. z siedzibą w W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych III Oddziału w Warszawie w przedmiocie podlegania ubezpieczeniom

społecznym, z udziałem B.S., M.B., T.L., R.H., J.G., K.W. i S.1 sp. z o.o. w W.,

zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 13 lutego 2023 r. w

punkcie 1 w ten sposób, że zmienił decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych III

Oddział w Warszawie z 15 września 2020 r.:

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że B.S. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

umowy o pracę zawartej z S.1 Spółka z o.o. od 7 września 2015 r. (pkt I 1 wyroku);

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że M.B. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

umowy o pracę zawartej z S.1 Spółka z o.o. od 10 sierpnia 2015 r. do 4 czerwca

2016 r. (pkt I 2 wyroku);

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że J.G. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

umowy o pracę zawartej z S.1 Spółka z o.o. w okresie od 2 września 2006 r. do 26

sierpnia 2007 r. oraz od 21 sierpnia 2012 r. (pkt I 3 wyroku);

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że R.H. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

zawartej umowy o pracę z S.1 Spółka z o.o. od 1 maja 2015 r. do 28 lutego 2018 r.

(pkt I 4 wyroku);

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że T.L. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

umowy o pracę zawartej z S.1 Spółka z o.o. od 1 grudnia 2002 r. do 6 marca 2015

r. (pkt I 5 wyroku);

II USK 390/24

3

nr […] w ten sposób, że stwierdził, że K.W. nie podlega jako pracownik

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i

wypadkowemu u płatnika składek S. Spółka z o.o. w W. z tytułu wykonywania

umowy o pracę zawartej z S. 1 Spółka z o.o. od 1 września 2010 r. (pkt I 6

wyroku).

Nadto zmienił zaskarżony wyrok w punkcie 2 w ten sposób, że zasądził od

ZUS na rzecz S. Spółki z o.o. w W. zwrot kosztów zastępstwa prawnego,

pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w Sądzie

Okręgowym w Warszawie (pkt II wyroku); zasądził od ZUS na rzecz S. Spółki z o.o.

w W. zwrot kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu apelacyjnym,

pozostawiając także ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu w

Sądzie Okręgowym w Warszawie (pkt III wyroku).

W sprawie ustalono, że decyzjami z 15 września 2020 r. ZUS stwierdził, że

B.S., M.B., T.L., R.H., J.G., K.W. podlegają jako pracownicy obowiązkowo

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu u

płatnika składek S. sp. z o.o. z tytułu wykonywania zawartej umowy o pracę z S.1

sp. z o.o. we wskazanych w decyzjach okresach.

Odwołania od powyższych decyzji złożył płatnik składek S. sp. z o.o.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 13 lutego 2023 r. oddalił odwołania

i zasądził od S. Spółki z o.o. w W. na rzecz ZUS kwotę 1.080,00 zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego.

Przedmiotem sporu była ocena, czy S. sp. z o.o. jako zleceniodawca w

istocie pozostawał pracodawcą wobec ubezpieczonych, którzy mieli zawarte

umowy o pracę z S.1 sp. z o.o. Konsekwencją stanowiska organu rentowego

pozostawało stwierdzenie, że formalnie nie istniał stosunek pracy pomiędzy

ubezpieczonymi a S.1 sp. z o.o., a obowiązki płatnika składek z tego tytułu na

obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe ponosił

S. sp. z o.o.

Sąd Okręgowy stwierdził, że to S. sp. z o.o. jest 100% właścicielem S.1 sp. z

o.o., ponadto zarząd w obydwu spółkach jest tożsamy. W ocenie Sądu pierwszej

instancji rzeczywistym i wyłącznym beneficjentem pracy wykonywanej przez

II USK 390/24

4

ubezpieczonych M.B., J.G., R.H., T.L., B.S. oraz K.W. była S. sp. z o.o., niezależnie

od tego czy pracowali na podstawie umowy o pracę czy umowy zlecenia. Co

prawda obie spółki mają odrębną osobowość prawną, jednakże nie sposób uznać,

że faktycznym pracodawcą dla ubezpieczonych, z którymi zawarto umowy o pracę

była spółka S. sp. z o.o., skoro z umów zleceń zawieranych z S.1 sp. z o.o. oraz S.

sp. z o.o. wynika, że ubezpieczeni nie mogli świadczyć pracy na rzecz innych

podmiotów bez zgody zleceniodawcy. Taka zgoda nie była wyrażana przez żadną

ze spółek przy zawieraniu umów zleceń i umowy o pracę, co wyraźnie wskazuje, że

ubezpieczeni byli traktowani jako pracownicy jednej firmy.

Apelację od powyższego wyroku Sądu Okręgowego wniosła odwołująca się.

W ocenie Sądu Apelacyjnego okoliczność, że S. Sp. z o.o. jest całościowym

udziałowcem w spółce S.1 Sp. z o.o. nie uprawnia do wniosku, że ubezpieczeni

świadczyli pracę na rzecz odwołującej się spółki na warunkach określonych w art.

22 § 1 k.p. Mimo powiązań pomiędzy spółkami, obie spółki formalnie stanowią

odrębne podmioty.

Ubezpieczeni pozostawali w stosunku pracy z S.1 sp. z o.o., a nie z S. sp. z

o.o., z którą to spółką ubezpieczeni równolegle pozostawali w cywilnoprawnym

stosunku umowy zlecenia. Organ rentowy nie zakwestionował tak

sformalizowanych stosunków prawnych między stronami. W szczególności nie

przedstawił okoliczności, z których wynikałoby, że ubezpieczeni w rzeczywistości

świadczyli pracę w ramach stosunku pracy na rzecz S. sp. z o.o., a nie na rzecz S.

1 sp. z o.o. Wydanie przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzji, opartych na

pewnych ustaleniach, nie zwalnia organu rentowego z obowiązku wykazania

inicjatywy dowodowej na wykazanie okoliczności, na które powołuje się w

zaskarżonych decyzjach. W ocenie Sądu drugiej instancji w realiach niniejszej

sprawy W ocenie Sądu Apelacyjnego organ rentowy nie wykazał, by S. Sp. z. o.o.

łączyły z ubezpieczonymi stosunki pracy, a co za tym idzie, że podlegają oni

ubezpieczeniom społecznym jako pracownicy odwołującej się spółki.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wywiódł organ rentowy,

zaskarżając w całości wyrok Sądu Apelacyjnego i opierając skargę kasacyjną na

II USK 390/24

5

obu podstawach kasacyjnych. Zarzucił Sądowi drugiej instancji naruszenie prawa

procesowego:

1) art. 3271 § 1 k.p.c., przez brak wskazania w uzasadnieniu przyczyn

nieuwzględnienia argumentacji i dowodów wskazanych przez organ rentowy;

2) art. 232 k.p.c. w zw. z art. 477 k.p.c., przez wydanie orzeczenia bez

przeprowadzenia merytorycznej kontroli decyzji wydanej przez organ rentowy.

Skarżący

podniósł

również

zarzuty

naruszenia

przepisów

prawa

materialnego:

1) art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej w zw. z art. 22 § 1 k.p., przez

uznanie, że pracodawcą dla ubezpieczonych jest spółka S.1 Sp. z o.o., mimo że

właścicielem S.1 Sp. z o.o. jest odwołująca się spółka;

2) art. 6 k.c. w zw. z art. 232 k.p.c., przez przyjęcie, że organ rentowy nie

udowodnił, że rzeczywistym pracodawcą dla ubezpieczonych była odwołująca się

spółka, mimo że Sąd pominął materiał zgromadzony w aktach rentowych oraz nie

dokonał wykładni art. 3 k. p. w zw. z art. 22 § 1 k. p. z uwzględnieniem koncepcji

przebicia zasłony korporacyjnej;

3) art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w zw. z art. 3 k.p. w zw. z art. 22 § 1 k.p.

przez uznanie, że pracodawcą dla ubezpieczonych jest spółka S.1 Sp. z o.o., mimo

że z dokumentacji załączonej do akt sprawy wynika, że rzeczywistym pracodawcą

dla ubezpieczonych pozostawała odwołująca się spółka (przebicie zasłony

korporacyjnej);

4) art. 3 k.p., w zw. z art. 22 § 1 k.p., przez niedokonanie ich wykładni z

uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej;

5) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 4 pkt 2 ppkt a w zw. z art. 8 ust. 2a oraz art. 17

ust. 1 ustawy systemowej, przez jego niezastosowanie, mimo że z załączonych do

sprawy akt rentowych wynika, że w przedmiotowej sprawie doszło do tzw. przebicia

zasłony korporacyjnej, a tym samym umowy o pracę zawarte z S.1 Sp. z o.o. na

gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych należy traktować jako

nieważne.

II USK 390/24

6

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie

wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie odwołania spółki, a

ponadto o zasądzenie od odwołującej się spółki na rzecz organu rentowego

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy

powołał się na oczywistą jej zasadność. Wskazał, że Sąd powinien poddać decyzję

organu kontroli merytorycznej. Powinien zbadać czy organ rentowy prawidłowo

zastosował przepisy prawa przy ustalonym stanie faktycznym i ustalić, czy

faktycznie nastąpiło tzw. przebicie zasłony korporacyjnej prowadzące do obejścia

art. 8 ust. 2a ustawy systemowej. W ocenie skarżącego Sąd Apelacyjny nie

dokonał wykładni art. 3 k. p. w zw. z art. 22 § 1 k. p. w świetle koncepcji przebicia

zasłony korporacyjnej. Ograniczył się do badania powiązań osobowo-kapitałowych

pomiędzy tymi podmiotami wyłącznie z perspektywy art. 22 § 1 k.p. Ponadto

zdaniem organu rentowego ciężar dowodu w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych spoczywa na ubezpieczonych i płatnikach składek, ponieważ to te

podmioty kwestionują zasadność i prawidłowość decyzji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się spółka i zainteresowany

S.1 sp. z o.o. wniosły o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz

zasądzenie od organu na rzecz odwołującej się i zainteresowanego zwrotu kosztów

postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie spełnia ustawowych wymagań warunkujących

przyjęcie jej do rozpoznania.

Zgodnie z art. 3989 § 1 pkt 1 – 4 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę

kasacyjną do rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne,

istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

II USK 390/24

7

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powinien zatem

wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z powołanych powyżej okoliczności, a

jego uzasadnienie powinno zawierać argumenty świadczące o tym, że rzeczywiście,

biorąc pod uwagę sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba

merytorycznego rozpoznania skargi przez Sąd Najwyższy. Skarga kasacyjna nie

jest bowiem (kolejnym) środkiem zaskarżenia przysługującym od każdego

rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji kończącego postępowanie w sprawie, lecz

pozainstancyjnym nadzwyczajnym środkiem umożliwiającym zakwestionowanie

prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji, z uwagi na przeważający w jej

charakterze element interesu publicznego.

Skarżący we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wymienia

wprawdzie przepis art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., wskazuje jednak na oczywistą

zasadność skargi kasacyjnej, a więc przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.

Przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej w ujęciu art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c. należy rozumieć sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej

instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. Oczywiste

naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna od razu, bez potrzeby

dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania

prawa z brzmieniem przepisów albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 lutego 2008 r., II UK 317/07, LEX nr

453107; z 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z 26 lutego 2001 r.,

I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 Nr 20, poz. 494; z dnia 17 października 2001 r.,

I PKN 157/01, OSNP 2003 Nr 18, poz. 437; z 8 marca 2002 r., I PKN 341/01,

OSNP 2004 Nr 6, poz. 100 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2008 r.,

I UK 218/07, LEX nr 375616). Oznacza to, że we wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, jak i w jego uzasadnieniu, niezbędne jest powołanie

konkretnych przepisów prawa, z którymi wyrok sądu drugiej instancji jest w

oczywisty sposób sprzeczny (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 30 listopada

2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Przyjmuje się, że nie spełnia tych wymagań

odwołanie się do podstaw kasacyjnych i opatrzenie zawartego tam zarzutu

II USK 390/24

8

określeniem „rażącego”, czy „oczywistego” naruszenia prawa, jeżeli nie zostanie

wykazane, w czym przejawia się owa oczywistość wydania wadliwego orzeczenia

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 lutego 2014 r., III PK 86/13, LEX nr

1644571; z 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, LEX nr 1511117; z 11 kwietnia

2018 r., III UK 98/17, LEX nr 2497587). Chodzi zatem o taką sytuację, gdy nie tylko

zgłoszony zarzut naruszenia przepisu prawa jest słuszny, ale także stwierdzona

nieprawidłowość jest tego rodzaju, że powoduje jaskrawą wadliwość zaskarżonego

orzeczenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2016 r., V CSK

622/15, LEX nr 2057365).

Oceniany w tym kontekście wniosek pozwanego organu o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania, oparty na przesłance „oczywistej zasadności” nie

spełnia wyżej określonych ustawowych kryteriów.

W odniesieniu do podnoszonej przez skarżącego kwestii rozkładu ciężaru

dowodów w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, zauważyć można, że

postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych toczy się generalnie

według zasady kontradyktoryjnego postępowania, a w nim o rodzaju i zakresie

roszczenia decyduje odwołujący się (postanowienie Sądu Najwyższego z

6 listopada 2024 r., II USK 216/24, LEX nr 3781388). Ciężar udowodnienia

twierdzeń spoczywa na tej stronie, która je zgłasza (art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości, że w

postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych rozkład ciężaru dowodów zależy

od rodzaju decyzji. Jeżeli jest to decyzja, w której organ zmienia sytuację prawną

ubezpieczonego, to powinien wykazać uzasadniające ją przesłanki faktyczne. Już

w wyroku Sądu Najwyższego z 15 lutego 2007 r. (w sprawie I UK 269/06, OSNP

2008 nr 5-6, poz. 78), wskazano, że na organie rentowym, który przyjął zgłoszenie

do ubezpieczenia pracowniczego i nie kwestionował tytułu tego zgłoszenia oraz

przyjmował składki, spoczywa ciężar dowodu, że strony umowy o pracę złożyły

fikcyjne oświadczenia woli. Wydanie decyzji przez organ rentowy w postępowaniu

administracyjnym nie zwalnia go zatem od udowodnienia przed sądem podstawy

faktycznej decyzji, zgodnie z zasadą rozkładu ciężaru dowodu wynikającą z art. 6

k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 7 stycznia 2010 r., II UK 148/09, LEX nr

577847 czy z 9 grudnia 2008 r., I UK 151/08, LEX nr 518057).

II USK 390/24

9

W niniejszej sprawie, wbrew twierdzeniom skarżącego, Sąd drugiej instancji

szczegółowo odniósł się do środków dowodowych przedstawionych przez niego w

toku postępowania i trafnie przyjął, że nie jest możliwe choćby uprawdopodobnienie,

aby między zainteresowanym a spółką zależną nie istniał stosunek pracy, który w

rzeczywistości był wykonywany. Przeprowadzona została szczegółowa analiza przy

uwzględnieniu zaoferowanych dowodów, mająca na celu weryfikację prawidłowości

twierdzeń skarżącego wynikających z wydanych decyzji. Nie sposób więc

stwierdzić na czym rzeczywiście miałoby polegać naruszenie reguły rozkładu

ciężaru dowodu, skoro korzystna dla odwołującej się okoliczność (wykonywanie

pracy dla spółki zależnej) została udowodniona, zaś okoliczność wykazana przez

skarżącego (zależność spółki będącej pracodawcą od odwołującej się) nie

wpływała na konkluzję co do tego, że pracodawcą zainteresowanych faktycznie

powinna być odwołująca się spółka.

Sąd Najwyższy wielokrotnie dotychczas wskazywał, że w orzecznictwie

utrwalona jest wykładnia negująca możliwość skutecznego podnoszenia w skardze

kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 6 k.c., gdy faktycznie zmierza on do

zakwestionowania poczynionych ustaleń faktycznych (por. wyroki: z dnia

13 czerwca 2000 r., V CKN 64/00, OSNC 2000 nr 12, poz. 232; z dnia

15 października 2004 r., II CK 62/04, LEX nr 197635; z dnia 8 listopada 2005 r.,

I CK 178/05, LEX nr 220844 oraz z dnia 15 lutego 2008 r., I CSK 426/07, LEX nr

465919), tak jak ma to miejsce w przedmiotowej sprawie.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, wszakże, że organ rentowy nie poczynił żadnych

ustaleń faktycznych odnoszących się do indywidualnej sytuacji ubezpieczonych.

Sąd ten stwierdził również, że organ rentowy nie przedstawił żadnych dowodów na

potwierdzenie, że pracodawcą ubezpieczonych była w istocie S. sp. z o.o., mimo

braku umów o pracę zawartych przez ubezpieczonych z tą spółką. Organ rentowy

ograniczył się tylko do przedłożenia na płycie CD bardzo obszernych akt kontroli,

nie wskakując przy tym o przeprowadzenie dowodu z których dokumentów,

znajdujących się na płycie, wnosi. Jednocześnie nie budzi wątpliwości, że z akt

osobowych ubezpieczonych wynikało, że umowę o pracę zawarli z S.1

Organ rentowy we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołał się

również koncepcję tzw. „przebicia zasłony korporacyjnej”. Warto więc zauważyć, że

II USK 390/24

10

poglądy wyrażone między innymi w wymienionym w skardze kasacyjnej wyroku

Sądu Najwyższego z 3 października 2017 r. (II UK 488/16, LEX nr 2361596)

bazowały na ustaleniu, że spółkę zależną i spółkę dominującą łączyła umowa, na

mocy której spółka zależna zobowiązała się do realizacji usług na rzecz spółki

dominującej przez swoich pracowników i na tej podstawie kierowała swoich

pracowników do wykonywania pracy w spółce dominującej i otrzymywała za to

wynagrodzenie. Takich relacji nie ustalono w niniejszej sprawie, a to one pozwalały

na wyciągnięcie wniosku o nadużywaniu konstrukcji osobowości prawnej lub

konstrukcji pracodawcy wynikającej z definicji zawartej w art. 3 k.p. ze skutkiem

polegającym na uznaniu, że określone działania podejmowane przez jeden podmiot

uznaje się w istocie za działania innego podmiotu (gdy spółka handlowa będąca

„prawdziwym pracodawcą” tworzy kontrolowaną przez siebie spółkę, powierzając

jej funkcję zatrudniania pracowników celem obejścia prawa i uniknięcia

zobowiązań).

Wobec niewykazania istnienia powołanych w skardze kasacyjnej przesłanek

uzasadniających skierowanie sprawy do merytorycznego rozpoznania, Sąd

Najwyższy - na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. - orzekł o odmowie jej przyjęcia.

O kosztach postępowania kasacyjnego, obejmujących koszty zastępstwa

prawnego odwołującej się spółki i zainteresowanej spółki, orzeczono na podstawie

art. 98 § 1 i § 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. w

kwocie wynikającej z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z

2023 r. poz. 1935 ze zm.), a w zakresie odsetek - na podstawie art. 98 § 11 k.p.c.

[SOP]