Opiekunka z dwiema umowami zlecenia na jednego podopiecznego. SN nie przyjął skargi spółek

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 12 marca 2024 r., III AUa 3496/22

zmienił zaskarżony apelacją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w

Warszawie wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z 7 września 2022 r., XIV U

2898/19 wydany w sprawie Ł.W. (ubezpieczonej) i S. sp. z o.o. sp. k. w likwidacji w

M. (dalej jako zainteresowana, lub spółka S.) w jego punkcie 1. w ten sposób, że

zmienił zaskarżoną decyzję organu rentowego z 15 stycznia 2019 r. i stwierdził, że

podstawa wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne

II USK 5/25

2

ubezpieczonej z tytułu wykonywania pracy na podstawie umowy zlecenia zawartej

W. sp. z o.o. sp. k. w likwidacji w W. (płatnik składek) za miesiące: luty, kwiecień,

czerwiec i sierpień 2016 r. wynosi 4.055 zł oddalając odwołanie w pozostałym

zakresie oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że w spornym okresie ubezpieczona miała

zawierane jednocześnie umowy zlecenia z płatnikiem składek oraz zainteresowaną,

przy czym czynności objęte obydwoma umowami dotyczyły opieki nad jednym

podopiecznym w tym samym miejscu i okresie czasowym. W ocenie Sądu

Apelacyjnego wykonywanie czynności opieki z podopiecznymi poprzez dwóch

podwykonawców został dokonany w celu obejścia przepisów ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych, poprzez wyłącznie formalne stworzenie drugiego tytułu

do ubezpieczeń. Stworzona sieć powiązań nie była przypadkowa, skoro jej

rezultatem było zatrudnianie jednoczesne tych samych opiekunów u

podopiecznych.

Konstrukcja rozdziału umów o wykonywanie tych samych usług przez tę

samą osobę w tych samych miejscach i czasie miała od strony formalnej urealnić

zbieg tytułów ubezpieczeń społecznych w rozumieniu art. 9 ust. 2 ustawy

systemowej. Stworzone pozory nie decydowały o rzeczywistym zbiegu dwóch

realnych i odrębnych umów, a stanowiły jedynie ewidentną próbę, poprzez fikcyjny i

pozorny rozdział umów, obejścia przepisów w zakresie opłacania składek na

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne od rzeczywistej podstawy wymiaru składek.

Takiej praktyki w, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie można uznać za legalną i

akceptowalną formę zmniejszania kosztów przez spółkę, zwłaszcza, że odbywało

się to kosztem samej osoby ubezpieczonej. W kontekście wysokości

wynagrodzenia określonego w przedmiotowych umowach, to dążenie do uzyskania

pełnej ochrony prawa ubezpieczeń społecznych od niższego niż rzeczywiście

uzyskiwane wynagrodzenia, naruszało zasady współżycia społecznego, w tym:

zasadę równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, zasadę solidaryzmu

ubezpieczeń społecznych, zasadę ochrony interesów i niepokrzywdzenia innych

ubezpieczonych, zasadę nieuprawnionego uszczuplania środków funduszu

ubezpieczeń społecznych oraz wszelkie elementarne zasady uczciwego obrotu

prawnego

II USK 5/25

3

Sąd Apelacyjny stwierdził, że okoliczności te przemawiały za uznaniem

zawartych umów za de facto jeden stosunek zobowiązaniowy. Sam fakt

zredagowania odrębnych umów zlecenia nie mógł przesądzać o tym, że

rzeczywiście - w sensie prawnym - należało przyjmować istnienie dwóch odrębnych

stosunków zobowiązaniowych. Podleganie ubezpieczeniom społecznym z

określonych tytułów, a w konsekwencji również podstawa wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne, wynikają z rzeczywistego stanu i sposobu wykonywania

zatrudnienia, a nie z samego faktu sporządzenia umowy w określony sposób.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego złożyli płatnik

składek i zainteresowana Spółka S. zaskarżając wyrok ten w części (do pkt I, II, IV)

oraz wnosząc o jego uchylenie w części, tj. co do punktów I, II oraz IV i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego, a to:

1) art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej przez niewłaściwą

wykładnię polegającą na tym, że Sąd Apelacyjny dokonując oceny zasad

ukształtowania współpracy pomiędzy ubezpieczoną, płatnika składek i

zainteresowaną, prymat przyznał okoliczności, że tak ukształtowana współpraca

skutkowała zbiegiem tytułów ubezpieczenia społecznego, a tym samym skupił się

na efekcie przyjętej przez ubezpieczoną, płatnika składek i zainteresowaną

współpracy, odmawiając równocześnie nadania jakiegokolwiek znaczenia

ustalonym przez Sąd Apelacyjny przyczynom, zgodnie z którymi taka współpraca

pozostawała uzasadniona otoczeniem prawnym, biznesowym, wymogami

rynkowymi oraz uwarunkowaniami historycznymi; w konsekwencji Sąd Apelacyjny

uznał, że przyjęta współpraca stanowiła obejście przepisów prawa w rozumieniu

art. 58 § 1 k.c., gdyż skutkowała zbiegiem tytułów ubezpieczenia społecznego i

obniżeniem kosztów wynikających z obowiązku odprowadzania składek na

obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, podczas gdy prawidłowa wykładnia

przywołanego przepisu powinna skutkować przyjęciem, że o istnieniu

ewentualnego obejścia przepisów prawa powinien decydować nie rezultat, lecz cel

uzasadniający takie ukształtowanie czynności prawnej/czynności prawnych; 2) art.

II USK 5/25

4

58 § 2 k.c. przez jego błędne zastosowanie polegające na pominięciu przez Sąd

Apelacyjny, iż warunki współpracy z płatnikiem składek i zainteresowaną były

prezentowane ubezpieczonej w sposób przejrzysty, zaś ubezpieczona miała

możliwość wnioskowania o objęcie jej pełnym ubezpieczeniem społecznym z

dwóch umów, jak również, że wszelkie ustalenia dotyczące zasad współpracy

pomiędzy ubezpieczoną, zainteresowaną oraz płatnikiem składek odbywały się z

poszanowaniem zasad uczciwości i rzetelnego informowania, a w konsekwencji -

wbrew twierdzeniom Sądu Apelacyjnego - nie mogły skutkować przyjęciem, że

świadczenie przez ubezpieczoną usług opieki na rzecz tego samego

podopiecznego zarówno w wykonaniu umowy z płatnikiem składek, jak i

zainteresowaną pozostaje sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Skarżący podnieśli, że na tle rozbieżności orzeczniczych w analogicznych

sprawach z udziałem tych samych stron istnieje potrzeba wykładni przepisu art. 58

§ 1 k.c. w zw. z art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, a w szczególności udzielenia

odpowiedzi na pytanie, czy dokonując oceny, czy zawarcie dwóch stosunków

zobowiązaniowych stanowi obejście przepisów prawa w rozumieniu art. 58 § 1 k.c.,

uzasadnione pozostaje skoncentrowanie się wyłącznie na ustaleniu, że w wyniku

tak ukształtowanej współpracy powstaje zbieg tytułów ubezpieczeniowych, czy też

należy skoncentrować się na zweryfikowaniu istnienia logicznego i ekonomicznie

uzasadnionego celu dla zawarcia dwóch stosunków zobowiązaniowych i tym

samym powstaniu zbiegu tytułów ubezpieczeniowych nie należy nadawać

relewantnego znaczenia.

Organ rentowy w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie

oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

II USK 5/25

5

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (pkt 2), zachodzi nieważność

postępowania (pkt 3) lub skarga jest oczywiście uzasadniona (pkt 4).

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny, czy okoliczności

powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.

Wniosek o przyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej został oparty na

przesłance potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości

lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Potrzeba wykładni nie zachodzi, jeżeli Sąd Najwyższy zajął już stanowisko w

kwestii wykładni przepisów i wyraził swój pogląd we wcześniejszych orzeczeniach,

brak nadto okoliczności uzasadniających zmianę tego poglądu (por. postanowienia

Sądu Najwyższego: z 19 stycznia 2012 r., I UK 328/11, LEX nr 1215423; z

19 marca 2012 r., II PK 294/11, LEX nr 1214578; z 10 kwietnia 2018 r., I CSK

733/17, LEX nr 2495968; z 10 kwietnia 2018 r., II PK 143/17, LEX nr 2525398; z

19 kwietnia 2018 r., I CSK 709/17, LEX nr 2486162; z 23 maja 2018 r., I CSK

33/18, LEX nr 2508114).

Przedstawionych wyżej wymogów przewidzianych dla przesłanki przedsądu

określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. nie spełnia wniesiona skarga kasacyjna,

skonstruowania analogicznie jak w wielu podobnych sprawach dotyczących tych

samych podmiotów, na co wskazywał Sąd Najwyższy (por. m. in. postanowienie

Sądu Najwyższego z 2 grudnia 2025 r., II USK 186/25, oraz inne tam powołane)

ponieważ wykładnia samego tylko art. 58 § 1 k.c., jak i w związku z art. 9 ust. 2

ustawy systemowej w kontekście uznania przez Sąd Apelacyjny umów zlecenia za

zawarte w celu obejścia przepisów ustawy, nie budzi wątpliwości.

Należy zatem przypomnieć przedstawione w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (w tym we wskazanym postanowieniu w sprawie II USK 186/25)

stanowisko, wyjaśniając, że po pierwsze, w świetle art. 58 § 1 k.c., czynność

prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej treści,

które z punktu widzenia formalnego (pozornie) nie sprzeciwia się ustawie, ale w

II USK 5/25

6

rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego

osiągnięcie jest przez nią zakazane (zob. S. Rudnicki (w:) S. Dmowski, S. Rudnicki,

Komentarz KC. Część ogólna, 2011, art. 58, nb 4 oraz wyrok Sądu Najwyższego z

5 lipca 2012 r., I UK 101/12, LEX nr 1250560). Czynności mające na celu obejście

ustawy (in fraudem legis) zawierają jedynie pozór zgodności z prawem (J. Grykiel

(w:) M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 365). Nie są wprost z nim sprzeczne,

ale przewidziane wolą stron skutki mają na celu naruszenie prawa. Ich treść nie

zawiera elementów wprost sprzecznych z ustawą. Chodzi o skutki (objęte

zamiarem stron), które wywołują. Muszą być sprzeczne z prawem przez dokonanie

samej czynności, a nie przez osiąganie celu leżącego poza treścią czynności (por.

wyrok Sądu Najwyższego z 11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006, nr 23–24,

poz. 366). Pojęcia obejścia prawa i pozorności są znaczeniowo bliskie. Czynność

zmierzająca do obejścia prawa nie może więc być jednocześnie czynnością

pozorną, gdyż pierwsza zostaje rzeczywiście dokonana, zaś druga jest jedynie

symulowana. Ustalenie, że umowa zmierza do obejścia prawa wymaga poczynienia

konkretnych ustaleń faktycznych dotyczących okoliczności jej zawarcia, celu, jaki

strony zamierzały osiągnąć, a także wszystkich koniecznych elementów

konstrukcyjnych stosunku prawnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z

20 stycznia 2010 r., II UK 264/09, LEX nr 960475).

Sąd Apelacyjny w niniejszej sprawie stwierdził, że czynności objęte obiema

umowami zlecenia (z płatnikiem składek i zainteresowaną) dotyczyły opieki nad

jednym podopiecznym w tym samym miejscu i okresie czasowym, zatem w

rzeczywistości obejmowały one w istocie jeden stosunek zobowiązaniowy, przy

czym wskazanie jako tytułu do objęcia ubezpieczeniami społecznymi tylko jednej z

nich stanowiło, świetle art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, obejście prawa w

rozumieniu art. 58 § 1 k.c. Jego celem było upozorowanie zbiegu tytułów

ubezpieczenia społecznego i obniżenie kosztów wynikających z obowiązku

odprowadzania składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne, a w rezultacie

opłacanie składek od niższej podstawy wymiaru przez płatnika składek.

Po drugie, Sąd Najwyższy również odniósł się w swoim orzecznictwie co do

podnoszonej w skardze kasacyjnej kwestii wykładni art. 58 § 1 k.c. w związku z art.

9 ust. 2 ustawy systemowej. W szczególności w wyroku z 25 kwietnia 2019 r., I UK

II USK 5/25

7

110/18 (LEX nr 2655519) oraz w postanowieniach: z 27 listopada 2019 r., III UK

37/19 (LEX nr 3584639); z 13 maja 2020 r., III UK 202/19 (LEX nr 3217351); z

15 maja 2020 r., III UK 207/19 (LEX nr 322378), z 23 czerwca 2020 r., III UK

204/19 (LEX nr 3154306), wskazano, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż w

sytuacji, gdy finalnym odbiorcą usługi jest ten sam podmiot, a zleceniobiorca

wykonuje czynności w tym samym miejscu i czasie, to rozbicie tego zlecenia na

dwie umowy, zawierane z dwoma podmiotami bez jakiegokolwiek logicznego czy

ekonomicznie uzasadnionego celu, nie może być rozumiane inaczej niż jako

działanie w celu obejścia prawa - działanie pozorujące zbieg tytułów do

ubezpieczenia społecznego. W postanowieniu z 13 maja 2020 r., III UK 203/19

(LEX nr 3207811), Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że zredagowanie dwóch

umów zlecenia przez podmioty o ścisłym powiązaniu osobowym i kapitałowym,

obejmujących w istocie tożsamy zakres obowiązków i wskazanie jako tytułu do

objęcia ubezpieczeniami społecznymi, tylko jednej z nich, należy traktować w

świetle art. 9 ust. 2 ustawy systemowej, jako obejście prawa w rozumieniu art. 58 §

1 k.c., którego celem jest pozorowanie zbiegu tytułów ubezpieczenia społecznego i

obniżenia kosztów wynikających z obowiązku odprowadzania składek na

obowiązkowe ubezpieczenia społeczne. Takie intencyjne działania nie zasługują na

ochronę jurysdykcyjną na gruncie chybionych podstaw kasacyjnego zaskarżenia

(art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych). W wyroku z 27 czerwca 2013 r., I UK 10/13 (LEX nr 1391149), Sąd

Najwyższy podniósł, że zważa się na prawo do zawarcia określonej umowy, jeżeli

jednak była wykorzystywana instrumentalnie, to niewykluczone jest jej

zakwestionowanie jako podstawy (tytułu) podlegania ubezpieczeniom społecznym,

nie ze względu na pozorność (art. 83 k.c.), lecz ze względu na obejście prawa. To,

że zlecenie było wykonywane, nie wyłącza oceny dotyczącej ważności tego

zobowiązania, w tym przypadku jako podstawy ubezpieczenia społecznego.

Zastosowanie klauzuli nieważności z art. 58 § 1 k.c. jest szczególne, a zarazem

szerokie, gdyż ocenie poddaje się skutki różnych zdarzeń i czynności prawnych.

Badaniu podlega więc causa umowy, w szczególności czy umowa była konieczna

w przypadku ubezpieczonego jako źródło utrzymania, czy też chodziło tylko o

przedmiotowe wykorzystanie przepisów o ubezpieczeniu społecznym i stworzenie

II USK 5/25

8

formalnej podstawy ubezpieczenia, tak aby zawarcie umowy zlecenia za jedyny cel

miało unikanie płacenia składek na ubezpieczenia społeczne z prowadzonej

równolegle działalności gospodarczej.

Takiego celu nie usprawiedliwia zasada wolności umów, gdyż nie jest

nieograniczona nawet w prawie cywilnym (art. 3531 k.c.), tym bardziej gdy nie

można stwierdzić pozorności umowy (art. 83 § 1 k.c.), lecz szczególne działanie

może być kwalifikowane jako obejście prawa albo jako niezgodne z zasadami

współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c.; M. Kuśmierczyk, Obejście prawa na

gruncie ubezpieczeń społecznych jako czynność nieważna w rozumieniu art. 58 § 1

k.c., Doradztwo podatkowe 2023, nr 5, s. 69 i n.). Judykatura wypracowała wspólne

stanowisko, zgodnie z którym instrumentalne (przedmiotowe) wykorzystanie

przepisów ubezpieczeń społecznych dla unikania wyższych składek na

ubezpieczenia społeczne może skutkować nieważnością zawartej umowy zlecenia,

gdy jej celem jest obejście przepisów prawa (art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 9 ust.

2 ustawy systemowej; por. wyroki Sądu Najwyższego: z 17 kwietnia 2009 r., I UK

314/08, OSNP 2010, nr 21-22, poz. 272; z 19 stycznia 2010 r., I UK 261/09, LEX nr

577825; z 5 lipca 2012 r., I UK 101/12, LEX nr 1250560; z 7 stycznia 2013 r., I UK

372/12, LEX nr 1303200).

Jak wskazano powyższej przedstawiony pogląd wyrażony już został przez

Sąd Najwyższy w sprawach o tym sam stanie faktycznym i prawnym odnośnie do

innych ubezpieczonych (zob. m. in. postanowienia Sądu Najwyższego: z

23 kwietnia 2025 r., II USK 2/25, LEX nr 3913358; z 3 czerwca 2025 r., II USK

41/25, niepubl.; z 23 września 2025 r., II USK 103/25, niepubl. oraz powołanego

już postanowienia w sprawie II USK 186/25).

Podsumowując, skarżący nie zdołali wykazać istnienia powołanej we

wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania przesłanki przedsądu z art. 3989 § 1 pkt

2 k.p.c. Z tego względu Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

[SOP]

II USK 5/25

9