Wniosek testowy wobec sędzi po neoKRS umorzony, wyłączono ją z jednej skargi

Wnioskodawca J.B. wniósł o wyłączenie SSN Ewy Stefańskiej

od rozpoznania sprawy I CSK 1476/25, ewentualnie o stwierdzenie, że SSN Ewa

Stefańska (która została rekomendowana na to stanowisko przez KRS

ukształtowaną ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2018 r., poz. 3) nie spełnia

III CB 84/25

2

w tej sprawie wymogów niezawisłości i bezstronności oraz o wyłączenie SSN Ewy

Stefańskiej od rozpoznania sprawy I CSK 1476/25 (k. 6,25,26).

Wniosek zgłoszony w pierwszej kolejności (tj. o wyłączenie) został

zarządzeniem z 2 lipca 2025 r. pozostawiony w aktach bez dalszych czynności na

podstawie stosowanego per analogiam art. 531 § 2 k.p.c. (k. 3).

Spośród pięcioosobowego składu Sądu Najwyższego, wylosowanego celem

rozpoznania wniosku testowego, dwóch członków również zostało

rekomendowanych na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego przez KRS

ukształtowaną nowelą z 8 grudnia 2017 r., tak samo jak i jeden z wylosowanych

zastępców członków składu orzekającego (k. 12).

Po wyrokach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 16 lipca 2026 r.,

C-96/24, C-103/24 i C-112/24 oraz C-748/23, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego

odmawia podjęcia czynności zmierzających do prawidłowego ukształtowania składu

orzekającego (k. 40). Również sędziowie wylosowani do składu, a wadliwie

powołani nie zajęli stanowiska (k. 34 i n.)

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego

i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy (czyli

zgodny z ustawą), niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei zgodnie z art. 47

Karty Praw Podstawowych podpisanej 7 grudnia 2000 r. (Dz. Urz. UE C 83

z 30 marca 2010 r.; dalej: „KPP”), która weszła w życie 1 grudnia 2009 r., każdy ma

prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym

terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy.

Natomiast stosownie do art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.,

zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz.

U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284; dalej: „Konwencja”) każdy ma prawo do

sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez

niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą.

Dla ustalenia czy sąd może zostać uznany za niezawisły w rozumieniu art. 6

ust. 1, należy zwrócić uwagę m.in. na sposób powoływania jego członków i długość

III CB 84/25

3

ich kadencji, na istnienie gwarancji chroniących ich przed naciskami z zewnątrz

oraz na to, czy dany organ przejawia oznaki niezależności, przy czym w tym

ostatnim względzie chodzi o samo zaufanie, jakie każdy sąd powinien budzić

w jednostkach w społeczeństwie demokratycznym (por. wyroki Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka z 21 czerwca 2011 r., Fruni p. Słowacja, z 6 listopada

2018 r., Ramos Nunes de Calvarho e SA v. Portugalia). Z kolei przesłankę

bezstronności w rozumieniu art. 6 ust. 1 można oceniać przez podejście

subiektywne, uwzględniające osobiste przekonania i zachowanie sędziego, tj. przez

zbadanie, czy wykazał on stronniczość lub osobiste uprzedzenia w danej sprawie,

jak również przez obiektywne podejście polegające na ustaleniu, czy sąd zapewnia,

w szczególności z uwagi na swój skład, gwarancje wystarczające do wykluczenia

wszelkich uzasadnionych wątpliwości co do jego bezstronności. Jeśli chodzi

o obiektywną ocenę, polega ona na zadaniu sobie pytania, czy niezależnie od

indywidualnego zachowania sędziego, pewne weryfikowalne fakty dają podstawę

do podejrzeń co do jego stronniczości. W tym zakresie nawet pozory mogą mieć

znaczenie. Również i tutaj stawką jest zaufanie, jakie w społeczeństwie

demokratycznym sądy powinny budzić w jednostkach, poczynając od stron

postępowania (zob. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 6 maja 2003

r., Kleyn i in. p. Niderlandy). Pojęcia niezawisłości i obiektywnej bezstronności są ze

sobą ściśle powiązane, co z reguły prowadzi do ich wspólnego badania.

Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że przepisy art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 Konwencji i art. 47 KPP mają taką samą treść,

ustanawiając takie same gwarancje standardu dostępu do sądu niezawisłego

i bezstronnego oraz ustanowionego na podstawie ustawy (zob. wyroki z 11 marca

2014 r., K 6/13, OTK-A 2014, Nr 3, poz. 29, z 14 kwietnia 2015 r., P 45/12, OTK-A

2015, Nr 4, poz. 46 oraz z 8 listopada 2016 r., P 126/15, OTK - A 2016, poz. 89).

Podobnie też Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazuje, że art. 47 KPP

stanowi odpowiednik art. 6 ust. 1 Konwencji (zob. wyroki z 29 lipca 2019 r., C-38/18

i z 19 listopada 2019 r., C - 585/18, C-624/18 i C-625/18). Jak stanowi art. 19 ust. 1

Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. Urz. UE 2016 C 202, s. 1; dalej: „TUE”) Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej zapewnia poszanowanie prawa w wykładni

III CB 84/25

4

i stosowaniu Traktatów, a Państwa Członkowskie ustanawiają środki niezbędne do

zapewnienia skutecznej ochrony prawnej w dziedzinach objętych prawem Unii.

Wnioski wynikające z orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw

Człowieka są istotne również na płaszczyźnie prawa unijnego, ponieważ Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wielokrotnie wyjaśniał już, że ze względu na to, iż

w KPP zapisano prawa, które odpowiadają prawom zagwarantowanym

w Konwencji, art. 52 ust. 3 tej Karty ma na celu zapewnienie koniecznej spójności

między prawami w niej zawartymi a odpowiadającymi im prawami gwarantowanymi

przez Konwencję w sposób nienaruszający autonomii prawa Unii, a art. 47 akapit

drugi KPP odpowiada art. 6 ust. 1 Konwencji, Trybunał jest zobowiązany dbać o to,

aby dokonywana przez niego wykładnia art. 47 akapit drugi KPP zapewniała

poziom ochrony, który nie narusza poziomu ochrony gwarantowanego przez art. 6

ust. 1 Konwencji, zgodnie z jego wykładnią dokonaną przez Europejski Trybunał

Praw Człowieka (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 26 marca 2020 r., C-542/18 RX-II i C-543/18 RX-II, Erik Simpson przeciwko

Radzie Unii Europejskiej i HG przeciwko Komisji Europejskiej, z dnia 6 października

2021 r., C-487/19, W.Ż., pkt 123 i n. oraz z dnia 29 marca 2022 r., C-132/20, BN,

DM, EN przeciwko Getin Noble Bank S.A.).

Ustawą, która weszła w życie w dniu 15 lipca 2022 r. (Dz. U. z 2022 r., poz.

1259) znowelizowano kolejny raz ustawę z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym, wprowadzając możliwość złożenia przez zainteresowaną stronę lub

uczestnika postępowania przed Sądem Najwyższym wniosku o zbadanie spełnienia

przez konkretnego sędziego wyznaczonego do składu orzekającego wymogów

niezawisłości i bezstronności, przy czym w art. 29 § 4 u.S.N. postanowiono, że

okoliczności towarzyszące powołaniu sędziego Sądu Najwyższego nie mogą

stanowić wyłącznej podstawy do podważania orzeczenia wydanego z udziałem

tego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności. Zgodnie z art.

29 § 5 u.S.N. dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego Sądu

Najwyższego lub sędziego delegowanego do pełnienia czynności sędziowskich

w Sądzie Najwyższym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem

okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, na

wniosek uprawnionego (tj. strony lub uczestnik postępowania przed Sądem

III CB 84/25

5

Najwyższym - art. 29 § 7 u.S.N.), jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to

doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego

wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego

oraz charakteru sprawy. Wniosek o stwierdzenie przesłanek, o których mowa w art.

29 § 5 u.S.N., może być złożony wobec sędziego Sądu Najwyższego lub sędziego

delegowanego do pełnienia obowiązków sędziowskich w Sądzie Najwyższym

wyznaczonego do składu rozpoznającego: 1) środek zaskarżenia; 2) sprawę

dyscyplinarną; 3) sprawę o zezwolenie na pociągnięcie do odpowiedzialności

karnej lub tymczasowe aresztowanie sędziów, asesorów sądowych, prokuratorów

i asesorów prokuratury; 4) sprawę z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń

społecznych dotyczącą sędziego Sądu Najwyższego; 5) sprawę z zakresu

przeniesienia sędziego Sądu Najwyższego w stan spoczynku (art. 29. § 6 u.S.N.).

Wniosek składa się w terminie tygodnia od dnia zawiadomienia uprawnionego do

złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę. Po upływie tego terminu,

prawo do złożenia wniosku wygasa. Sąd przy doręczeniu pierwszego pisma

w sprawie zawiadamia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie

rozpoznającym sprawę, a przy kolejnym - jeżeli skład rozpoznający sprawę uległ

zmianie. Przepis art. 87¹ § 1 kodeksu postępowania cywilnego (który stanowi, ze

w postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez

adwokatów lub radców prawnych) stosuje się (art. 29 § 8 u.S.N.). Wniosek

powinien czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego,

a ponadto zawierać: 1) żądanie stwierdzenia, że w danej sprawie zachodzą

przesłanki, o których mowa w art. 29 § 5 u.S.N; 2) przytoczenie okoliczności

uzasadniających żądanie wraz z dowodami na ich poparcie (art. 29 § 9 u.S.N.).

Wniosek niespełniający wymagań, o których mowa w art. 29 § 9 u.S.N, podlega

odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega

również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn

niedopuszczalny (art. 29 § 10 u.S.N.). Sąd Najwyższy rozpoznaje wniosek na

posiedzeniu niejawnym w składzie 5 sędziów losowanych spośród całego składu

Sądu Najwyższego, po wysłuchaniu sędziego, którego wniosek dotyczy chyba, że

wysłuchanie jest niemożliwe lub bardzo utrudnione (art. 29 § 15 zdanie pierwsze

u.S.N.). Sąd Najwyższy oddala wniosek , jeżeli jest on bezzasadny (art. 29 § 17

III CB 84/25

6

u.S.N.). Uwzględniając wniosek Sąd Najwyższy wyłącza sędziego od rozpoznania

sprawy. Wyłączenie sędziego od udziału w danej sprawie nie może stanowić

podstawy do wyłączenia tego sędziego w innych sprawach rozpoznawanych z jego

udziałem (art. 29 § 18 u.S.N.). Od postanowienia wydanego na skutek rozpoznania

wniosku przysługuje odwołanie do Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów

losowanych spośród całego składu Sądu Najwyższego (art. 29 § 21 zdanie

pierwsze u.S.N.). W sprawach nieuregulowanych w ustawie o Sądzie Najwyższym

do postępowania toczącego się na skutek wniosku oraz postępowania

odwoławczego stosuje się odpowiednio przepisy o zażaleniu obowiązujące

w postępowania, którego wniosek dotyczy (art. 29 § 24 u.S.N.).

Należy też uwypuklić, że strona kontestując przymioty sędziego w postaci

ustanowienia na podstawie ustawy (zgodnej z Konstytucją RP), bezstronności

i niezawisłości, ma ograniczone możliwości - na gruncie krajowym - złożenia

wniosku o wyłączenie sędziego Sądu Najwyższego, który brał udział w procedurze

nominacyjnej z rekomendacji neoKRS. Stosownie bowiem do art. 26 § 2 u.S.N. do

właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy

rozpoznawanie wniosków lub oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego,

obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego,

przy czym jak wynika z art. 26 § 3 u.S.N. wniosek taki pozostawia się bez

rozpoznania, jeżeli obejmuje ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem powołania

sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru

sprawiedliwości. Wreszcie stosownie do art. 26 § 4 u.S.N. do właściwości Izby

Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpatrywanie skarg

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia Sądu

Najwyższego, sądów powszechnych, sądów wojskowych oraz sądów

administracyjnych, w tym Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeżeli niezgodność

z prawem polega na podważaniu statusu osoby powołanej do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego, która wydała orzeczenie w sprawie. O wadliwości tej Izby

Sądu Najwyższego również wypowiadał się wielokrotnie Trybunał Sprawiedliwości

Unii Europejskiej (zob. np. wyrok z 4 września 2025 r., C-225/22, z 21 grudnia

2023 r., C-718/23 oraz z 6 października 2021 r., C-487/19).

III CB 84/25

7

Na gruncie art. 29 § 5 u.S.N. ustawodawca przyjął bezpodstawnie założenie,

że taki sędzia zawsze spełnia przesłankę ustanowienia na podstawie ustawy (zob.

też wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 16 lipca 2026 r., C-96/24,

C-103/24 i C-112/24 oraz C-748/23; odnotować trzeba jeszcze wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z 22 września 2026 r., K 21/26, ale nie został on opublikowany,

a ponadto status Trybunału Konstytucyjnego jako sądu został podważony

w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej) Tym bardziej, że i tak uprawnienie to zostało

znacząco ograniczone, gdyż w sposób niezgodny z Konstytucją, Konwencją i KPP

prawodawca wyłączył możliwość podważania orzeczenia wydanego z udziałem

takiego sędziego lub kwestionowania jego niezawisłości i bezstronności tylko na

podstawie okoliczności towarzyszących jego powołaniu (art. 29 § 4), a ponadto

ograniczono zakres spraw, w których taki wniosek może być zgłoszony. W istocie

przewidziana w art. 29 § 5 i n. u.S.N. instytucja prawna stanowi hybrydowe

rozwiązanie legislacyjne, którego celem była faktyczna legalizacja sędziów wadliwie

powołanych przez wzgląd na przymioty sędziowskie w postaci ustanowienia na

podstawie ustawy, niezawisłości i bezstronności. Jak się okazało, że procedura ta

jest sprzeczna z prawem unijnym (zob. powołane wyroki TSUE z 16 lipca 2026 r.),

to przepisy w tym przedmiocie zostały zaskarżone do upolitycznionego Trybunału

Konstytucyjnego, który błyskawicznie wydał wyrok (22 września 2026 r.)

z pominięciem kolejności wpływu spraw (w TK zalegają sprawy nawet sprzed

kilkunastu lat) i w celowo dobranym składzie z pominięciem wszelkich

transparentnych zasad przydziału spraw poszczególnym sędziom TK.

Przyjęte procedury w odniesieniu do tego testu i wniosku o wyłączenie

zostały tak ukształtowane, że i tak strona nie mogła z nich skorzystać w sposób

efektywny bowiem powodzenie tych procedur uzależnione było od tego, czy takie

wnioski nie znalazły się w referatach sędziów Sądu Najwyższego, których proces

nominacyjny był obarczony ww wadliwościami. Przy istniejącym składzie

osobowym sędziów Sądu Najwyższego, z których aż prawie 2/3 ogólnej ich liczby

uczestniczyło w tej procedurze, prawdopodobieństwo, iż w 5-osobowym składzie

rozpoznającym wniosek testowy w pierwszej instancji, względnie w 7-osobowym

w drugiej instancji, znajdą się wyłącznie sędziowie prawidłowo rekomendowani do

III CB 84/25

8

Sądu Najwyższego, są małe, a przecież podstawowe prawo strony do sądu

spełniającego cechy konstytucyjne, konwencyjne i unijne nie powinno być oceniane

w kategoriach rachunku prawdopodobieństwa. Praktyka funkcjonowania tej

instytucji pokazała, że sędziowie Sądu Najwyższego po tzw. neoKRS orzekali

w sprawach wniosków testowych, bez jakiegokolwiek respektowania w tej materii

orzecznictwa Sądu Unijnego oraz ETPCz. Mało tego, zdarzało się, że sędziowie,

których dotyczył wniosek testowy składali wnioski o wyłączenie sędziów prawidłowo

powołanych na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego, które były uwzględniane

przez sędziów po tzw. neoKRS (zob. np. sprawę III CB 133/25), a ponadto, poza

jednostkowymi przypadkami, negatywnie załatwiali wnioski stron o wyłączenie ze

składów testowych sędziów po neoKRS.

Niemniej jednak nie jest możliwe ukształtowanie pięcioosobowego składu,

który byłby zgodny m.in. z powołanymi wyrokami TSUE z 16 lipca 2026 r.,

w których stwierdzono, ze art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE odczytywany w świetle

art. 47 KPP stoi na przeszkodzie temu, by badanie spełnienia wymogów

niezawisłości i bezstronności w odniesieniu do czynnego sędziego danego sądu,

a tym samym badanie poszanowania prawa do sądu ustanowionego uprzednio na

mocy ustawy w rozumieniu tych postanowień, zostało powierzone składowi

orzekającemu tego sądu, w którym zasiada choćby jeden sędzia znajdujący się ze

względu na warunki jego powołania w sytuacji identycznej z sytuacją sędziego,

którego dotyczy to badanie. Jak już była o tym mowa Pierwszy Prezes Sądu

Najwyższego, który również został powołany na stanowisko sędziego Sądu

Najwyższego po rekomendacji KRS ukształtowanej nowelą z 8 grudnia 2017 r.,

odmawia podjęcia czynności zmierzających do usunięcia wadliwości związanych

z losowaniem członków składów orzekających w tzw. sprawach testowych. Z kolei

sędzia sprawozdawca - w świetle przepisów prawa krajowego - nie jest

kompetentny do samodzielnego kompletowania składów orzekających

i podejmowania w tej materii stosownych czynności administracyjnych. W takim

stanie rzeczy także wzgląd na konstytucyjne (art. 45 ust. 1), konwencyjne (art. 6

ust. 1) i unijne (art. 47 ust. 2 KPP) prawo strony (dotyczy to nie tylko strony

wnioskującej o test sędziego, ale i drugiej strony) do rozpoznania sprawy

w rozsądnym terminie stoi na przeszkodzie dalszej kontynuacji postępowania

III CB 84/25

9

w przedmiocie badania spełnienia przez sędziego wymogów niezawisłości

i bezstronności na podstawie powołanych przepisów ustawy o Sądzie Najwyższym.

Powyższe sprzeczności pomiędzy prawem strony do właściwego

ukształtowania składu sądu w sprawie testowej (co w aktualnych warunkach

krajowych nie jest możliwe do zrealizowania), a prawem stron do rozpoznania

sprawy głównej w rozsądnym terminie, czemu z kolei stoi na przeszkodzie

postępowanie w przedmiocie tego testu, uzasadniają umorzenie w tym zakresie

postępowania i zarazem rozpoznanie żądania strony o wyłączenie sędziego, co do

którego został złożony przez nią wniosek testowy, na zasadach ogólnych,

przewidzianych w kodeksie postępowania cywilnego (art. 49 § 1 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c.) w składzie jednoosobowym, na podstawie okoliczności faktycznych

przytoczonych na uzasadnienie wniosku testowego i o wyłączenie. Nie ulega

bowiem wątpliwości, że intencją strony wnioskującej o test sędziego było jego

wyłączenie od rozpoznania sprawy. Jeśli bowiem strona domagała się

stwierdzenia, że wskazany sędzia nie spełnia wymogów niezawisłości

i bezstronności, to konsekwencją tego było przede wszystkim żądanie jego

wyłączenia, co wynika także z art. 29 § 18 zdanie pierwsze u.S.N. i taka jest też

istota wniosku o test sędziego. Zresztą wnioskodawca w ramach wniosku

testowego (żądanie ewentualne pkt 2, k. 6) wprost wnosił także o wyłączenie SSN

Ewy Stefańskiej, niezależnie od tego, że zgłoszony na pierwszym miejscu wniosek

o wyłączenie SSN Ewy Stefańskiej (pkt 1, k. 6) bezpodstawnie pozostawiono

w aktach bez dalszych czynności (k. 3 niniejszych akt i k. 28 akt I CSK 1476/25).

W zaistniałej sytuacji procesowej oraz w kontekście warunków, w jakich

działa polski wymiar sprawiedliwości, należy kierować się jednak interesem obydwu

stron oraz dobrem wymiaru sprawiedliwości choć już mocno zdeformowanego

i zdefektowanego.

Zgodnie też z zasadą pierwszeństwa prawa unijnego, w razie niemożności

dokonania wykładni uregulowania krajowego w sposób zgodny z wymogami

określonymi w prawie Unii sąd krajowy, do którego należy w ramach jego

kompetencji stosownie przepisów Unii, jest zobowiązany zapewnić pełną ich

skuteczność, w razie potrzeby nie stosując, z własnej inicjatywy, wszystkich

III CB 84/25

10

sprzecznych z nimi przepisów prawa krajowego, także późniejszych, bez

konieczności żądania uprzedniego uchylenia tych przepisów w drodze

ustawodawczej lub w jakimkolwiek innym trybie konstytucyjnym ani bez

konieczności oczekiwania na takie uchylenie. W konsekwencji każdy sąd krajowy,

orzekający w ramach kompetencji ma, ściślej rzecz ujmując, jako organ państwa

członkowskiego, obowiązek odstąpić od stosowania wszelkiego przepisu krajowego

sprzecznego z bezpośrednio skutecznym przepisem prawa Unii w ramach

toczącego się przed tym sądem sporu (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 19 listopada 2019 r., C - 585/18, C-624/18 i C-625/18 i z 24 czerwca

2019 r., C - 573/17 pkt 58-61). W odniesieniu do art. 47 KPP z utrwalonego

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wynika, że

postanowienie to jest samo w sobie wystarczające i nie potrzebuje doprecyzowania

w przepisach prawa Unii lub prawa krajowego, aby przyznać jednostkom prawo, na

które mogą się one bezpośrednio powołać (por. wyroki z 17 kwietnia 2018 r., C -

414, pkt. 78 oraz z 29 lipca 2019 r., C - 556/17, pkt 56). Zatem, gdy okazuje się, że

przepis krajowy zastrzega właściwość do rozpoznania sporu na rzecz organu, który

nie spełnia wymogów niezawisłości lub bezstronności ustanowionych w prawie Unii,

w szczególności w art. 47 KPP, inny organ, przed który wniesiono taki spór, ma

obowiązek, w celu zagwarantowania skutecznej ochrony sądowej w rozumieniu art.

47 KPP i w myśl zasady lojalnej współpracy zapisanej w art. 4 ust. 3 Traktatu Unii

Europejskiej (dalej: „TUE”), odstąpić od stosowania tego przepisu prawa krajowego,

ażeby spór ten mógł zostać rozpatrzony przez sąd, który spełnia powyższe wymogi

i który byłby właściwy w danej dziedzinie, gdyby wspomniany przepis nie stał temu

na przeszkodzie (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

[wówczas Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości] z 22 maja 2003 r., C - 462/99,

pkt 42 oraz z 2 czerwca 2005 r., C - 15/04, pkt 32 i n.). Jeżeli więc okaże się, że

orzeczenie zostało wydane przez organ niebędący niezawisłym i bezstronnym

sądem ustanowionym na mocy ustawy w rozumieniu prawa Unii, nie będzie można

skutecznie powoływać się w takim przypadku na jakiekolwiek względy wywodzone

z zasady pewności prawa (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 6 października 2021 r., C - 487/19, pkt 160), co otwiera skuteczną dla strony

III CB 84/25

11

drogę do skorzystania ze środków prawnych pozwalających na wzruszenie

orzeczeń wydanych przez tak obsadzony sąd.

Z przytoczonego wyżej orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, w kontekście art. 47 KPP w zw. z art. 19 akapit drugi TUE, sąd

krajowy powinien wykorzystać wszystkie dostępne w krajowym porządku prawnym

środki prawne zapewniająca ochronę jednostki przez umożliwienie jej dostępu

do sądu spełniającego wymagania z art. 47 KPP (zob. też powołany wyrok TSUE

z 16 lipca 2026 r. w połączonych sprawach oraz drugi wyrok z tej daty C-748/23).

Przepis art. 49 k.p.c. służy nie tylko zabezpieczeniu neutralnego osądu

w indywidualnej sprawie, ale także zapewnieniu tego, aby osąd ten prezentował się

jako bezstronny w ocenie opinii publicznej (zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego

z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK–A 2005, Nr 11, poz. 134 iż 24 lipca 2008 r.,

P 8/07, OTK-A 2008, Nr 5, poz. 84). Ocena, czy dana okoliczność może budzić

uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter

obiektywny, w tym sensie, że rozstrzygające znaczenie ma sama możliwość

powstania uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego, nie zaś to, czy

sędziemu można postawić zasadnie zarzut braku obiektywizmu (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81). Nie można

abstrahować także od pozorów lub przypuszczeń, o ile są obiektywnie uzasadnione

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 marca 1970 r., II CO 18/69). Chodzi

tutaj bowiem również o dbałość co do postrzegania w społeczeństwie sądu jako

organu bezstronnego.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zwracano uwagę, że

konstytucyjne prawo do sądu ( art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) obejmuje także prawo

do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy

(zob. wyrok z 14 listopada 2007 r., SK 16/05, OTK ZU nr 10/A/2007 poz. 124).

W powołanym wyroku z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, Trybunał Konstytucyjny

potwierdził, że instytucja wyłączenia sędziego jest ściśle związana z zasadami

niezależności, bezstronności i niezawisłości sędziego, wynikającymi z art. 45 ust. 1

Konstytucji RP. Instytucja ta nie tylko nie wkracza w sferę niezawisłości sędziego

i nie narusza jej, ale ma służyć pełnej realizacji gwarancji tej niezawisłości,

III CB 84/25

12

a w konsekwencji właściwego wypełniania nakazu respektowania konstytucyjnego

prawa do sądu.

Gwarancyjny charakter instytucji wyłączenia sędziego musi zapewniać

możliwość weryfikacji przez stronę składu osobowego sądu orzekającego (zob. też

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 grudnia 2002 r., SK 27/01).

W konsekwencji powstanie wątpliwości co do bezstronności i niezawisłości

sędziego, wynikających z powołanych przez stronę stosownych orzeczeń sądu

konwencyjnego, unijnego i krajowego czyni zasadnym wniosek zainteresowanej

strony o wyłączenie sędziego na podstawie art. 49 k.p.c.

W świetle art. 49 k.p.c. już samo istnienie rozbieżnych interpretacji

w orzecznictwie naczelnych krajowych organów sądowych odnośnie do przymiotów

w postaci niezawisłości i bezstronności konkretnej grupy sędziów, niezależnie od

tego, który z tych organów ma rację, stanowi wystarczającą podstawę do

uwzględnienia wniosku strony, powołującej się na określoną linię orzeczniczą w tej

materii, podzielaną także w judykatach sądów międzynarodowych.

W uchwale Izby Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNKW 2000 nr 2, poz. 1 i OSNC 2020

nr 4, poz. 34 (w wydaniu której uczestniczyłem jako członek składu orzekającego),

Sąd Najwyższy przesądził, że udział osoby, powołanej do pełnienia urzędu

sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej na podstawie przepisów noweli z 8 grudnia 2017 r., w składzie Sądu

Najwyższego prowadzi w każdym przypadku do nienależytej obsady sądu

w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo sprzeczności składu tego Sądu

z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.

Uchwała ta uzyskała status zasady prawnej, zgodnie z art. 87 § 1 ustawy

z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, a Sąd Najwyższy nie odstąpił od

niej w przepisanym trybie, w związku z czym wiąże wszystkie składy tego Sądu

(art. 88 u.S.N). Uchwały tej nie mógł podważyć wyrok Trybunału Konstytucyjnego

z 20 kwietnia 2020 r., U 2/20, OTK-A 2020, poz. 61, jako wykraczający poza

konstytucyjne kompetencje Trybunału Konstytucyjnego określone w art. 188

Konstytucji, co szczegółowo zostało już wyjaśnione w orzecznictwie Sądu

III CB 84/25

13

Najwyższego (por. zasadniczą argumentację w postanowieniach Sądu

Najwyższego z 16 września 2021 r., I KZ 29/21, OSNK 2021, nr 10, poz. 41,

z 29 września 2021 r., V KZ 47/21 i z 21 stycznia 2022 r., III CO 6/22 i III CO 37/22

oraz w wyroku Sądu Najwyższego z 26 lipca 2022 r., III KK 404/21 i uchwałach

Sądu Najwyższego z 5 kwietnia 2022 r., III PZP 1/22, OSNP 2022, nr 10, poz. 95,

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I KZP 2/22,

OSNKW 2022, nr 6, poz. 22; wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka

z 22 lipca 2021 r. nr 43447/19, Reczkowicz p. Polsce). Niezależnie od tego,

powołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjny jest też obarczony wadliwością

formalną, a to ze względu na udział w składzie m.in. sędziego Mariusza

Muszyńskiego. W wyroku z 7 maja 2021 r., nr 4907/18, Xero Flor sp. z o.o.

z siedzibą w Polsce p. Polsce, który stał się ostateczny 7 sierpnia 2021 r.,

Europejski Trybunał Praw Człowieka, oceniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego,

w składzie którego uczestniczył sędzia Trybunału Konstytucyjnego Mariusz

Muszyński, orzekł, że doszło do naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji, w zakresie

prawa do sądu ustanowionego ustawą, z powodu naruszenia procedury wyboru

trzech sędziów, w tym sędziego Mariusza Muszyńskiego do Trybunału

Konstytucyjnego, którego dokonano w dniu 2 grudnia 2015 r., a naruszenia te były

na tyle poważne, że podważały legitymację procedury wyboru i istotę prawa do

„sądu ustanowionego przez ustawę”. Trybunał wyjaśnił, że działania władzy

ustawodawczej (Sejmu RP) i wykonawczej (Prezydenta RP) stanowiły bezprawny

zewnętrzny wpływ na Trybunał Konstytucyjny ze względu na niewykonanie

wyroków Trybunału Konstytucyjnego z 3 i 9 grudnia 2015 r. dotyczących ważności

wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Mianowicie w dniu 2 grudnia 2015 r.

miał miejsce wybór i zaprzysiężenie trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego tuż

przed wydaniem przez Trybunał Konstytucyjny w dniu 3 grudnia 2015 r. wyroku

w sprawie K 34/15. Nieuprawniona ingerencja Sejmu i Prezydenta w proces wyboru

sędziów konstytucyjnych stanowiła naruszenie prawa krajowego, które Europejski

Trybunał Praw Człowieka zakwalifikował jako dotyczące fundamentalnej zasady

procedury wyboru, a mianowicie, że sędziego Trybunału Konstytucyjnego wybiera

Sejm tej kadencji, w trakcie której przypada dzień powstania wakatu na tym

stanowisku sędziowskim. Sejm RP VIII kadencji, dokonując wyboru trzech sędziów

III CB 84/25

14

Trybunału Konstytucyjnego w dniu 2 grudnia 2015 r., dopuścił się naruszenia tej

podstawowej zasady, ponieważ stanowiska, na które zostali oni rzekomo wybrani,

zostały już obsadzone przez trzech sędziów wybranych przez poprzedni Sejm, od

których Prezydent odmówił przyjęcia ślubowania. Europejski Trybunał Praw

Człowieka podkreślił również, że badanie zachowania wymogów „sądu

ustanowionego ustawą” wiąże się z systematyczną analizą, czy zarzucona

nieprawidłowość w danej sprawie jest na tyle poważna, aby miała podważyć wyżej

wymienione podstawowe zasady i zagrażać niezależności danego sądu.

W odniesieniu do wyrażenia „sąd ustanowiony na podstawie ustawy” Europejski

Trybunał Praw Człowieka odniósł ją do wymogu w postaci ochrony sądownictwa

przed wpływami zewnętrznymi, w szczególności ze strony władzy wykonawczej, ale

także ustawodawczej, lub wpływami w ramach samego wymiaru sprawiedliwości.

Istnieje współzależność między wymogiem istnienia „sądu ustanowionego ustawą”

a warunkami niezależności i bezstronności i chociaż prawo do „sądu

ustanowionego ustawą” jest autonomicznym prawem wynikającym z art. 6 ust. 1

Konwencji, to istnieje ścisły związek między tym szczególnym prawem

a gwarancjami „niezależności” i „bezstronności”.

W wyroku z 6 października 2021 r., W.Ż p. Polsce (C-487/19) Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE oraz

zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy interpretować w ten sposób, ze sąd

krajowy powinien uznać za niebyłe postanowienie (wydane przez Sąd Najwyższy

w składzie sędziego powołanego na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego

w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa ukształtowanej wyniku ustawy nowelizującej KRS z 8 grudnia

2017 r.), na mocy którego organ orzekający ostatniej w instancji i w składzie

jednego sędziego odrzucił środek odwoławczy, jeżeli z całokształtu warunków

i okoliczności, w jakich został przeprowadzony proces powołania tego sędziego

orzekającego jednoosobowo, wynika, że owo powołanie nastąpiło z rażącym

naruszeniem podstawowych norm stanowiących integralną część ustroju

i funkcjonowania systemu sądownictwa oraz że zagrożona jest prawidłowość

skutku, do którego doprowadził wspomniany proces, przez co w przekonaniu

jednostek mogły powstać uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości

III CB 84/25

15

i bezstronności sędziego, wobec czego orzeczenia tego nie można traktować jako

wydanego przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony na mocy ustawy

w rozumieniu powołanego art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.

Z kolei w wyroku z 3 lutego 2022 r., nr 1469/20, Advance Pharma sp. z o.o.

p. Polsce, który stał się ostateczny 3 maja 2022 r., Europejski Trybunał Praw

Człowieka, w odniesieniu do składu Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, w którym

uczestniczył sędzia Sądu Najwyższego powołany na to stanowisko po

rekomendacji KRS ukształtowanej ustawą z 8 grudnia 2017 r., stwierdził, że doszło

do oczywistego naruszenia prawa krajowego, które miało negatywny wpływ na

podstawowe zasady procedury sędziów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego i po

pierwsze, powołanie nastąpiło na podstawie rekomendacji Krajowej Rady

Sądownictwa ustanowionej na mocy ustawy zmieniającej z 2017 r., czyli organu,

który nie dawał już wystarczających gwarancji niezależności od władzy

ustawodawczej ani wykonawczej. Po drugie, polski ustawodawca ingerował

w proces nominacji poprzez wygaszenie skutków toczącej się kontroli sądowej

uchwały Krajowej Rady Sądownictwa nr 330/2018, a Prezydent RP - pomimo faktu,

że wykonanie tej uchwały - na mocy której siedmiu sędziów Izby Cywilnej zostało

zarekomendowanych do powołania, w tym ci, którzy rozpoznawali sprawę

skarżącej spółki - zostało wstrzymane przez Naczelny Sąd Administracyjny i że

ważność tej uchwały nie została jeszcze oceniona przez ten sąd - powołał ich

na stanowiska sędziowskie z oczywistym lekceważeniem praworządności. Te

nieprawidłowości w procesie nominacji podważyły legalność składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego, który rozpoznawał sprawę skarżącej spółki, w takim zakresie,

że w następstwie z natury wadliwej procedury nominacji sędziów, nie posiadała ona

atrybutów „sądu”, który jest „zgodny z prawem” w rozumieniu art. 6 ust. 1

Konwencji, a w konsekwencji skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, który

rozpatrywał sprawę skarżącej spółki, nie był „sądem ustanowionym ustawą” (pkt

349-351). Trybunał też podkreślił, że wymogi dotyczące „sądu ustanowionego

ustawą” oraz „niezawisłości i bezstronności wynikają z tego samego podstawowego

problemu, jakim jest z natury wadliwa procedura powoływania nowych sędziów do

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego. Poza tym w wyroku tym Europejski Trybunał

Praw Człowieka w wyroku z 3 lutego 2022 r. odniósł się do działalności Trybunału

III CB 84/25

16

Konstytucyjnego związanej z wydawaniem wyroków uniemożliwiających wykonanie

wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka i ograniczających jurysdykcję

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka na podstawie art. 19 i art. 32 Konwencji

w odniesieniu do Polski (pkt 320; zob. też wyrok z 23 listopada 2023 r., Wałęsa

p. Polsce, nr 50849/21). Ponadto w wyroku z 18 grudnia 2025 r., C-448/23,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł m.in., że poprzez brak spełnienia

przez Trybunał Konstytucyjny wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu

ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w wyniku nieprawidłowości

w procedurach powołania trzech sędziów Trybunału Konstytucyjnego w grudniu

2015 r. oraz w procedurze powołania jego Prezesa w grudniu 2016 r.

Rzeczpospolita Polska uchybiła swoim zobowiązaniom ciążącym na niej na mocy

art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu Unii Europejskiej.

Nadmienić też trzeba, że braki w zakresie przymiotów sędziowskich

w Sądzie Najwyższym, a wynikające z udziału w procedurze nominacyjnej

ukształtowanej ustawą nowelizującą KRS z 8 grudnia 2017 r. mają konkretne skutki

prawne, gdyż taki sędzia nie może skutecznie wystąpić do Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z pytaniem prejudycjalnym (zob. wyrok

z 7 listopada 2024 r., C-326/23).

Wreszcie wzgląd na krajowy interes publiczny wymaga, aby w obrocie

prawnym nie funkcjonowały orzeczenia sądu wydane w wadliwym składzie, gdyż

faktem znanym notoryjnie jest, że Państwo Polskie, w związku ze skargami do

Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z powodu naruszenia art. 6 ust. 1

Konwencji i zapadłymi wyrokami bądź zawartymi ugodami, płaci odszkodowania.

Dlatego też pożądanym jest zapobieżenie możliwości wniesienia kolejnych skarg

i powstania uszczerbku w budżecie państwa.

[PG]

[a.ł]

III CB 84/25

17