Hipoteka z podziału majątku wspólnego. SN oddalił zażalenie na uchylenie wyroku

W związku z zażaleniem pozwanej A. W. od wyroku Sądu Okręgowego w

Gdańsku z 31 października 2024 r.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Zażalenie jest bezzasadne.

Zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c., z zastrzeżeniem sytuacji określonych w art. 386

§ 2 i 3 k.p.c., sąd może uchylić zaskarżony apelacją wyrok i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji

istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania

dowodowego w całości. Zdaniem Sądu Okręgowego doszło do nierozpoznania

istoty sprawy.

III CZ 145/25

2

Sąd odwoławczy wskazał bowiem, że strona powodowa oparła powództwo

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przede

wszystkim na twierdzeniu o nieistnieniu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką,

która miała wynikać z nieważności umowy o podział majątku wspólnego z 3 lipca

2014 r. Tym samym zbadanie zgodności wpisów w dziale IV księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym sprowadzać się powinno do ustalenia czy

wierzytelność zabezpieczona hipoteką istnieje przez poczynienie rozważań

w zakresie tego czy umowa o podział majątku wspólnego jest nieważna na

podstawie art. 58 § 1 bądź § 2 k.c., a zatem jako pozbawiona podstawy

przysporzenia lub jako sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Sąd Okręgowy zauważył jednak, że jakkolwiek Sąd Rejonowy przywołał

właściwe przepisy prawne, to jego rozważania sprowadzały się jedynie do

stwierdzenia, że możliwe jest zabezpieczenie hipoteką wierzytelności przyszłych

oraz do uznania, iż wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie wygasła skoro

dłużnik nie zaspokoił w pełni pozwanej jako wierzyciela hipotecznego. Brak było zaś

w pisemnych motywach wyroku rozważenia czy umowa o podział majątku

wspólnego z 3 lipca 2014 r. zawarta między W. W. a pozwaną, z której wynikała

wierzytelność zabezpieczona hipotecznie, nie jest sprzeczna z przepisami

ustawowymi bądź z zasadami współżycia społecznego. W tym zakresie Sąd

Rejonowy poczynił jedynie ogólnikową konkluzję, że zarówno umowa o podział

majątku wspólnego, jak i oświadczenie powódki o ustanowieniu hipoteki były

ważne, bez odniesienia się do zarzutów powódki czy też przywołania jakiejkolwiek

argumentacji prawnej na uzasadnienie takiego stwierdzenia.

Jednocześnie Sąd odwoławczy podkreślił, że powódka podnosiła, iż na

podstawie umowy o podział majątku wspólnego, całość majątku wspólnego byłych

małżonków - pozwanej i W. W. - przypadła pozwanej, a mimo to W. W.

zobowiązany był do wypłaty pozwanej 5 000 000 zł z tytułu podziału majątku

wspólnego. Natomiast Sąd pierwszej instancji nie zbadał, czy doszło w niniejszej

sprawie do naruszenia art. 3531 k.c. z uwagi na rażące zachwianie ekwiwalentności

świadczeń pomiędzy stronami umowy o podział majątku wspólnego, sprzeczności

umowy z art. 501 k.r.o. czy też z zasadami współżycia społecznego, a tym samym

nie doszło do ustalenia czy istnieje wierzytelności zabezpieczona sporną hipoteką?

III CZ 145/25

3

W istocie Sąd pierwszej instancji w swoich rozważaniach, poza

przywołaniem licznych przepisów i wywodu o charakterze teoretycznym, zaniechał

zbadania merytorycznej podstawy zgłoszonego roszczenia, skoro nie rozważył

podniesionej przez powódkę kwestii nieważności stosunku prawnego, z którego

wynikała wierzytelności zabezpieczona hipotecznie.

Należy zatem przypomnieć, że w sytuacji, w której sąd drugiej instancji

uchyla wyrok wydany przez sąd pierwszej instancji ze względu na nierozpoznanie

istoty sprawy, Sąd Najwyższy, rozpoznając zażalenie złożone na podstawie art.

3941 § 11 k.p.c., bada, czy sąd drugiej instancji prawidłowo zastosował art. 386 § 4

k.p.c., tj. czy okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu merytorycznego stanowiska

sądu drugiej instancji, mieszczą się w kręgu sytuacji odpowiadających

nierozpoznaniu istoty sprawy. Poza zakresem oceny pozostaje natomiast

prawidłowość stanowiska co do meritum wyrażonego przez sąd drugiej instancji

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12,

OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z 28 listopada 2012 r., III CZ 77/12, OSNC 2013, nr 4,

poz. 54 i z 17 stycznia 2013 r., III CZ 2/13, postanowienie Sądu Najwyższego

z 9 września 2021 r., I CZ 56/21).

W świetle ugruntowanego orzecznictwa, do nierozpoznania istoty sprawy

dochodzi wtedy, gdy sąd pierwszej instancji nie zbada materialnej podstawy

żądania, wychodząc z błędnego założenia, że istnieje przeszkoda unicestwiająca

roszczenie albo wykluczająca jego skuteczne dochodzenie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315 i z 23

września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999, nr 1, poz. 22 oraz postanowienia

Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2013 r., IV CZ 170/12, z 14 lutego 2013 r.,

II CZ 188/12, z 3 lutego 2017 r., II CZ 146/17 i z 13 października 2017 r.,

I CZ 90/17), ale jednocześnie w orzecznictwie łagodzi się nieco tę przesłankę,

wskazując przede wszystkim na konieczność zapewnienia stronom w pełni

dwuinstancyjnego postępowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17

kwietnia 2013 r., V CZ 129/12). Ma to szczególne znaczenie w sytuacji, w której do

przeprowadzenia dowodów i czynienia ustaleń faktycznych o zasadniczym dla

sprawy znaczeniu, miałoby dojść dopiero w postępowaniu przed sądem drugiej

instancji, co pozbawiłoby każdą ze stron możliwości następczego skontrolowania,

III CZ 145/25

4

w drodze zwykłego środka odwoławczego, prawidłowości oceny dowodów

i poczynionych na ich podstawie ustaleń faktycznych wobec wyłączeń

przewidzianych w art. 3983 § 3 k.p.c. oraz wobec unormowania art. 39813 § 2

k.p.c.(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 29 września 2025 r., III CZ 168/25).

Przy motywacji wskazanej w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sądu

Okręgowego, nie sposób podzielić zarzutu żalącej co do wadliwego zastosowania

przez Sąd Okręgowy art. 386 § 4 k.p.c.

Jednocześnie nie można uznać za zasadny zarzutu naruszenia art. 378 § 1

k.p.c. przez jego niezastosowanie i rozpoznanie sprawy z wyjściem poza granice

apelacji, uznając, że w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka z art 386 § 4 k.p.c.

uzasadniająca uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy

temu sądowi do ponownego rozpoznania, w sytuacji gdy nierozpoznanie istoty

sprawy zasadniczo jest wywodzone z naruszenia przepisów prawa procesowego,

zaś powódka w tym zakresie nie sformułowała wyraźnego zarzutu nierozpoznania

istoty sprawy względem rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji, w tym nie

zarzuciła naruszenia np. art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.. Brak w apelacji zarzutów

naruszenia przepisów postępowania, dotyczących nierozpoznania przez Sąd

Rejonowy istoty sprawy - wbrew twierdzeniom skarżącej - nie stanowił przeszkody

zastosowania przez Sąd Okręgowy art. 386 § 4 k.p.c. (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z 30 września 2025 r., III CZ 182/24).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

M.L.

[a.ł]

Krzysztof Wesołowski