Zmiana składu sądu wbrew losowemu przydziałowi. SN oddalił zażalenie spółki C.

W związku z zażaleniem pozwanej C. sp. z o.o. w W. na wyrok Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z 25 lutego 2025 r. uchylający wyrok Sądu

Okręgowego w Warszawie z 16 września 2019 r., znoszący postępowanie przed

Sądem pierwszej instancji od 25 marca 2019 r. i przekazujący sprawę do

ponownego rozpoznania, w którym skarżący zarzucili naruszenie prawa

procesowego, tj.:

1. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a §1 i 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r.

Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 334

z późn. zm., dalej: „p.u.s.p.”) oraz art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. przez ich błędną

III CZ 201/25

2

wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające na

uznaniu, że składem sądu orzekającego sprzecznym z przepisami prawa w

rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c. jest skład sądu, który został wyłoniony

sprzecznie z przepisami art. 47a §1 i 2 p.u.s.p. i art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p., tj.

sprzecznie z przepisami o przydziale spraw oraz wyznaczaniu i zmianie

składu sądu, bez konieczności badania innych warunków w sprawie, a w

konsekwencji stwierdził nieważność postępowania przed Sądem pierwszej

instancji od 25 marca 2019 r.;

2. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a §1 i 2 i art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. i w zw. z

art. 2 i art. 19 ust. 1 drugi akapit Traktatu o Unii Europejskiej w zw. z art. 47

Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej przez ich błędną wykładnię, a w

konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że

postępowanie toczące się przed Sądem pierwszej instancji od 25 marca

2019 r., toczyło się przed Sądem, który nie był sądem niezawisłym,

bezstronnym i ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, a zatem

zachodziła nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji od 25

marca 2019 r.;

3. art. 379 pkt 4 k.p.c. w zw. z art. 47a § 1 i 2, art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. przez ich

błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, polegające

na uznaniu, że art. 47a § 1 i 2, art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p., stanowią przepisy

postępowania cywilnego wskazujące szczegółowe kryterium kwalifikujące

(implikujące) stwierdzenie nieważności postępowania w ramach normy

ustanawianej przepisem art. 379 pkt 4 k.p.c., co doprowadziło do

stwierdzenia, że w tej sprawie zachodziła nieważność postępowania przed

Sądem pierwszej instancji od 25 marca 2019 r.,

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Zażalenie jest bezzasadne.

Na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie do Sądu Najwyższego

przysługuje w razie uchylenia przez sąd drugiej instancji wyroku sądu pierwszej

instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Postępowanie

III CZ 201/25

3

wywołane wniesieniem takiego zażalenia aktualizuje po stronie Sądu Najwyższego

uprawnienie do zbadania zasadności doboru przez sąd odwoławczy rodzaju

zapadłego rozstrzygnięcia - bądź o charakterze reformatoryjnym, bądź

o charakterze kasatoryjnym. W postępowaniu zażaleniowym nie podlega zatem

ocenie prawidłowość merytorycznego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej

instancji, lecz zachodzi weryfikacja błędów sądu odwoławczego, które w określonej

sytuacji procesowej przyczyniły się uchylenia wyroku sądu pierwszej instancji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania zamiast wydania orzeczenia

reformatoryjnego (zob. postanowienia SN z 27 czerwca 2023 r., III CZ 165/23; z 20

lutego 2023 r., III CZ 486/22; z 21 maja 2015 r., IV CZ 10/15; z 12 lutego 2014 r.,

IV CZ 120/13).

Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji służy zatem

przeprowadzeniu kontroli wystąpienia ustawowych przesłanek uprawniających sąd

odwoławczy do uchylenia zaskarżonego wyroku zamiast merytorycznego

zakończenia sprawy. Przedmiotem oceny Sądu Najwyższego jest ewentualny błąd

sądu drugiej instancji przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako

odpowiadającej, powołanej przez ten sąd, podstawie orzeczenia kasatoryjnego

(zob. np. postanowienia SN: z 22 listopada 2013 r., II CZ 79/13; z 11 maja 2022 r.,

III CZ 161/22, i z 16 maja 2023 r., III CZ 124/23).

Zgodnie z art. 386 § 2 k.p.c., w razie stwierdzenia nieważności postępowania

sąd drugiej instancji uchyla zaskarżony wyrok, znosi postępowanie w zakresie

dotkniętym nieważnością i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

W przedstawionych okolicznościach faktycznych Sąd Apelacyjny prawidłowo

zakwalifikował zaistniałą sytuację, jako prowadzącą do nieważności postępowania

przed Sądem pierwszej instancji z powodu skorzystania przez organy

administracyjne w ramach samego wymiaru sprawiedliwości z nienależnych im

uprawnień dyskrecjonalnych, zagrażając prawidłowości skutku, do którego

prowadzi (ponowny) przydział spraw sędziom, oraz że wynik takiego (ponownego)

podziału nastąpił z rażącym naruszeniem przepisów o przydziale spraw oraz

wyznaczaniu i zmianie składu sądu, tj. art. 47b § 1 p.u.s.p. w zw. z § 52c ust. 4

III CZ 201/25

4

Regulaminu urzędowania sądów powszechnych z 2015 r. Sąd drugiej instancji

szczegółowo uzasadnił przy tym swoje stanowisko.

Zauważyć wypada, że od 12 sierpnia 2017 r. do ustawy z dnia 27 lipca 2001

r., prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 52) wprowadzona

została zasada niezmienności składu, wyrażona w art. 47b, zgodnie z którą zmiana

składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy

w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy

w dotychczasowym składzie. Przepis art. 47a stosuje się odpowiednio (art. 47b

§ 1). Wyjątek od tej zasady został przewidziany w art. 47b § 2 p.u.s.p., który

stanowi, że jeżeli konieczne jest podjęcie czynności w sprawie, w szczególności

gdy wynika to z odrębnych przepisów lub przemawia za tym wzgląd na sprawność

postępowania, a skład sądu, któremu została przydzielona sprawa, nie może jej

podjąć, czynność ta jest podejmowana przez skład sądu wyznaczony zgodnie

z planem zastępstw, a jeżeli czynność nie jest objęta planem zastępstw, przez

skład sądu wyznaczony zgodnie z art. 47a, przy czym zgodnie z § 3 tego przepisu

decyzje w sprawach, o których mowa w § 1 i 2, podejmuje prezes sądu albo

upoważniony przez niego sędzia. O tym jak istotne znaczenie nadał ustawodawca

zasadzie niezmienności składu, świadczy uregulowanie zawarte w § 4, § 5 i § 6

tego przepisu; ustanawiające zasadę niezmienności składu nawet w sytuacji

delegowania sędziego do innego sądu lub przeniesienia do innego wydziału przy

równoczesnym ustanowieniu procedury zwolnienia sędziego z obowiązku

rozpoznania części lub wszystkich spraw na wniosek sędziego lub z urzędu przez

kolegium sądu właściwe dla nowego miejsca służbowego, po zasięgnięciu opinii

prezesów sądów właściwych oraz określające przesłanki uzasadniające takie

zwolnienie.

W orzecznictwie podkreśla się, że na szczególną wagę wprowadzonej przez

ustawodawcę zasady niezmienności składu wskazuje uzasadnienie projektu

ustawy, z którego wynika, że „raz wylosowany skład sądu, niezależnie od tego czy

jest jednoosobowy czy kilkuosobowy, nie powinien ulegać zmianie do zakończenia

sprawy. Obecnie ta kwestia nie jest uregulowana i jest pozostawiona do decyzji

prezesa sądu lub przewodniczącego wydziału. W konsekwencji w wielu sądach

III CZ 201/25

5

nowemu sędziemu w wydziale przydziela się sprawy już rozpoczęte przez innych

sędziów - ze szkodą dla sprawności postępowania. Zasada niezmienności składu

przewiduje zakaz zmiany składu poza przypadkami określonymi w ustawie. Nawet

zmiana miejsca służbowego nie będzie co do zasady zwalniała sędziego

z obowiązku zakończenia spraw już rozpoczętych w poprzednim sądzie. Należy

zaznaczyć, że projektowane rozwiązanie przewiduje wyjątki podyktowane

względami organizacyjnymi oraz sprawnością postępowania” (uzasadnienie

projektu ustawy - Sejm RP VIII kadencji, druk sejmowy nr 1491).

Ustawowo przewidziane wyjątki w tym zakresie dotyczą trwałej albo

długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie (art.

47b § 1 p.u.s.p.) bądź przeszkody o charakterze nagłym (art. 47b § 2 p.u.s.p.), gdy

konieczność podjęcia czynności w sprawie wynika z odrębnych przepisów (a więc

choćby w przypadku tzw. spraw pilnych) lub przemawia za tym wzgląd na

sprawność postępowania. W tym drugim przypadku, w myśl § 2 zdanie drugie,

czynność ta jest podejmowana przez skład sądu wyznaczony zgodnie z planem

zastępstw, a jeżeli czynność nie jest objęta planem zastępstw, przez skład sądu

wyznaczony zgodnie z art. 47a, a decyzję w tej sprawie podejmuje prezes sądu

albo upoważniony przez niego sędzia (§ 3).

Wprowadzenie losowego przydziału spraw miało z kolei za zadanie

(w założeniu) ograniczenie możliwości wpływania na osobowy skład sądu

rozpoznającego konkretną sprawę i ograniczenie wątpliwości wśród obywateli, co

do obsady poszczególnych składów sędziowskich w sądach. W takiej sytuacji, aby

losowe przydzielanie spraw poszczególnym składom mogło w praktyce spełnić

założone cele, konieczne jest objęcie zasadą niezmienności składu już składu sądu

wylosowanego do rozpoznania konkretnej sprawy, nawet jeżeli skład ten nie podjął

jeszcze żadnych czynności w sprawie. Należy bowiem zauważyć, że protokół

z losowania składu zamieszczany jest w aktach sprawy, a zatem strony mogą

zweryfikować, czy skład sądu, który rozpoznaje sprawę różni się od składu

wylosowanego pierwotnie do jej rozpoznania. Co więcej, w praktyce fikcją

pozostanie losowy przydział spraw, jeżeli mimo wylosowania konkretnego składu

do rozpoznania sprawy, możliwe będzie zastąpienie poszczególnych sędziów

III CZ 201/25

6

wylosowanych na podstawie decyzji prezesa sądu albo przewodniczącego wydziału

(zob. uchwała Sądu Najwyższego z 5 grudnia 2019 r., III UZP 10/19).

Co do zasady przyjmowano w orzecznictwie oraz w doktrynie, że sposób

dokonania przydziału sprawy nie mieści się w zakresie pojęciowym zgodności (lub

braku zgodności) składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.

Pogląd ten zasługiwał na aprobatę w sytuacji, w której przydział następował

zarządzeniem przewodniczącego wydziału na podstawie alfabetycznej listy

sędziów, ponieważ dokonanie przydziału miało w tej sytuacji znaczenie wyłącznie

organizacyjne (tak wyrok SN z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 363/12, OSNC-ZD 2014,

Nr 4, poz. 64). Powyższa teza przestaje być jednak aktualna w obecnym stanie

prawnym, gdy prawodawca w art. 47a p.u.s.p. wskazał, że zasadą jest losowość

składu i zasada ta ma być jedną z gwarancji bezstronności sądu (P. Rygiel, Losowy

przydział spraw cywilnych w sądzie drugiej instancji, PS 2019, Nr 2, s. 42). Należy

się zatem zgodzić z poglądem zakładającym, że naruszenie zasad przydziału

spraw sędziom nie ma obecnie jedynie charakter naruszenia organizacyjnego, lecz

powoduje złamanie jednej z gwarancji bezstronności sądu.

Z art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

jak i art. 45 Konstytucji RP, wywieźć można wymaganie, by przy kształtowaniu

przydziału spraw poszczególnym sędziom prawo ustalało reguły tego przydziału,

przy założeniu możliwości weryfikacji przyczyn przydziału, ze względu na

konieczność zagwarantowania, by przydzielenie konkretnej sprawy nie podlegało

zewnętrznej manipulacji oraz by możliwe było stwierdzenie, czy sąd w danej

sprawie spełnia wymogi sądu właściwego tj. niezależnego i bezstronnego

a równocześnie, by rozpoznanie sprawy nastąpiło bez nieuzasadnionej zwłoki.

Z art. 45 Konstytucji RP wynika przy tym prawo do sądu właściwego, tj. takiego,

który jest nie tylko – w myśl przepisów ustaw - właściwy do rozpatrzenia sprawy ze

względu na uregulowania dotyczącego jego właściwości rzeczonej, miejscowej

i funkcjonalnej, ale także orzeka we właściwym składzie i w zgodzie ze swoją

kompetencją. Obywatel nie może być przy tym, w ocenie Sądu Najwyższego,

pozbawiony tego prawa z uwagi na zasadę szybkości postępowania, chyba, że

zachodzą szczególne okoliczności, które uzasadniałyby takie odstępstwo.

III CZ 201/25

7

Nieważność postępowania zachodzi w każdym wypadku, gdy skład sądu

orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa, jak również, gdy w wydaniu

wyroku wzięła udział osoba nieuprawniona (por. uchwała Sądu Najwyższego z 18

grudnia 1968 r., III CZP 119/68, OSPiKA 1970/1, poz. 4).

Wynikająca z art. 47b ust. 1 p.u.s.p. zasada niezmienności składu sądu ma

charakter ustrojowy, a więc nadrzędny. Jest ona wyrazem konstytucyjnej zasady

prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej

zwłoki przez właściwy, bezstronny i niezawisły sąd. Niezmienność składu sądu,

z zastrzeżeniem ust. 2 art. 47b p.u.s.p., jest gwarantem sprawiedliwego,

właściwego, bezstronnego i niezawisłego sądu. Analogicznie art. 47b ust. 1 p.u.s.p.

odnosić należy do art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych

Wolności, który stanowi o prawie do sprawiedliwego rozpatrzenia jego sprawy

przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą, przy rozstrzyganiu o jego

prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym. Nie można więc uznać, że zmiana

ta nie ma znaczenia procesowego, bowiem pozbawiłoby to sensu wprowadzenie tej

regulacji i oznaczałoby, że ustawodawca wprowadził przepisy, które praktycznie nie

mają zastosowania a mają znaczenie wyłącznie deklaratywne i w praktyce jednak

nie mają żadnej mocy wiążącej.

W konsekwencji należy przyjąć, że naruszenie zasady niezmienności składu

określonej w art. 47b § 1 i 2 p.u.s.p. prowadzi w okolicznościach tej sprawy do

orzekania w składzie sądu niezgodnym z przepisami prawa, a tym samym do

nieważności postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 4 k.p.c. Nie ma przy tym

znaczenia, że przepisy prawa, z którymi skład sądu jest sprzeczny, nie są

przepisami prawa procesowego, a ustrojowego, bowiem art. 379 pkt 4 k.p.c. nie

zawiera takiego wymogu czy też obostrzenia, istotne jest jedynie, że skład sądu

narusza obowiązujące przepisy prawa. W tej sytuacji również orzekanie w składzie,

w którym zasiada sędzia - zastępca wyznaczony z naruszeniem art. 47b ust. 1 i 2

p.u.s.p. prowadzi do nieważności postępowania (zob. uchwała Sądu Najwyższego

z 5 grudnia 2019 r., III UZP 10/19).

III CZ 201/25

8

Dokonanie więc - bez przyczyny - zmiany sędziego wylosowanego do składu

orzekającego stanowi przyczynę nieważności postępowania (uchwała SN z 16

lutego 2021 r., III CZP 9/20, OSNC-ZD 2022, Nr 1, poz. 9).

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy oddalił zażalenie pozwanego

jako pozbawione uzasadnionych podstaw i pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania zażaleniowego sądowi, który wyda orzeczenie kończące

postępowanie w sprawie (art. 39814 w zw. z art. 3941 § 3 i art. 108 § 1 zd. 1 w zw.

z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.).

M.L.

[a.ł]

Krzysztof Wesołowski