Gazociąg i służebność przesyłu. SN utrzymał przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z 23 stycznia 2026 r. uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej z 14 maja 2025 r.

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazał, że Sąd pierwszej instancji

nie rozpoznał istoty sprawy i oddalił wniosek o ustanowienie służebności przesyłu,

błędnie przyjmując, że ustanowienie służebności nie jest konieczne dla korzystania

z istniejących urządzeń wobec technicznych możliwości zastąpienia ich innymi.

Jednocześnie, mimo pozornego poczynienia ustaleń co do należnego

wynagrodzenia, nie zbadał, jakie dokładnie ograniczenia powoduje istniejący

gazociąg dla możności zagospodarowania gruntu przez uczestników oraz w oparciu,

o jakie kryteria należy oszacować wynagrodzenie, co czyni uzyskaną opinię biegłego

nieprzydatną. Dlatego, zdaniem Sądu Okręgowego, zachodzi sytuacja, w której

istota roszczenia (z punktu widzenia jednego z elementów orzeczenia

o ustanowieniu służebności) nie została rozpoznana.

Zażalenie na to postanowienie wnieśli uczestnicy, zaskarżając postanowienie

w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania. Zarzucili naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c., art. 3052

§ 1 k.c., art. 288 w zw. z art. 30525 k.c. oraz art. 5 k.c.

W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawca wniósł o jego oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Rozpoznając przewidziane w art. 3941 § 11 k.p.c. zażalenie na kasatoryjne

orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten

prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może bowiem

w postępowaniu nieprocesowym uchylić zaskarżone orzeczenie co do istoty sprawy

i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w przypadku nieważności

postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo

gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten sąd postępowania

dowodowego w całości (§ 4).

Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli,

czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem,

czy powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada

III CZ 206/26

3

ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest

istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia

kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN:

z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r.,

IV CZ 94/18).

Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu

orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie

stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji, których

sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie reformatoryjne.

Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania

dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić regułę, gdyż

odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą wykładnią

przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.

2. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość

rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia,

które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu

zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych

zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka

materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.

postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22,

oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r.,

I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).

Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala

na przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa

materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania

i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają

uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego

rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu

popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej

załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie

SN z 27 lutego 2020 r., I CZ 2/20).

W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny

o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd

III CZ 206/26

4

pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie

w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym

zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać

oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym

orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony

zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).

3. Artykuł 386 § 4 k.p.c. ma w postępowaniu nieprocesowym odpowiednie

zastosowanie (art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek

o ustanowienie służebności, przyjmując, jak się wydaje, że wnioskodawca powinien

przebudować urządzenie przesyłowe (gazociąg), ponieważ jego obecny stan

techniczny uzasadniałby za daleko idącą ingerencję w prawo własności uczestników.

Natomiast Sąd drugiej instancji uznał, że wniosek jest usprawiedliwiony

co do zasady. Niezbędne jest natomiast ustalenie zakresu służebności i sposobu

jej wykonywania (zob. art. 287-288 w zw. z art. 3054 k.c.), wynikającej z zakresu

koniecznej w świetle art. 3052 k.c. ingerencji w prawo własności, i ustalenie

odpowiedniego wynagrodzenia odpowiadającego zakresowi ograniczenia tego

prawa.

Postanowienie o ustanowieniu służebności przesyłu obejmuje dwa elementy:

1) rozstrzygnięcie o samej służebności, precyzujące jej zakres i sposób

wykonywania, 2) określenie wysokości odpowiedniego wynagrodzenia, którego

rozmiar jest bezpośrednio uzależniony od treści służebności. Skoro Sąd Rejonowy

oddalił wniosek, uznając go za nieusprawiedliwiony co do zasady, nie czyniąc przy

tym ustaleń ani co do treści służebności, ani co do wysokości wynagrodzenia, to rację

ma Sąd drugiej instancji, że – przy założeniu o zasadności wniosku – doszło

do nierozpoznania istoty sprawy. Oddalenie wniosku opierało się bowiem na błędnej,

według Sądu Okręgowego, wykładni art. 3052 § 1 k.c., a jego uwzględnienie wymaga

zbadania kluczowych przesłanek, pomiętych przez Sąd Rejonowy. Wbrew zarzutom

zażalenia nie doszło więc do naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Poza zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym

pozostaje natomiast trafność oceny Sądu drugiej instancji dotyczącej zasadności

wniosku o ustanowienie służebności.

4. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 w zw. z art. 3941

§ 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oddalił zażalenie i nie rozstrzygał o kosztach

III CZ 206/26

5

postępowania zażaleniowego, skoro obowiązek rozstrzygania przez sąd właściwy

przy ponownym rozpoznaniu sprawy o kosztach postępowania zażaleniowego

toczącego się przed Sądem Najwyższym wynika wprost z ustawy (tak postanowienie

SN z 8 listopada 2019 r., V CZ 50/19, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 18).

(D.Z.)

[a.ł]