Dobrowolne alimenty po rozwodzie a wojskowa renta. SN nie przyjął skargi kasacyjnej

Decyzją z dnia 20 października 2021 r. Dyrektor Wojskowego Biura

Emerytalnego w Lublinie odmówił D.S. prawa do wojskowej renty rodzinnej po

zmarłym byłym małżonku L.C., gdyż nie spełniła ustawowego wymogu określonego

w art. 70 ust. 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych.

Wyrokiem z dnia 8 maja 2023 r. Sąd Okręgowy w Lublinie zmienił

zaskarżoną decyzję i przyznał D.S. prawo do wojskowej renty rodzinnej od dnia 1

III USK 109/25

2

września 2021 r. Sąd pierwszej instancji powołując orzeczenia Sądu Najwyższego

stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do renty dla małżonki rozwiedzionej jest

spełnienie dwóch przesłanek. Po pierwsze, dochodząca prawo powinna spełniać

przesłanki z art. 70 ust. 1 lub 2 ustawy emerytalnej. Po drugie, w dniu śmierci męża

powinna ona mieć prawo do alimentów ze strony byłego małżonka, realizujące

ustawowy obowiązek, ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, a zgodnie z wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., SK 61/13, również w sposób

umowny. W rozpoznawanej sprawie związek małżeński skarżącej i jej zmarłego

męża został rozwiązany przez rozwód bez orzekania o winie w 2013 r., a w wyroku

rozwodowym zostały na rzecz wnioskodawczyni zasądzone od byłego męża

alimenty. Pomimo zaś, że formalnie obowiązek alimentacyjny L.C. wobec

odwołującej wygasł z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu, to jest w

październiku 2018 r., to aż do dnia śmierci na mocy ustnego porozumienia z

wnioskodawczynią dobrowolnie i systematycznie płacił on na jej rzecz alimenty w

kwocie i w terminie wynikającym z postanowień wyroku rozwodowego z

przeznaczeniem na zaspokajanie jej potrzeb. W tej sytuacji Sąd Okręgowy uznał,

że D.S. spełniła wszystkie przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa do renty

rodzinnej po zmarłym byłym małżonku.

W ocenie Sądu Apelacyjnego kwestią kluczową w sprawie było, czy w dacie

śmierci byłego męża D.S. obowiązek alimentacyjny istniał względem niej na gruncie

art. 60 k.r.o., czy też już wygasł. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 maja 2014

r. (SK 61/13) odnosi się bowiem do art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej, a nie do art.

60 k.r.o. Sąd odwoławczy kierował się stanowiskiem Sądu Najwyższego

wyrażonym w wyroku z dnia 30 listopada 2023 r. II USKP 79/22 (OSNP

2024/11/110), w którym wskazano, że obowiązek alimentacyjny z art. 60 k.r.o. jest

ograniczony czasowo i ten aspekt ma istotne znaczenie. Wygaśnięcie obowiązku

alimentacyjnego z upływem pięciu lat od orzeczenia rozwodu wyłącza prawo do

renty rodzinnej małżonki rozwiedzionej (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z 29 lipca

2020 r., I UK 10/19, ONSP 2021/4/45). Nieuzyskanie z mocy wyroku sądowego

przedłużenia terminu pięcioletniego, o którym mowa w art. 60 § 3 zdanie drugie

k.r.o. powoduje wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego rozwiedzionego małżonka,

co oznacza niespełnienie jednego z warunków niezbędnych do przyznania renty

III USK 109/25

3

rodzinnej, polegającego na posiadaniu prawa do alimentów ustalonego wyrokiem

sądowym lub ugodą sądową w dniu śmierci byłego męża (art. 70 ust. 3 ustawy

emerytalnej). W takiej sytuacji bez znaczenia jest dobrowolne niesienie sobie

pomocy materialnej. Realizacja umownego obowiązku alimentacyjnego poza

granicami kodeksu rodzinnego nie pozwala stwierdzić, że po rozwodzie małżonek

ma prawo do alimentów. W ocenie Sądu Apelacyjnego obowiązek alimentacyjny

ubezpieczonego wobec wnioskodawczyni wygasł przed jego śmiercią. Małżeństwo

rozwiązane zostało 3 października 2013 r., czyli ponad 6 lat przed śmiercią L.C., a

obowiązek alimentacyjny, o jakim mowa w art. 60 § 3 k.r.o., nie został przedłużony

wyrokiem sądu lub ugodą sądową. W tym stanie rzeczy nie zostały spełnione

przesłanki uprawniające ją do renty rodzinnej po zmarłym byłym mężu, bowiem w

dacie jego śmierci nie miała prawa do alimentów z jego strony ustalonego wyrokiem

lub ugodą sądową.

Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu przepisów postępowania, to jest art.

378 § 1 k.p.c., a także na naruszeniu prawa materialnego, to jest art. 70 ust. 3

ustawy emerytalnej i art. 60 § 3 k.r.o. oraz art. 5 k.c.

Skarżąca wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując

na potrzebę wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, a mianowicie art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej w związku z

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r., SK 61/13. Ponadto

wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, z uwagi na występujące w

sprawie istotne zagadnienie prawne, a mianowicie pytanie, czy brak wyroku

zasądzającego alimenty na podstawie art. 60 § 3 k.r.o., po ponad 5-letnim okresie

od rozwiązania małżeństwa, w każdej sytuacji, to jest także w przypadku

dobrowolnego łożenia alimentów przez zobowiązanego, przy występowaniu

wyjątkowych okoliczności o których mowa wart 60 § 3 k.r.o., jest równoznaczny z

zaistnieniem negatywnej przesłanki do przyznania osobie uprawnionej renty

rodzinnej na podstawie art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej. Skarżąca wniosła również

o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, gdyż jest ona oczywiście

uzasadniona.

Sąd Najwyższy zważył:

III USK 109/25

4

Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Odwołanie się do przesłanki potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne

wątpliwości (ze wskazaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie

doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności

w orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151). Zauważyć

należy, że o rzeczywistych rozbieżnościach w judykaturze można mówić tylko

wówczas, gdy brak zgodności rozstrzygnięć dotyczy takich samych lub bardzo

zbliżonych stanów faktycznych, co skarżący powinien wykazać (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710).

Powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga przytoczenia i poddania

analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają

swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów

wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna

jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2018 r., III UK 123/17, LEX

nr 2496319). Zauważyć należy, że rozbieżność w wykładni prawa między sądami w

tej samej sprawie to nie rozbieżność w orzecznictwie sądów, którą ma na uwadze

podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Na gruncie tego przepisu chodzi o

rozbieżność orzecznictwa sądów w różnych sprawach w zakresie wykładni prawa i

potrzebę ujednolicenia wykładni przez Sąd Najwyższy. Natomiast w tej samej

sprawie sąd drugiej instancji może orzec przeciwnie niż sąd pierwszej instancji

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2014 r., II UK 51/14, LEX nr

III USK 109/25

5

1738490). Ponadto przywołane przez skarżącą orzeczenia Sądu Najwyższego nie

prezentują innej interpretacji art. 70 ust. 3 ustawy emerytalnej, niż wskazana w

orzecznictwie przywołanym przez Sąd Apelacyjny. W postanowieniu z dnia 28

stycznia 2021 r., I USK 30/21, (LEX nr 3181994) oraz w wyroku z dnia 6 lutego

2020 r., II UK 272/18, (OSNP 2021, nr 2, poz. 20). Sąd Najwyższy przyjął, że

warunkiem przyznania prawa do renty dla małżonki rozwiedzionej jest spełnienie

dwóch przesłanek: po pierwsze, ziszczenie się warunków określonych w art. 70 ust.

1 lub 2 ustawy emerytalnej, a po drugie, posiadanie prawa w dniu śmierci męża do

alimentów, realizujących ustawowy obowiązek, ustalonych wyrokiem lub ugodą

sądową, a zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 maja 2014 r.,

SK 61/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 683, również w sposób umowny. W postanowieniu

z dnia 16 czerwca 2020 r., I UK 327/19, (LEX nr 3033245) Sąd Najwyższy uznał z

kolei, że wspólne zamieszkiwanie byłych małżonków, aż do śmierci jednego z nich

nie ma znaczenia prawnego dla uprawnień do renty rodzinnej, istotny jest bowiem

stan prawny.

Odnosząc się do drugiej okoliczności przemawiającej, zdaniem skarżącej, za

przyjęciem skargi do rozpoznania zauważyć należy, że wskazanie zagadnienia

prawnego uzasadniającego wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno

nastąpić przez określenie przepisów prawa, w związku z którymi zostało

sformułowane i wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen.

Chodzi więc o przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu

(normy) lub zespołu przepisów (norm), albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości

co do pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej). Ponadto skarżący ma

obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale także - w uzasadnieniu

wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną argumentację wskazującą na

dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu prawnego w sposób

preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu rozstrzygnięcia tego

problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez Sąd drugiej instancji

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2018 r., I UK 252/17, LEX nr

2533238). W celu spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

nie wystarczy samo sformułowanie pytania do Sądu Najwyższego (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2018 r., II CSK 12/18, LEX nr 2499783).

III USK 109/25

6

Nadto łączenie przesłanki oczywistej zasadności skargi z występowaniem w

sprawie istotnego zagadnienia prawnego, budzi poważne zastrzeżenia. W

dotychczasowym orzecznictwie Sąd Najwyższy zwracał już uwagę, że jednoczesne

uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi występującymi w sprawie wątpliwościami

prawnymi (zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów) generalnie wyklucza

możliwość oczywistej zasadności skargi. Przesłanki uzasadniające przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania zawarte w pkt 1 i 4 art. 3989 § 1 k.p.c. wzajemnie się

krzyżują i wykluczają możliwość przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

zarówno z uwagi na interes publiczny (pkt 1 powołanego przepisu), jak i prywatny

skarżącego (pkt 4 powołanego przepisu). Trudno sobie bowiem wyobrazić

sytuację, w której wyrok jest oczywiście wadliwy a jednocześnie w sprawie

występuje tak poważna wątpliwość prawna, że wymaga interwencji i

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26

listopada 2013 r., I UK 291/13, LEX nr 1430990). Co jest sporne nie może być

oczywiste (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2016 r., I UK

466/15, LEX nr 2159122; z dnia 9 kwietnia 2014 r., V CSK 383/13, LEX nr

1771724).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z

art. 98 § 1 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[a.ł]