Adwokatka pracowała w czasie zwolnień lekarskich. SN nie przyjął skargi ZUS o zwrot zasiłków

Sąd Rejonowy Lublin-Zachód w Lublinie wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2022 r.

na skutek odwołania od decyzji z dnia 28 sierpnia 2018 r. oraz z dnia 10 stycznia

2019 r., w punkcie I zmienił obie decyzje i przyznał M.M. prawo do zasiłku

chorobowego od 5 lipca 2017 r. do 14 lipca 2017 r. oraz od 6 września 2017 r. do

20 września 2017 r. i ustalił, że nie ma ona obowiązku zwrotu świadczenia

pobranego za te okresy; w punkcie II oddalił odwołania w przedmiocie prawa M.M.

do zasiłku chorobowego od 6 lipca 2016 r. do 27 lipca 2016 r., od 30 listopada 2016

r. do 14 grudnia 2016 r., od 10 lutego 2018 r. do 2 marca 2018 r., od 4 kwietnia

2018 r. do 24 kwietnia 2018 r. i od 9 maja 2018 r. do 22 maja 2018 r.; w punkcie III

III USK 138/24

2

umorzył postępowanie w pozostałym zakresie. Przeprowadzone w sprawie

postępowanie wykazało, zdaniem Sądu, że w okresach 6-27 lipca, 30 listopada-14

grudnia 2016 r., 10 lutego-2 marca, 4-24 kwietnia i 9-22 maja 2018 r. M.M.

świadczyła pracę zarobkową, a jej zachowanie dodatkowo sprzeczne było z celem

zwolnienia lekarskiego, co powoduje, iż świadczenia w postaci wypłaconych jej za

te okresy zasiłków chorobowych są świadczeniami nienależnymi i podlegają

zwrotowi. Nie umknęło uwadze Sądu, że skarżąca jest z wykształcenia prawnikiem,

wykonuje zawód adwokata, zatem należy spodziewać się od niej tego, że zna

przepisy prawa i należy wymagać, by do tych przepisów się stosowała.

Sąd Okręgowy podzielił wnioski Sądu Rejonowego, zgodnie z którymi w

sprawie ziściły się przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej w postaci

wykorzystania przez wnioskodawczynię zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z

celem tego zwolnienia, co spowodowało utratę prawa do zasiłków we wskazanych

okresach. Odmiennie ocenił jednak obowiązek zwrotu nienależnie pobranych

świadczeń. Zdaniem Sądu Okręgowego poczynione ustalenia nie pozwalają na

stwierdzenie, aby M.M. była odpowiednio pouczona o swoich uprawnieniach w

okresie zwolnienia lekarskiego oraz przyznania świadczeń z ustawy zasiłkowej, a

tym samym, aby występował u niej element świadomości, czy nawet kierunkowego

wprowadzania organu rentowego w błąd. Wnioskodawczyni konsekwentnie

wskazywała, że pozostawała pod opieką kilku lekarzy i żaden z nich nie zakazywał

jej podejmowania czynności zawodowych. Ubezpieczona co prawda w sposób

niewłaściwy oceniała charakter tych czynności, lecz taka ocena wynika, zdaniem

Sądu Okręgowego, z braku stosownego pouczenia. Co więcej, jej przekonanie było

tym bardziej uzasadnione, że w kilku przypadkach korzystała z substytucji

procesowej, zaś w kilku innych mocodawca wyraził brak zgody na substytuta.

Ponadto ubezpieczona była nieobecna na rozprawach w dniach, w których według

informacji przekazanych pierwotnie organowi rentowemu przez Prezesa Sądu

Rejonowego w J. miała brać udział. Sąd odwoławczy uznał za zasadne

przytoczenie powyższych okoliczności faktycznych, ponieważ podkreślają i

obrazują one rzeczywiste motywacje wnioskodawczyni do podejmowania

określonych czynności zawodowych, które nie były wyznaczone pobieraniem

zasiłku wbrew jego celowi, ale wynikały z okoliczności losowych. Jednocześnie

III USK 138/24

3

organ rentowy regularnie podejmował decyzje o wypłacie ubezpieczonej zasiłków i

nie kwestionował zasadności jej zwolnień lekarskich, co tylko umacniało

wnioskodawczynię w swoich przekonaniach. Zakład nie przedstawił żadnych

środków dowodowych na okoliczności, które pozwalałyby stwierdzić, aby w ogóle

pouczał wnioskodawczynię o treści art. 17 ustawy zasiłkowej oraz art. 84 ustawy

systemowej. W świetle tego w ocenie Sądu Okręgowego należało uznać, że

wnioskodawczyni nie miała świadomości nienależnego pobierania świadczeń, które

wynikałoby z takiego pouczenia.

Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu prawa materialnego: art. 84 ust. 2

pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w

zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa oraz punktem 7

załącznika Nr 7 Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z

dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie zakresu informacji o okolicznościach mających

wpływ na prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa lub ich wysokość oraz dokumentów niezbędnych do przyznania i

wypłaty zasiłków, a także na naruszeniu przepisów postępowania: art. 386 § 1

k.p.c.

Skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, ponieważ w

sprawie występuje istotne zagadnienie prawne: czy niepouczenie adwokata o braku

podstaw do pobierania świadczeń, zgodnie z art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej

wyłącza możliwość żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia? W ocenie

organu nie można tracić z pola widzenia celu, jaki przyświecał ustawodawcy przy

wprowadzaniu obowiązku pouczenia, o którym mowa w tym przepisie. Pouczenie to

skierowane jest do podmiotów nieprofesjonalnych, niemających stosownej wiedzy

na temat stosowania prawa. Bez wątpienia odsetek osób i podmiotów

„profesjonalnych" (w zakresie stosowania prawa) w stosunku do pozostałych osób i

podmiotów „dotkniętych" działaniem art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej, jest

znikomy. Wobec tego, zdaniem skarżącego, byłoby przejawem nadmiernej

kazuistyki stosowanie w tym zakresie wyłączeń w zakresie pouczeń. Skarżący

wskazał, że sądy w swoim orzecznictwie wielokrotnie nakładały na profesjonalistów

(w zakresie stosowania prawa) wymóg dochowania podwyższonej staranności,

III USK 138/24

4

niewynikającej wprost z przepisów prawa. I tak w tezie uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 1 października 2013 r. wskazano że „Nawet jeżeli niedotrzymanie terminu do

wniesienia środka zaskarżenia spowodowane jest błędnym pouczeniem sądu, to

pełnomocnik pokrzywdzonego powinien sam doskonale wiedzieć, ile ma dni na

złożenie apelacji." (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 1 października 2013 r., I KZP

6/13, OSNKW 2013, nr 11, poz. 93). Konieczność zachowania podwyższonej

staranności została też niewątpliwie zaakcentowana w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 18 lipca 2012 r., III CZ 42/12, (LEX nr 1228449). Powyższe

rozważania prowadzą w ocenie skarżącego do wątpliwości dotyczących możliwości

zastosowania podwyższonego wymogu staranności w zakresie świadomości zasad

korzystania ze zwolnień lekarskich w stosunku do prawnika, który występuje o

wypłatę świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego.

Sąd Najwyższy zważył:

Skarga kasacyjna nie dostarcza powodów uzasadniających jej przyjęcie do

rozpoznania.

W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Zagadnienie prawne powinno wyrażać problem prawny, którego wyjaśnienie

ma znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w ustalonym stanie faktycznym

(postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 października 2012 r., III SK 10/12,

LEX nr 1228616; z dnia 18 września 2012 r., II CSK 180/12, LEX nr 1230170; z

dnia 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z dnia 26 września 2005 r., II

PK 98/05, OSNP 2006, nr 15-16, poz. 243). Wskazanie zagadnienia prawnego

uzasadniającego wniosek o rozpoznanie skargi kasacyjnej powinno nastąpić przez

określenie przepisów prawa, w związku z którymi zostało sformułowane i

wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Chodzi więc o

przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu (normy) lub

III USK 138/24

5

zespołu przepisów (norm), albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości co do

pewnego uregulowania prawnego (instytucji prawnej). Sformułowane zagadnienie

winno odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który

nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy

przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., I PK 19/15, LEX nr 2021941). Ponadto

skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale także - w

uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną argumentację

wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu prawnego w

sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu rozstrzygnięcia

tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez Sąd drugiej

instancji (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2018 r., I UK 252/17,

LEX nr 2533238). W celu spełnienia przesłanki przewidzianej w art. 3989 § 1 pkt 1

k.p.c. nie wystarczy samo sformułowanie pytania do Sądu Najwyższego

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2018 r., II CSK 12/18, LEX nr

2499783).

Ponadto rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego lub wątpliwości

interpretacyjnych nie może się sprowadzać do odpowiedzi na zarzuty skarżącego

skierowane pod adresem zaskarżonego orzeczenia ani też do odpowiedzi na

wątpliwości skarżącego, które można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł

wykładni bądź w drodze prostego zastosowania przepisów (postanowienie Sądu

Najwyższego dnia 16 stycznia 2003 r., I PK 230/02, OSNP-wkładka 2003 Nr 13,

poz. 5). Przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi

kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia prawnego dotyczyć

musi problemu prawnego dotychczas nierozpatrywanego w judykaturze

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr

2508114; z dnia 16 maja 2018 r., II CSK 15/18, LEX nr 2499790). Chodzi o problem

prawny, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest

niewystarczające (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2018 r., I

UK 268/17, LEX nr 2508639).

III USK 138/24

6

Problematykę nienależnie pobieranych świadczeń i ich zwrotu reguluje

ogólnie - w odniesieniu do wszystkich świadczeń z ubezpieczeń społecznych - art.

84 ustawy systemowej. W doktrynie prawa ubezpieczeń społecznych podkreśla się,

że przepis ten, ustanawiając obowiązek zwrotu świadczenia przez osobę, która

pobrała nienależne świadczenie, wskazuje istotną cechę nienależnie pobranego

świadczenia w ujęciu ustawy systemowej, określaną jako differentia specifica, to

jest świadomość (zła wiara) osoby pobierającej świadczenie co do

nieprzysługiwania tego świadczenia w całości lub w części od początku, albo w

następstwie później zaszłych zdarzeń. Obowiązek zwrotu świadczenia obciąża

więc tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, mając świadomość jego

nienależności. Dotyczy to zarówno osoby, która została pouczona o

okolicznościach dotyczących braku prawa do pobierania świadczenia (art. 84 ust. 2

pkt 1 ustawy systemowej), jak i osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie

nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów albo w innych przypadkach

świadomego wprowadzenia w błąd organu wypłacającego świadczenie (art. 84 ust.

2 pkt 2 tej ustawy). Świadomość nienależności świadczenia może mieć źródło w

pouczeniu udzielonym przez organ rentowy, co do okoliczności powodujących

konieczność zwrotu świadczenia, bądź też może wynikać z zawinionego działania

osoby, która spowodowała wypłatę świadczeń (R. Babińska, Wzruszalność

prawomocnych decyzji rentowych, Warszawa 2007, s. 207; B. Gudowska, Zwrot

nienależnie pobranych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, część 1, PiZS 2011

nr 7, s. 18; M. Bartnicki (w:) K. Antonow, M. Bartnicki, B. Suchacki, Ustawa o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Warszawa 2009, s.

582, zob. również postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2023 r., I

USK 98/23, LEX nr 3625173). Także w orzecznictwie sądowym, dotyczącym

problematyki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, ugruntowany jest pogląd o

możliwości domagania się przez organ rentowy zwrotu nienależnie wypłaconego

świadczenia tylko wówczas, gdy ubezpieczonemu można przypisać złą wolę w jego

pobieraniu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018 r., II UK 211/17, LEX

nr 2530685 i cytowane tam orzecznictwo).

W rozpoznanej sprawie, zgodnie z ustaleniami Sądu Okręgowego, Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nie przedstawił żadnych środków dowodowych na

III USK 138/24

7

okoliczności, które pozwalałyby stwierdzić, aby pouczał wnioskodawczynię o treści

art. 17 ustawy zasiłkowej oraz art. 84 ustawy systemowej. W świetle tego Sąd

uznał, że wnioskodawczyni nie miała świadomości nienależnego pobierania

świadczeń, które wynikałoby z takiego pouczenia. W myśl art. 84 ust. 2 pkt 1

ustawy systemowej za kwoty nienależnie pobranych świadczeń uważa się

świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa

do świadczeń albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części, jeżeli osoba

pobierająca świadczenie była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Pouczenie ubezpieczonego o braku prawa do pobieranego świadczenia, o którym

mowa w art. 84 ust. 2 pkt 1 ustawy systemowej, stanowi zatem warunek konieczny

(sine qua non) zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2010 r., II UK 79/10, LEX nr 661514; postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2023 r., I USK 98/23, LEX nr 3625173).

Podnoszone przez organ rentowy wątpliwości na tle wykładni powołanego przepisu

można zatem wyjaśnić w drodze prostego zastosowania przepisu, co wyklucza

kwalifikację z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.

W tym miejscu trzeba jeszcze wskazać na inną kwestię. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego, które nie ma charakteru jednostkowego, wskazuje się, że

świadczenia z chorobowego ubezpieczenia społecznego mają umożliwić leczenie

osobie niezdolnej do pracy, czego konsekwencją jest niemożność wykonywania

pracy w okresie zwolnienia lekarskiego, a uświadomienie tego (celu udzielonego

zwolnienia lekarskiego) - jako faktu powszechnie znanego - nie wymaga żadnego

dodatkowego pouczenia. Jeżeli zatem ubezpieczona, jak w niniejszej sprawie,

przedłożyła zaświadczenia lekarskie, a jednocześnie świadczyła pracę zarobkową,

to wprowadziła w ten sposób organ rentowy w błąd co do okoliczności

warunkujących powstanie prawa do zasiłku chorobowego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 26 lipca 2017 r., I UK 287/16, LEX nr 23824480; z dnia 12

września 2018 r., III UK 124/17, LEX nr 2549437; z dnia 29 stycznia 2019 r., III UK

11/18, LEX nr 2618556; z dnia 13 czerwca 2019 r., III UK 157/18, LEX nr 2688343;

z 11 września 2019 r., III UK 217/18, OSNP 2020 Nr 10, poz. 112; z dnia 10

czerwca 2021 r., III USKP 55/21, LEX nr 3302372). Zgodnie z tym poglądem organ

rentowy miał prawo domagać się zwrotu nienależnie pobranych zasiłków na

III USK 138/24

8

podstawie art. 84 ust 2 pkt 2 ustawy systemowej, a wyrok Sądu odwoławczego,

który pominął tę podstawę odpowiedzialności był błędny.

Konkluzja ta prowadzi do dalszych konsekwencji. Po pierwsze, potwierdza

tylko, że zagadnienie prawne, które chce wyjaśniać organ rentowy nie ma

charakteru „istotnego” w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Skoro w stanie

faktycznym sprawy organ rentowy nie miał obowiązku pouczać świadczeniobiorcy,

to rozważanie, czy pouczenie to jest zbędne w stosunku do prawnika (adwokata)

jest działaniem jałowym. Wskazana linia orzecznicza wyjaśnia też pozorne

wątpliwości podnoszone przez organ rentowy, a dotyczące tego, czy odwołującą się

można było zobowiązać do zwrotu nienależnie pobranych zasiłków. Odpowiedź na

tak postawione pytanie jest oczywista. Podstawą prawną takiej odpowiedzialności

jest art. 84 ust 2 pkt 2 ustawy systemowej (aktualnie, od 18 września 2021 r. art. 84

ust 2 pkt 3 ustawy systemowej).

Po drugie, wobec dotychczasowych wniosków, powstaje kolejne pytanie.

Chodzi o powód nieprzyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na jej

oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.). Odpowiedz staje się zrozumiała,

jeśli weźmie się pod uwagę, że Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w

granicach zgłoszonych podstaw (art. 39813 § 1 k.p.c.), a organ rentowy we

wniesionej skardze kasacyjnej nie zarzuca naruszenia art. 84 ust 2 pkt 2 ustawy

systemowej. W tych okolicznościach, skarga kasacyjna zarzucająca tylko

naruszenie art. 84 ust 2 pkt 1 - który nie kreuje odpowiedzialności odwołujące się -

a pomijająca art. 84 ust 2 pkt 2 ustawy systemowej nie może zostać

zakwalifikowana jako „oczywiście uzasadniona”. Jej przyjęcie do rozpoznania

merytorycznego skończyłoby się oddaleniem skargi kasacyjnej, nie dlatego, że

organ rentowy nie ma racji, ale dlatego, że Sąd Najwyższy nie mógłby orzekać o

odpowiedzialności odwołującej się, gdyż organ rentowy nie wskazał miarodajnego

przepisu prawa materialnego.

Reasumując, wstępna ocena prowadzi do wniosku, że Sąd odwoławczy

wydał wyrok, który prawdopodobnie w postępowaniu kasacyjnym powinien zostać

wzruszony jako niezgodny z prawem. Jednocześnie organ rentowy wprawdzie

wniósł skargę kasacyjną, jednak skonstruował ją w taki sposób, że jej przyjęcie do

rozpoznania nie pozwoli na uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji.

III USK 138/24

9

W tych okolicznościach niestety trzeba stwierdzić, że nie doszło do ziszczenia się

przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

[A.P.]

[a.ł]