Strop zawalił się na pracownika, ZUS odmówił odszkodowania. SN nie przyjął skargi organu

Wyrokiem z dnia 27 października 2023 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-

Śródmieścia we Wrocławiu zmienił zaskarżone decyzje Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział we Wrocławiu z dnia 13 lutego 2023 r. i z dnia 15 lutego 2023

r., znak: […], w ten sposób, że przyznał M.S. i E.S. prawo do jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmierci ich ojca/męża M.S. wskutek następstw wypadku

przy pracy, któremu M.S. uległ w dniu […] 2017 r. w kwocie 60.872,50 zł.

III USK 369/24

2

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona przez Sąd

Okręgowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 23 maja 2024 r. Sąd Okręgowy

podkreślił, że w rozpoznawanej sprawie organ rentowy nie kwestionował tego, iż

śmiertelny wypadek ubezpieczonego M.S. kwalifikować należy jako wypadek przy

pracy. Wyraźnie bowiem zaakcentował, że przyczyną odmowy przyznania

wnioskodawczyniom prawa do odszkodowania były względy formalne, które

dotyczyły braku protokołu powypadkowego. Powyższe stanowisko było powielane

przez ZUS przez cały czas trwania procesu. W ocenie Sądu nie można tracić z pola

widzenia, że sam brak protokołu powypadkowego wynika z zaniedbania po stronie

pracodawcy, a zaniedbania, które wynikły z winy pracodawcy, nie powinny rodzić

negatywnych konsekwencji w stosunku do rodziny ubezpieczonego. Sąd Okręgowy

przyznał rację Sądowi Rejonowemu, który powołał w uzasadnieniu stanowisko

Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale z dnia 19 marca 2014 r., I UZP 4/13, w

myśl którego w postępowaniu prowadzonym na skutek odwołania od decyzji organu

rentowego odmawiającej przyznania prawa do jednorazowego odszkodowania z

tytułu wypadku przy pracy z powodu nieprzedstawienia przez ubezpieczonego

protokołu powypadkowego, sąd ubezpieczeń społecznych jest uprawniony do

dokonywania oceny, czy dane zdarzenie było wypadkiem przy pracy. Sąd Rejonowy

przeprowadzając szczegółowo postępowanie dowodowe, wykorzystując także

przedstawione w sprawie dokumenty z postępowania karnego, w tym m.in. opinię

biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, dokonał takich ustaleń,

przyjmując jednoznacznie, iż w przedmiotowym zdarzeniu wystąpiła przyczyna

zewnętrzna w postaci zawalenia się stropu na znajdującego się pod nim

pracownika, że było to zdarzenie o charakterze nagłym, zaś M.S. nie mógł podjąć

żadnych czynności obronnych przed urazem. Ponadto było to zdarzenie mające

związek z pracą i było ono wynikiem zaniedbań BHP, co znalazło odzwierciedlenie

w prawomocnym wyroku karnym. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania,

argumentacja przedstawiona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest w ocenie

Sądu Okręgowego stricte formalna, bezrefleksyjna i stanowi jedynie bezpodstawną

polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem Sądu Rejonowego. Organ rentowy nie

dostrzega, że brak protokołu powypadkowego jest efektem zaniedbań pracodawcy,

a Sąd pierwszej instancji ustalił, iż wypadek śmiertelny z […]2017 r. był wypadkiem

III USK 369/24

3

przy pracy i wyczerpuje znamiona definicyjne z art. 3 ustawy wypadkowej. Co

więcej, zdaniem Sądu Okręgowego, organ sam mógł w trakcie postępowania

wyjaśniającego dokonać niezbędnych ustaleń, chociażby przez przesłuchanie

pracodawcy, aby ustalić skalę jego zaniedbań i wyjść naprzeciw uzasadnionym

interesom rodziny zmarłego.

Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu przepisów prawa materialnego, to

jest art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2022 r. poz. 2189), a także na naruszeniu przepisów postępowania, które

miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, to jest art. 316 k.p.c. w zw. z art. 382

k.p.c.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania organ rentowy

wskazał, że Sąd Okręgowy wydał zaskarżone orzeczenie z pominięciem przepisów

prawa materialnego (bezwzględnie obowiązujących) oraz przy nieprawidłowym

zastosowaniu przepisów postępowania cywilnego, co bez wątpienia miało istotny

wpływ na rozstrzygnięcie sprawy i w efekcie doprowadziło do wydania

nieprawidłowego wyroku. Sąd drugiej instancji wskazał, iż organ rentowy nie

dostrzega, że brak protokołu powypadkowego był efektem zaniedbań ze strony

pracodawcy zmarłego M.S., a nadto Sąd pierwszej instancji dokonał ustaleń w

zakresie tego, że zdarzenie z dnia […]2017 r. wyczerpuje znamiona definicyjne z

art. 3 ustawy wypadkowej. Co więcej - w ocenie Sądu Okręgowego - organ rentowy

mógł w trakcie postępowania wyjaśniającego samodzielnie dokonać niezbędnych

ustaleń, chociażby poprzez przesłuchanie pracodawcy, aby ustalić skalę jego

zaniedbań i wyjść naprzeciw uzasadnionym interesom rodziny zmarłego. W ocenie

organu rentowego Sąd drugiej instancji zbyt pobieżnie przeanalizował stan

faktyczny sprawy, oceniając wybiórczo zebrany w toku procesu materiał dowodowy,

jak również zupełnie bezpodstawnie pominął treść przepisu art. 22 § 1 pkt 1 ustawy

wypadkowej, zgodnie z którym zaniechanie sporządzenia protokołu lub karty

wypadku uniemożliwiają przyznanie jakichkolwiek świadczeń. Tymczasem - co

umknęło uwadze Sądu drugiej instancji - przepis ten ma charakter bezwzględnie

obowiązujący i obliguje ZUS do wydania decyzji o odmowie prawa do

jednorazowego odszkodowania. Sąd Okręgowy uznał przy tym, iż wystarczające

III USK 369/24

4

jest ustalenie przez Sąd Rejonowy istnienia przesłanek do uznania, iż wypadek

śmiertelny z dnia […] 2017 r. był wypadkiem przy pracy i wyczerpuje znamiona

definicyjne z art. 3 ustawy wypadkowej, podczas gdy takie stwierdzenie w całości

koliduje z jednoznacznym brzmieniem art. 22 § 1 pkt 1 ustawy wypadkowej i

bezwzględnie uniemożliwia przyznanie wnioskodawczyniom prawa do

jednorazowego odszkodowania. W ocenie organu rentowego wobec rozbieżności w

stanowiskach sądów orzekających w niniejszej sprawie oraz w stanowisku organu

rentowego niezbędne jest wskazanie, czy mimo braku protokołu powypadkowego,

organ może dokonać samodzielnych ustaleń w zakresie uznania danego zdarzenia

za wypadek przy pracy - w tym wykonać takie czynności jak przesłuchanie stron,

świadków zdarzenia - z pominięciem art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy wypadkowej, czy

też wobec jego jednoznacznej treści wykluczone jest dokonywanie samodzielnych

ustaleń w tym zakresie i każdorazowa konieczność odmowy prawa do żądanego

świadczenia w razie wyczerpania dyspozycji tego przepisu. A nadto, czy wobec

bezwzględnego charakteru tego przepisu takich ustaleń może dokonywać sąd

orzekający w sprawie.

Sąd Najwyższy zważył:

Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania.

Na wstępie warto wskazać, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem zwykłej, trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. Ustawodawca nieprzypadkowo konstruując

wymagania skargi kasacyjnej wyodrębnił w oddzielnych przepisach art. 3984 k.p.c.

obowiązek przytoczenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie (§ 1 pkt 2) i

obowiązek przedstawienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego

uzasadnienie (§ 2). Chodzi zatem o dwa odrębne elementy skargi kasacyjnej, które

III USK 369/24

5

spełniają określone cele i podlegają ocenie Sądu Najwyższego, na różnych etapach

postępowania kasacyjnego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20

października 2016 r., I PK 59/16, LEX nr 2160130). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym wniosek o przyjęcie

skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu,

natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero

po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania.

Oba te elementy muszą być więc przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie

przedstawione i uzasadnione. Skarga kasacyjna powinna być tak zredagowana i

skonstruowana, aby Sąd Najwyższy nie musiał poszukiwać w uzasadnieniu jej

podstaw pozostałych elementów konstrukcyjnych skargi, ani tym bardziej się ich

domyślać (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2016 r., I PK

59/16, LEX nr 2160130; z dnia 10 marca 2016 r., II CSK 10/16, LEX nr 2009500; z

dnia 26 lutego 2016 r., V CSK 518/15, LEX nr 2015640; z dnia 24 września 2015 r.,

II PK 27/15, LEX nr 2019527).

W myśl art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje

potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność

postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W

rozpoznawanej sprawie nie jest jasne, którą z podstaw przedsądu skarżący

powołuje. Użyte sformułowanie „wobec rozbieżności w stanowiskach sądów

orzekających w niniejszej sprawie oraz w stanowisku organu rentowego” skłania

Sąd Najwyższy do odniesienia się do podstawy wynikającej z art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c.

Odwołanie się do przesłanki potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, mimo że budzi poważne

wątpliwości (ze wskazaniem, na czym te poważne wątpliwości polegają), nie

doczekał się wykładni, bądź że jego niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w

orzecznictwie sądów, które należy przytoczyć (postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002 nr 12, poz. 151). Zauważyć

III USK 369/24

6

należy, że o rzeczywistych rozbieżnościach w judykaturze można mówić tylko

wówczas, gdy brak zgodności rozstrzygnięć dotyczy takich samych lub bardzo

zbliżonych stanów faktycznych, co skarżący powinien wykazać (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 577/17, LEX nr 2497710).

Powołanie się na rozbieżności w orzecznictwie wymaga przytoczenia i poddania

analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają

swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów

wskazujących, że wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna

jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2018 r., III UK 123/17, LEX nr

2496319). Zauważyć należy, że rozbieżność w wykładni prawa między sądami w tej

samej sprawie to nie rozbieżność w orzecznictwie sądów, którą ma na uwadze

podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. Na gruncie tego przepisu chodzi o

rozbieżność orzecznictwa sądów w różnych sprawach w zakresie wykładni prawa i

potrzebę ujednolicenia wykładni przez Sąd Najwyższy. Natomiast w tej samej

sprawie sąd drugiej instancji może orzec przeciwnie niż sąd pierwszej instancji

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2014 r., II UK 51/14, LEX nr

1738490). W rozpoznawanej sprawie skarżący nie sprostał powyższym

wymaganiom, jakie wiążą się z przywołaniem przesłanki potrzeby wykładni

przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów (3989 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z art.

98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.

[A.P.]

[SOP]

III USK 369/24

7