Odszkodowanie za represje od kwoty netto. SN uchylił podwyższenie kwoty

Sąd Okręgowy w Suwałkach wyrokiem z dnia 22 stycznia 2025 r. (sygn. akt II

Ko 137/24), po rozpoznaniu sprawy z wniosku pełnomocnika S.K. i R.K. o

odszkodowanie i zadośćuczynienie wynikłe z wykonania wobec ich ojca, B.K.,

wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 20 maja 1952 r. (sygn.

akt Sr 182/52), na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu

za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na

rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, zasądził od Skarbu Państwa na rzecz

wnioskodawców kwoty po 19.375 zł tytułem odszkodowania oraz kwoty po 48.993 zł

tytułem zadośćuczynienia wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia

się wyroku do dnia zapłaty, oddalając wniosek w pozostałym zakresie.

Apelację od powyższego orzeczenia wywiódł pełnomocnik wnioskodawców.

Po jej rozpoznaniu Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 20 maja 2025 r.

(sygn. akt II AKa 43/25) zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że

podwyższył do kwoty 28.058 zł sumy zasądzone na rzecz S.K. i R.K. tytułem

odszkodowania, a w pozostałym zakresie utrzymał zaskarżony wyrok w mocy.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku wniósł Prokurator

Regionalny w Białymstoku, zaskarżając powyższe orzeczenie w części na

niekorzyść wnioskodawców, to jest w zakresie punktu I skarżonego wyroku.

Prokurator, powołując się na przepisy art. 523 § 1 k.p.k. oraz art. 526 § 1 k.p.k.,

zarzucił wyrokowi rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało

istotny wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie przepisów art. 361 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 552 § 1 k.p.k. w zw. z art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu

za nieważne orzeczeń wydanych wobec represjonowanych za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego polegające na uznaniu, że podstawą do

kształtowania wysokości odszkodowania na rzecz wnioskodawców z tytułu

utraconych zarobków wobec osoby represjonowanej za działalność na rzecz

niepodległego bytu Państwa Polskiego lub z powodu takiej działalności winno być

najniższe miesięczne wynagrodzenie brutto z I kwartału 2025 roku za miesiąc

bezpodstawnych represji, co doprowadziło do przyznania zawyżonego

IV KK 372/25

3

odszkodowania, w sytuacji, gdy zgodnie z art. 361 § 2 k.c. obowiązek naprawienia

szkody obejmuje straty w majątku uprawnionego do odszkodowania

(poszkodowanego), a za takie nie sposób uznać danin publicznoprawnych i

należności z tytułu ubezpieczenia, które nie zostały uiszczone, nadto kwota i

składniki odszkodowania nie mają charakteru uznaniowego i nie można w tym

zakresie mówić o uznaniowym ich kształtowaniu w ramach swobodnego uznania

sędziowskiego. Podnosząc powyższy zarzut, skarżący wniósł o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym

zakresie temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu kasacji Prokurator wskazał, iż z poglądem Sądu

odwoławczego co do podstawy obliczeń w zakresie kształtowania wysokości

odszkodowania nie sposób się zgodzić, zwłaszcza w sytuacji, gdy Sąd ten nie

przytoczył argumentacji z płaszczyzny wykładni prawa co do przyjętego założenia,

że podstawą odszkodowania za utracone zarobki winna być kwota brutto najniższego

wynagrodzenia. Skarżący podniósł, iż zauważalne są sprzeczności w argumentacji

Sądu Apelacyjnego, który z jednej strony dąży do zrekompensowania dochodu, który

uzyskałby wnioskodawca, a z drugiej posługuje się kwotą brutto, podczas gdy kwota

brutto to dochód pracownika (netto) plus potrącenia na podatki i ubezpieczenia.

Zgodnie z wywodami prokuratora, w przypadku odszkodowania opartego na utracie

zarobku, stratą jest jedynie kwota, która realnie weszłaby do majątku

poszkodowanego. Daniny publicznoprawne, jak podatki czy składki ZUS, nigdy nie

stałyby się częścią majątku pracownika, gdyż są odprowadzane do odpowiednich

jednostek sektora finansów publicznych. Przyjęcie kwoty brutto prowadzi do

bezpodstawnego wzbogacenia poszkodowanego, zwłaszcza że zgodnie z art. 21

ust. 1 pkt 3a ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, odszkodowania z

tzw. „ustawy lutowej” są wolne od podatku. Tym samym wnioskodawca otrzymałby

realnie więcej, niż gdyby faktycznie pracował. Prokurator podkreślił również, że

odszkodowanie, w przeciwieństwie do zadośćuczynienia, nie ma charakteru

uznaniowego i musi być wyliczone precyzyjnie w oparciu o metodę dyferencyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja prokuratora okazała się zasadna, co skutkowało koniecznością

uchylenia orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Białymstoku w części dotyczącej

IV KK 372/25

4

podwyższenia zasądzonego już przez Sąd I instancji odszkodowania, bo tylko w tym

zakresie wyrok Sądu odwoławczego został zaskarżony. Centralnym zagadnieniem w

niniejszej sprawie była kwestia prawidłowości przyjęcia kwoty wynagrodzenia brutto

jako podstawy wyliczenia odszkodowania za utracone korzyści wynikłe z faktu

represjonowania. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela ugruntowany już w

orzecznictwie pogląd, że przy ustalaniu wysokości szkody materialnej polegającej na

utracie zarobków, jedynym miarodajnym punktem odniesienia jest kwota netto, czyli

ta część wynagrodzenia, którą poszkodowany efektywnie otrzymałby do własnej

dyspozycji ("na rękę").

W realiach rozważanej sprawy szkodę stanowią utracone korzyści

wnioskodawcy związane z jego niemożnością wykonywania pracy zarobkowej. Nie

można uznać za utraconą korzyść całości teoretycznego wynagrodzenia brutto,

skoro rzeczywista korzyść majątkowa pracownika jest zawsze konsekwencją

pomniejszenia tego wynagrodzenia o obowiązkowe obciążenia publicznoprawne.

Daniny takie jak podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) czy składki na

ubezpieczenia społeczne i zdrowotne nie stanowią mienia, które wchodzi do aktywów

pracownika; są one przekazywane przez płatnika bezpośrednio do budżetu państwa

lub odpowiednich funduszy.

Warto podkreślić, że odszkodowanie przyznawane na podstawie ustawy z

dnia 23 lutego 1991 r. korzysta ze zwolnienia podatkowego. Gdyby Sąd przyjął jako

podstawę wyliczeń kwotę brutto, doszłoby do sytuacji, w której wnioskodawcy

otrzymaliby kwotę wyższą niż ta, którą realnie dysponowaliby w warunkach

normalnego zatrudnienia. Taki stan rzeczy prowadziłby do nieuzasadnionego

wzbogacenia poszkodowanych kosztem Skarbu Państwa, co stoi w sprzeczności z

istotą funkcji kompensacyjnej odszkodowania. Odszkodowanie ma przywrócić

równowagę majątkową, a nie generować dodatkowy profit, którego poszkodowany

nigdy by nie osiągnął, gdyby nie doszło do wyrządzenia mu szkody.

Należy w pełni zgodzić się z argumentacją kasacji, iż pojęcie "zarobków" w

musi być utożsamiane z realnym dochodem. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15

października 2020 r. (sygn. akt II KK 16/20) wprost wskazał, iż rzeczywista korzyść

jest efektem pomniejszenia wynagrodzenia brutto o obowiązkowe obciążenia.

Odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, który bez pogłębionej

IV KK 372/25

5

analizy prawnej przyjął stawkę brutto, stanowi rażące naruszenie prawa

materialnego. Błąd ten miał istotny wpływ na treść orzeczenia, gdyż skutkował

zasądzeniem kwot zawyżonych o sumę, która w normalnych warunkach

gospodarczych stanowiłaby daninę na rzecz państwa, a nie prywatny majątek

wnioskodawców.

W konsekwencji, apelacja pełnomocnika wnioskodawców w zakresie

dotyczacym zasądzenia odszkodowania w wymiarze przekraczającym kwotę

ustaloną już przez Sąd pierwszej instancji, musi zostać ponownie rozpoznana przez

Sąd odwoławczy, który winien dokonać rekalkulacji odszkodowania w oparciu o

wartości netto wynagrodzenia minimalnego.

Eugeniusz Wildowicz

Małgorzata Wąsek-Wiaderek Włodzimierz Wróbel

[WB]

[a.ł]