Kredytobiorca podniósł przedawnienie zwrotu kapitału. Sąd uznał zarzut za nadużycie prawa

Sąd Okręgowy we Wrocławiu zaskarżonym wyrokiem z 17 czerwca 2024 r., sygn. akt XII C 418/24 zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 122.553,50 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 10 stycznia 2024 r. do dnia zapłaty (pkt I); oddalił dalej idące powództwo (pkt II); zasądził od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 8.293,20 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od prawomocności wyroku do dnia zapłaty (pkt III).

Z zasadniczych ustaleń Sądu Okręgowego wynikało m.in., że w wykonaniu umowy kredytu hipotecznego (...) z dnia 11 sierpnia 2008 r. poprzednik prawny strony powodowej wypłacił pozwanemu kwotę 233 000 zł. Umowa kredytu została uznana za nieważną wyrokiem Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 30 lipca 2021 r., sygn. akt XII C 550/18. Pozwany świadczył na rzecz banku w łącznej kwocie 112.026,33 zł, a bank posiadał wobec niego wierzytelność w wysokości 234.579,83 zł.

Sąd Okręgowy ocenił, że powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie. Wobec dokonanego przez stronę powodową potrącenia i umorzenia wzajemnych wierzytelności do kwoty wierzytelności niższej, bankowi przysługiwał zwrot od pozwanego w kwocie 122.553,50 zł. O kosztach procesu pierwszoinstancyjnego orzeczono na podstawie art. 100 k.c., dokonując ich stosunkowego rozdzielenia zgodnie z wynikiem sprawy.

Wyrok zaskarżyła strona powodowa w części, tj. w zakresie pkt 2 i 3 i zarzuciła naruszenie przepisów postępowania i prawa materialnego, a to art. 233 § 1 w zw. z art. 61 k.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 165 § 2 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 455 k.c., szczegółowo opisanych w treści apelacji (k. 249-250). Na tej podstawie skarżąca wniosła o zmianę wyroku poprzez zasądzenie od pozwanego na rzecz strony powodowej kwoty 172.155,93 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od dnia wniesienia pozwu oraz zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, ewentualnie kwoty 171.219,05 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od tej kwoty od dnia wniesienia pozwu oraz zwrotu kosztów postępowania. Ewentualnie apelująca wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a każdym przypadku o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Strona powodowa wniosła również o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z potwierdzenia doręczenia pozwanemu zawezwania do próby ugodowej na fakt powzięcia przez niego wiedzy i świadomości co do konieczności zwrotu udzielonego kapitału.

Apelację wywiódł również pozwany, który zaskarżył wyrok w części, tj. w zakresie pkt I i III i zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to art. 5 k.c., art. 117 § 2

1 k.c. w zw. z art. 118 k.c., art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 124 § 1 i 2 k.c., w sposób szczegółowy opisane w treści apelacji k. 266v. Powołując się na podniesione zarzuty, pozwany wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa i zasądzenie od strony powodowej na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.

W odpowiedzi na apelację pozwanego, strona powodowa wniosła o jej oddalenie i zasądzenie na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja strony powodowej okazała się zasadna w części, tj. w zakresie orzeczenia dotyczącego początku naliczania odsetek od zasądzonej kwoty. Natomiast apelacja pozwanego była bezzasadna i podlegała oddaleniu w całości.

Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku. Znajdowały one bowiem należyte oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Sąd Okręgowy w prawidłowy sposób przeprowadził postępowanie dowodowe i poczynił na jego podstawie relewantne ustalenia faktyczne, przedstawiające fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny, przy zastosowaniu art. 387 § 2

1 k.p.c., władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje za swoje.

Sąd Apelacyjny wskazuje, iż co do zasady podziela stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. Sąd Okręgowy po przeprowadzeniu postępowania dowodowego doszedł bowiem do wniosków, które w całości należy zaaprobować. Konieczność zmiany wynikała jedynie, co do daty początkowej naliczania odsetek od zasądzonej kwoty, o czym w dalszej części.

Nie był uzasadniony wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Mimo, że wniosek ten został zgłoszony przez stronę powodową jako ewentualny, to jako dalej idący wymaga rozpoznania w pierwszej kolejności. Stosownie do treści art. 386 § 2 i 4 k.p.c. uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić tylko w razie stwierdzenia nieważności postępowania, nie rozpoznania przez Sąd I instancji istoty sprawy albo w sytuacji, gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. W ocenie Sądu Apelacyjnego w przedmiotowej sprawie nie zachodzi żadna z przytoczonych powyżej podstaw do uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W szczególności postępowanie przed Sądem Okręgowym nie jest dotknięte nieważnością, nadto Sąd Okręgowy rozpoznał istotę sprawy rozstrzygając w oparciu o prawidłowo ustalone okoliczności faktyczne.

Przechodząc do omówienia zarzutów apelacyjnych, wskazać należy, że jakkolwiek strona powodowa zarzuciła naruszenie przepisu art. 233 § 1 k.p.c. to nie wykazała aby została naruszona przez Sąd Okręgowy zasada swobodnej oceny dowodów wyrażona w art. 233 § 1 k.p.c. Reguła zawarta ww. przepisie przewiduje, że sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Taka ocena, dokonywana jest na podstawie przekonań sądu, jego wiedzy i posiadanego doświadczenia życiowego, a nadto winna uwzględniać wymagania prawa procesowego oraz reguły logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i – ważąc ich moc oraz wiarygodność – odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. Skuteczne postawienie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. wymaga wykazania, że sąd uchybił zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, to bowiem jedynie może być przeciwstawione uprawnieniu sądu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu.

Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, iż przyjęte przez Sąd I instancji kwoty wierzytelności przysługujących stronom są prawidłowe. Roszczenie banku stało się wymagalne z dniem prawomocnego zakończenia postępowania o sygn. XII C 550/18 dotyczącego oceny nieważności umowy kredytu. Bank skierował wobec pozwanego wezwanie do zapłaty w związku z zakończeniem ww. postępowania, które doręczono pozwanemu w dniu 13 listopada 2023 r., a które przewidywało 7-dniowy termin a na spełnienie świadczenia. Wobec powyższego, początek naliczania odsetek należało oznaczyć na dzień 20 listopada 2023 r., gdyż od tej daty pozwany pozostawał w opóźnieniu. Materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu datowane i nadane w placówce pocztowej w dniu 12 grudnia 2023 r. należy traktować jako poinformowanie pozwanego o woli dokonania potrącenia wzajemnych należności. Sąd Okręgowy nie naruszył przepisu art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 61 k.c., ani art. 455 k.c. uznając, iż odsetki od należnej bankowi kwoty należy liczyć od 20 listopada 2023 r. do 12 grudnia 2023 r. Sąd I instancji słusznie przyjął, że pozwany pozostaje w opóźnieniu od dnia upływu termin do spełnienia świadczenia wobec banku, tj. zwrot wypłaconego mu kapitału, do dnia oświadczenia banku o potrąceniu. Suma odsetek ustawowych za powyższy okres wyniosła 1.579,83 zł. Przyjąć zatem należy, iż na dzień oświadczenia o potrąceniu bankowi przysługiwała wierzytelność w kwocie 234.579,83 zł, której zasadnie mógł on dochodzić od pozwanego w niniejszym procesie po odjęciu wierzytelności pozwanego.

Rację ma jednak apelująca podnosząc zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 165 § 2 k.p.c. wskazując na błędne ustalenie daty złożenia pozwu, która odpowiada początkowi naliczania odsetek od zasądzonej kwoty. Jak wynika z pieczątki potwierdzającej nadanie, pozew został złożony w placówce pocztowej w dniu 5 stycznia 2024 r. i od tej daty należy liczyć początek biegu naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty zasądzonej w wyroku.

Przechodząc do omówienia zarzutów podniesionych przez pozwanego wskazać należy, że początkowo zarówno w doktrynie jak i w judykaturze dominowało stanowisko zgodnie z którym bieg terminu przedawnienia roszczeń banku rozpoczynał się w momencie w którym kredytobiorca oświadczył, że znane są mu konsekwencje prawne i ekonomiczne unieważnienia umowy kredytowej, która zawiera klauzule abuzywne. Stawiało to konsumenta w uprzywilejowanej pozycji, ponieważ w każdej chwili mógł on zakończyć stan bezskuteczności zawieszonej, udzielając zgody na związanie klauzulą abuzywną albo jej odmawiając, z tym zastrzeżeniem, że skuteczność takiego oświadczenia uzależniona było od tego, czy został on należycie poinformowany o konsekwencjach płynących z jego złożenia (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, LEX nr 3170921). Aktualnie jednak linią, którą należy zaaprobować jest stanowisko wyrażone w licznych orzeczeniach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, iż bieg terminu przedawnienia roszczeń kredytodawcy rozpoczyna się z dniem następnym po dniu w którym kredytobiorca zakwestionował związanie postanowieniami umowy. Trybunał wskazał, że z dotychczasowego orzecznictwa TSUE wynika, że nieuczciwy warunek należy uznać za nigdy nieistniejący i że sąd krajowy powinien wyciągnąć wszelkie konsekwencje z bezskuteczności warunku umownego, którego nieuczciwy charakter został stwierdzony, nie czekając na oświadczenie konsumenta w tym zakresie (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, LEX nr 3635006; Wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, LEX nr 3642732). Stanowisko to zostało potwierdzone również w orzecznictwie krajowym, gdzie wskazano, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy (tak: uchwała Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, LEX nr 3709742).

Z powyższego wynika, że w niniejszej sprawie doszłoby do przedawnienia roszczeń banku w postaci dochodzenia zwrotu udzielonego kapitału, skoro już w sprzeciwie od nakazu zapłaty w sprawie XXV Nc 769/16 Sądu Okręgowego w Warszawie pozwany kwestionował zapisy dotyczące ustalania kursu indeksacji waluty. Sąd Apelacyjny mając jednak na względzie stan faktyczny sprawy, stoi na stanowisku, iż zaaprobowanie tego stanowiska rażąco naruszy interes strony powodowej. Podniesienie zarzutu przedawnienia przez pozwanego w realiach sprawy bez wątpienia stanowi nadużycie prawa w rozumieniu art. 5 k.c. Przesądzone jest bowiem, że bank może dochodzić kwoty wypłaconego kredytobiorcy kapitału. Inaczej wygląda kwestia dochodzenia zwrotu w przypadku, gdy umowa jest ważna, a inaczej w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu w sytuacji nieważności umowy. Stan niepewności co do tego uzasadnia przyjęcie, że w czasie trwania postępowania dotyczącego stwierdzenia nieważności umowy, strona powodowa mogła być przekonana, iż skuteczność zakwestionowania związania postanowieniami umowy zależy od świadomego oświadczenia kredytobiorcy o możliwych skutkach unieważnienia umowy i że od tego momentu będzie biegł termin przedawnienia jej roszczeń. W przypadku, gdyby umowa była ważna, pozwany byłby obowiązany zwrócić udzielony kapitał wraz odsetkami. W sytuacji jednak unieważnienia umowy, bank powinien mieć możliwość dochodzenia kwoty, którą udostępnił w jej wykonaniu. Pozwany przyjmując udzielony kapitał musiał liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Pozbawienie banku możliwości dochodzenia go wiązałoby się z uniemożliwieniem mu realizacji uprawnień wynikających z faktu bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego i pozbawiłoby bank ochrony przewidzianej przepisami prawa powszechnie obowiązującego. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, sąd może w wyjątkowych przypadkach, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia roszczenia przysługującego bankowi przeciwko konsumentowi, jeżeli wymagają tego względy słuszności (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 23 kwietnia 2025 r. II CSKP 1250/24, Legalis nr 3215709). W niniejszej sprawie Sąd Apelacyjny dostrzega konieczność nieuwzględnienia podniesionego zarzutu przedawnienia z uwagi na potrzebę ochrony praw strony powodowej, która udzielając pozwanemu kwotę kapitału liczyła na jej zwrot.

Bezspornym było, że pozwany otrzymał od banku kwotę 233.000 zł. Początkowo spłacał kredyt i uiścił na rzecz banku kwotę 112.063,33 zł, a następnie zaprzestał wykonywania umowy, co skutkowało wypowiedzeniem jej przez bank. Co prawda, umowa ta została uznana za nieważną to należy dostrzec, że pozwany nie zwrócił nawet kwoty odpowiadającej udzielonemu kapitałowi. W takim stanie rzeczy, pozwany musiał liczyć się z obowiązkiem zwrotu kwoty kapitału. Obrona dłużnika, polegająca na powołaniu się na zarzut przedawnienia w tym stanie rzeczy stanowi w ocenie Sadu Apelacyjnego nadużycie prawa i nie może korzystać z ochrony prawnej.

Mając na względzie powyższe należało zmienić rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego dotyczące daty początkowej naliczenia odsetek od zasądzonej kwoty, ustalonej jako dzień złożenia pozwu, tj. 5 stycznia 2024 r., o czym orzeczono w pkt 1 na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

Dalej idąca apelacja strony powodowej i apelacja pozwanego podlegały oddaleniu o czym orzeczono w pkt 2 i 3 na podstawie art. 385 k.p.c.

Koszty postępowania apelacyjnego na podstawie art. 100 k.p.c. zostały wzajemnie zniesione, o czym orzeczono w pkt 4 mając na względzie, że obie strony w zasadniczej części uległy w postępowaniu apelacyjnym.

B. T.

ZARZĄDZENIE

1/ (...);

2/ (...)

3/ (...)