Postojowe wypłacone przez system ZUS bez udziału człowieka. Sąd uznał kradzież zamiast oszustwa

Część wstępna

Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Rejonowego w Rybniku z dnia 14 marca 2025 roku wydany w sprawie o sygnaturze akt III K 960/24.

Podmiot wnoszący apelację

Oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na korzyść

W całości

Podniesione zarzuty

art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

Wnioski

uchylenie

zmiana

Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

Fakty uznane za udowodnione

D. S.

Oskarżony nie wprowadził w błąd żadnej innej osoby fizycznej. Zaboru pieniędzy dokonał poprzez wprowadzenie nieprawdziwych danych do systemu komputerowego, który to system automatycznie, bez angażowania jakiegokolwiek czynnika ludzkiego, dokonał przelewu środków pieniężnych na wskazany rachunek bankowy.

Zeznania A. J.

Nie ujawniły się jakiekolwiek powody do tego, aby podważać wiarygodność wskazanego świadka. Strony nie przejawiły ku temu żadnej inicjatywy, zaś sąd nie dostrzegł ku temu powodów. Świadek zeznawała na temat okoliczności związanych z jej pracą, przeprowadzonej następczo kontroli, a także zasad wypłaty świadczeń tzw. postojowych w dobie pandemii. Zeznania świadka nadto korespondują z pozostałym materiałem dowodowym, zwłaszcza ze zgromadzonymi dokumentami.

Stanowisko sądu odwoławczego wobec zgłoszonych zarzutów i wniosków

Oskarżony w osobistej apelacji, jak należy wywodzić, zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, który miał wpływ na treść orzeczenia, gdyż wskazał, iż jego zdaniem, w „początkowej fazie na podstawie dokumentów świadczenie było jak najbardziej prawidłowe, w późniejszym okresie czasu po korektach i poinformowaniu ZUS, już nie, należało je zwrócić”.

Jak należy zakładać, z uwagi na całkowity zwrot pobranego świadczenia, oskarżony wywodził również, iż orzeczona kara jest niewspółmiernie i rażąco surowa.

Niezasadny

Tak zdekodowane zarzuty, nie mogły spowodować zmiany zaskarżonego wyroku w kierunku postulowanym przez oskarżonego, tj. oswobodzenia go od odpowiedzialności karnej, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W istocie sąd I instancji nie dopuścił się obrazy przepisów postępowania, która miałaby wpływ na treść orzeczenia i która zarazem doprowadziłaby do błędnych ustaleń faktycznych w głównym nurcie sprawy. Czym innym jest bowiem stwierdzona z urzędu rażąca niesprawiedliwość orzeczenia, o której mowa w art. 440 k.p.k., a która przejawiała się, w tej sprawie, błędną kwalifikacją prawną zachowania przypisanego oskarżonemu. Dla czystości formy, kwestie te zostaną omówione w przeznaczonej ku temu sekcji uzasadnienia.

Wracając do oceny postawionych w osobistej apelacji oskarżonego zarzutów, stwierdzić przyszło, że godnie z art. 7 kpk organy postępowania, a więc także i sąd, kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. Przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych pozostaje pod ochroną art. 7 kpk, wtedy gdy jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy głównej całokształtu okoliczności sprawy (art. 410 kpk) i to w sposób podyktowany obowiązkiem dochodzenia prawdy (art. 2 § 2 kpk), stanowi wynik rozważenia wszystkich tych okoliczności przemawiających zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego (art. 4 kpk), jest wyczerpująco i logicznie – z uwzględnieniem wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego – uargumentowane w uzasadnieniu wyroku (art. 424 § 1 pkt 1 i 2 kpk).

Sąd meriti, wbrew niepotwierdzonym zarzutom, rzetelnie przeprowadził postępowanie dowodowe, następnie dopuszczone dowody poddał kompleksowej analizie, której dał wyraz w należycie sporządzonym uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Nie mogło być żadnej wątpliwości, także w obliczu zeznań świadka A. J., która po raz kolejny została przesłuchana na rozprawie odwoławczej, że świadczenia postojowe, które pobrał oskarżony na podstawie wniosków szczegółowo opisanych w przypisanym mu czynie, nie przysługiwały. Oskarżony nie spełnił bowiem łącznie wszystkich warunków, które uprawniałyby go do otrzymania pieniędzy, o czym precyzyjnie zeznawała świadek J.. Informacje uzyskane z Urzędu Skarbowego, a dotyczące dochodów osiąganych przez oskarżonego w adekwatnych okresach czasu, nie pozostawiały żadnych wątpliwości. Dane wskazane w dokumencie zalegającym na karcie 94, są precyzyjne i dowodzą, że oskarżonemu nie przysługiwały pierwsze z wypłaconych mu świadczeń, których dotyczyły wnioski z 5 i 9 czerwca 2020 roku. Brak więc było warunków do wypłaty dalszych środków, gdyż przesłanki te musiały być spełnione łącznie. Kwestie te wystarczająco jasno zrelacjonowała świadek przesłuchana na rozprawie odwoławczej. Nie mogło więc budzić wątpliwości trafność ostatecznej decyzji ZUS z dnia 16 lutego 2021 roku, którą zobowiązano oskarżonego do zwrotu pobranych środków (k.47).

Tylko w obliczu takiego materiału dowodowego, powoływanie się przez skarżącego na trudności w kontaktach z ZUSem, co uniemożliwiało mu rzekomo wyjaśnienie sprawy, nie mogło przynieść oczekiwanych przez niego rezultatów.

Także niewypowiedziane wprost zarzuty rażącej, niewspółmiernie surowej kary, nie przekonały sądu. Warte w tym miejscu podkreślenia jest, że zwrot nienależnie pobranych środków nastąpił przez oskarżonego dopiero w październiku 2023 roku, czyli dawno po wszczęciu postępowania karnego przeciwko niemu samemu. Oczywiście zachowanie takie, które z pewnością było ukierunkowane na uzyskanie korzystnego rozstrzygnięcia w postępowaniu karnym, jest mimo to okolicznością łagodzącą, którą miał w polu widzenia sąd I instancji. Nie zmienia to faktu, że w przeszłości oskarżony był czterokrotnie karany, w tym trzy razy przypisano mu przestępstwo przeciwko mieniu, a jeden raz przestępstwo przeciwko obrotowi gospodarczemu. Jest więc sprawcą niepoprawnym, w stosunku do którego tylko kara pozbawienia wolności, w rozmiarach zaprezentowanych w zaskarżonym wyroku jest w stanie spełnić swe cele, tak w zakresie prewencji generalnej jak i szczególnej. Fakt zwrotu przywłaszczonych pieniędzy spowodował, że wystarczające było orzeczenie kary w dolnych granicach zagrożenia ustawowego.

Niezasadny

Wnioski apelacji, zwłaszcza o uchylenie zaskarżonego wyroku, z perspektywy przepisu art. 437 § 2 k.p.k., są oczywiście bezzasadne. Oskarżony nie podniósł żadnych dalszych argumentów, które nakazywałyby, a zarazem umożliwiałyby z nimi szerszą polemikę.

Okoliczności podlegające uwzględnieniu z urzędu

1. Sąd z urzędu uwzględnił, że zaskarżony wyrok jest rażąco niesprawiedliwy w rozumieniu art. 440 k.p.k., dlatego został on zmieniony na korzyść oskarżonego, któremu ostatecznie przypisano przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k.

Na chwilę obecną, jak się wydaje, ugruntowane jest orzecznictwo, które skład sądu odwoławczego w pełni podziela, a zgodnie z którym osoba prawna może być pokrzywdzoną przestępstwem, w tym występkiem oszustwa. Co do zasady wprowadzenie w błąd jest wówczas wykonywane wobec osób fizycznych, nie tylko reprezentujących taki podmiot w sensie prawnym (a więc członków zarządu, wspólników, itp.), ale - co zazwyczaj ma miejsce - również szerzej, przez np. pracownika. Dla ustalenia realizacji czynu konieczne jest zbadanie stanu świadomości osoby działającej w imieniu i na rzecz podmiotu pokrzywdzonego. Czynienie ustaleń w tym aspekcie możliwe jest tylko wobec osoby fizycznej, stąd wniosek, że wprowadzony w błąd

może być tylko człowiek (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2024 roku w sprawie o sygnaturze akt I KK 158/24).

Poglądy takie jak i zbliżone do nich, wielokrotnie zostały ujawnione w sprawach tzw. kradzieży sklepowych przy użyciu kas samoobsługowych, gdzie sprawcy np. wprowadzali do urządzenia kod tańszego towaru, niż faktycznie zabrali ze sklepu.

Sad odwoławczy w niniejszym składzie, w pełni podziela pogląd, że w przypadku przestępstwa oszustwa z art. 286 § 1 k.k., wprowadzić w błąd można jedynie osobę fizyczną (człowieka), która to osoba może również działać w imieniu osoby prawnej, czy też organizacji państwowej dysponującej środkami publicznymi, np. taką jednostkę organizacyjną jak Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Odnosząc przedstawione uwagi do stanu faktycznego tej sprawy, który został jedynie sprecyzowany przez sąd odwoławczy za sprawą zeznań świadka J., nie było kontrowersji co do sposobu wypłaty oskarżonemu środków pieniężnych na wskazany rachunek bankowy. Wypłata nastąpiła automatycznie, był za nią odpowiedzialny system elektroniczny, w żadnym zakresie nie był zaangażowany czynnik ludzki. Osoba chcąca uzyskać określone świadczenie, wprowadzała do systemu komputerowego za pośrednictwem sieci internet dane, poprzez proste zakreślenie właściwych pól formularza i wpisanie numeru rachunku bankowego do wypłaty pieniędzy. Nie była wymagana, na tym etapie, jakakolwiek weryfikacja merytoryczna, z całą pewnością nie był w proces zaangażowany człowiek.

Skoro tak, to brak jest znamienia oszustwa, wprowadzenia innej osoby w błąd, a co skutkowało zmianą opisu czynu przypisanego, co się z tym wiąże zmianą kwalifikacji prawnej tego zachowania na łagodniejszą i potraktowaniem oskarżonego przez pryzmat przepisu art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. oraz korektą podstawy wymiaru kary.

Rozstrzygnięcie sądu odwoławczego

Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

1. Przedmiot utrzymania w mocy

Wyrok Sądu Rejonowego w Rybniku z dnia 14 marca 2025 roku wydany w sprawie o sygnaturze akt III K 960/24.

Poza zmianami określonymi w pkt I, sąd odwoławczy, z powodów szczegółowo przedstawionych wyżej, nie znalazł powodów do dalszej ingerencji w zaskarżony wyrok. Zarzuty apelacji okazały się chybione, brak było przesłanek z art. 439 k.p.k. oraz sąd nie dostrzegł potrzeby dalszego działania z urzędu w trybie art. 440 k.p.k. i 455 k.p.k., zaskarżony wyrok należało utrzymać w mocy (art. 433 § 1 k.p.k. i art. 437 § 1 k.p.k.).

Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

1. Przedmiot i zakres zmiany

Zmianie podlegał pkt 1 wyroku Sądu Rejonowego w Rybniku z dnia 14 marca 2025 roku wydany w sprawie o sygnaturze akt III K 960/24

Powody rewizji zostały wyświetlone w poprzedzających sekcjach uzasadnienia.

Koszty procesu

III. Nie stwierdzając przesłanek z art. 624 § 1 k.p.k., oskarżonego należało obciążyć kosztami postępowania odwoławczego, albowiem apelacja, co do zasady, nie podlegała uwzględnieniu.