Prokurator chciał połączyć ukarane wykroczenia w przestępstwo. Sąd utrzymał wyrok

CZĘŚĆ WSTĘPNA

Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

Wyrok Sądu Rejonowego w Jastrzębie – Zdrój z dnia 11 maja 2023 roku w sprawie II K 1152/22.

Podmiot wnoszący apelację

Oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

Kierunek i zakres zaskarżenia

Na niekorzyść

W całości

Podniesione zarzuty

art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

Wnioski

uchylenie

Zmiana

Ustalenie faktów w związku z dowodami przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów

STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

Naruszenie przepisu postępowania w postaci art. 17 pkt 7 k.p. polegające na niezasadnym odstąpieniu od przypisania oskarżonej umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu wymienionych w ostatnich czterech podpunktach ujętych w jego opisie, a nadto – w drodze pominięcia ujętych w nich kwot strat w podsumowaniu obejmującym łączne spowodowanie tym czynem szkody i błędnym przyjęciu, iż w powyższym zakresie zachodzi negatywna przesłanka procesowa w postaci powagi rzeczy osądzonej, co miało wpływ na treść zapadłego wyroku polegający na przypisaniu oskarżonej jedynie części zarzuconego jej w sprawie czynu.

Niezasadny

Wbrew lakonicznym wywodom prokuratora zawartym w apelacji, która to okoliczność prowadziła do uznania apelacji jako oczywiście bezzasadnej, Sąd Rejonowy w Jastrzębiu – Zdroju, nie dopuścił się obrazy przepisów postępowania wskazanych przez prokuratora, a zdaniem sądu odwoławczego, z całą pewnością nie naruszył dyspozycji przepisu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Norma ta, zdaniem sądu II Instancji, w tej sprawie w ogóle nie miała zastosowania. Brak również wskazania w uzasadnieniu sądu rejonowego, że przepis ten legł u podstaw zaskarżonego wyroku.

Warte zauważenia jest, że środek odwoławczy jest na tyle ogólnikowy, że polemika z nim jest praktycznie niemożliwa. Powoływanie się w uzasadnieniu apelacji na przepis art.. 10 § 1 k.p.w. nie mogło przynieść oczekiwanych przez jej autora skutków. Także ten przepis nie miał w sprawie żadnego zastosowania, skoro w żadnym razie nie zaistniał w sprawie tzw. idealny zbieg przestępstwa i wykroczenia, o którym mowa w powołanym ostatnio przepisie. Zarówno sąd, jak i przede wszystkim prokurator powinni dostrzec, że w przedmiotowej sprawie sprawca dopuścił się popełnienia szeregu wykroczeń. Nie zaistniała więc sytuacja, w której sprawca byłby skazywany jedocześnie za przestępstwo i wykroczenie, a czego dotyczy przepis art. 10 § 1 k.p.w. Treść przepisu art. 12 § 2 k.k. nie pozostawiała przecież żadnych wątpliwości. Wedle tego przepisu należy popełnić „

dwa lub więcej umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu”.

Tylko i wyłącznie z tych powodów, kiedy zważy się na jednoznaczne dyspozycje przepisów art. 434 k.p.k., niedopuszczalne były jakiekolwiek zmiany zaskarżonego wyroku w kierunku postulowanym przez prokuratora. Sąd odwoławczy nie stwierdził uchybień podniesionych w środku odwoławczym. Nie sposób doszukać się w apelacji zarzutu obrazy przepisów prawa materialnego, a to art. 12 § 2 k.k., takiego, który nadto byłby przekonująco uzasadniony.

Z kolei odnosząc się do instytucji z art. 12 § 2 k.k., to warte odnotowania jest, co nie budziło kontrowersji tak w doktrynie jak i orzecznictwie, a na co, jak się wydaje, powoływał się skarżący, iż postępowanie zmierzające do realizacji normy materialnej innej gałęzi prawa niż prawo karne nie może być uznane za "postępowanie karne" w rozumieniu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.. Oznacza to, iż takim postępowaniem nie jest też postępowanie w sprawach o wykroczenia. Wcześniejsze zakończenie postępowania innego niż postępowanie karne, choćby co do tego samego czynu tej samej osoby, nie powoduje powagi rzeczy osądzonej (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.) (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2012 roku w sprawie IV KK 392/11).

Szczegół w tym, że te niekwestionowane aktualnie tezy wyrażone w tym orzeczeniu, nie mają żadnego odniesienia do sanu faktycznego, który ustalił w tej sprawie sąd rejonowy, co już wyświetlone zostało wcześniej.

Tudzież w powołanej sprawie sąd zajmował się kwestią wielości wykroczeń i wykładnią przepisu art. 12 k.k. sprzed jego nowelizacji z dniem 15 listopada 2018 roku (aktualnie art. 12 § 1 k.k.). Kwestie tę wyjaśnił także Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 października 2010 r., V KK 291/10. Chodziło oczywiście o możliwość konstruowania czynu ciągłego w rozumieniu art. 12 k.k. wyłącznie z czynów stanowiących odrębnie wykroczenia. Poglądy tam wyrażane od dłuższego czasu nie budzą wątpliwości, a z uwagi na to, że nie mają bezpośredniego wpływu na treść wyroku sądu II instancji, nie będą w tym miejscu szerzej omawiane.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie zastosowanie znaleźć miała, zdaniem prokuratora, całkowicie inna konstrukcja, a mianowicie ta z art. 12 § 2 k.k. Odnosząc się więc do istoty problemu, zaakcentować należało, że formuła "

odpowiada jak za jeden czyn zabroniony" oznacza, że sprawca nie tylko w sensie "naturalnym", ale i w świetle prawa popełnił kilka czynów zabronionych (wykroczeń), chociaż odpowiada wedle reguł przewidzianych dla odpowiedzialności za jeden czyn, podczas gdy z art. 12 § 1 k.k. wynika, że kilka czynów w sensie "naturalnym" ustawodawca uznaje za jeden czyn ("uważa się za jeden czyn zabroniony"). Dlatego owe czyny nazwano zachowaniami. Konstrukcji takiej nie przewidziano w dyspozycji art. 12 § 2 k.k. przyjmując, że sprawca popełnił dwa lub więcej wykroczeń, i za nie poniesie odpowiedzialność „jak za jeden czyn”. Warto w tym miejscu podnieść, że z uwagi na to, iż w drodze fikcji prawnej sprawca wielu wykroczeń odpowie jak za przestępstwo, może pojawić się wątpliwość, czy wcześniejsze osądzenie wykroczenia popełnionego w okresie opisanym w wyroku aktywizuje przesłankę powagi rzeczy osądzonej. Mogłoby o tym świadczyć wprowadzenie tą samą ustawą przepisu art. 10a § 1 k.w.

Sąd odwoławczy podziela pogląd doktryny zgodnie z którym art. 12 § 2 kk nie da się nie odnieść do wprowadzonego tą samą ustawą nowelizującą art. 10a § 1 kw. Ich wspólna analiza pozwala dojść do wniosku, że stosując się do zasad wykładni językowej przy zastosowaniu normy wynikającej z powyższych przepisów dochodzi do naruszenia zakazu ne bis in idem, zaistnieje bowiem sytuacja, w której sprawca wykroczeń (wykroczenia) już ukaranych, które zostaną uznane za część składową czynu ciągłego z art. 12 § 2 k.k., zostanie podwójnie ukarany, tj. zostanie mu po raz wtóry przypisana odpowiedzialność za popełnione czyny. W sytuacji przewidzianej przez art. 12 § 2 k.k. nie dochodzi do powstania idealnego zbiegu (tak: J. Giezek, P. Kardas, Zasada ne bis in idem, s. 5–20) przestępstwa z wykroczeniem, nie jest bowiem spełniony warunek postawiony przez ustawodawcę w art. 10 § 1 k.w., sprawca nie wypełnia swoim jednym czynem znamion zarówno przestępstwa, jak i wykroczenia, dopiero połączone klamrą ciągłości wykroczenia mogłyby zrealizować w całości znamiona przestępstwa – jak już wcześniej wyświetlał to kilkukrotnie sąd II Instancji.

Nie realizują one jednak znamion jednego przestępstwa z uwagi na fakt, że są sekwencją wykroczeń, a nie jednym czynem w rozumieniu przepisów kodeksu wykroczeń.

Uprzednie ukaranie oskarżonego za wykroczenie (w drodze mandatu karnego), w ocenie Sądu II instancji, uniemożliwiało ponowne rozpatrzenie go, tylko tym razem w kompilacji z innymi wykroczeniami, które mogłyby się jawić jako elementy składowe czynu ciągłego z art. 12 § 2 kk. Byłoby to możliwe, lecz tylko w świetle art. 12 § 1 k.k. W tym przypadku prokurator musiałby jednak udowodnić, że sprawca działał w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, co w przedmiotowej sprawie wydaje się nierealne.

W tym miejscu Sąd ponownie wskazuje, że w orzecznictwie i literaturze podnosi się, że nie należy traktować odpowiedzialności sprawcy wykroczenia jako odpowiedzialności karnej, postępowanie w sprawach o wykroczenia jest bowiem autonomiczne względem postępowania karnego, co powoduje, że zakończone postępowanie w sprawie o wykroczenie aktualizuje negatywną przesłankę res iudicata tylko na gruncie prawa wykroczeń (M. Budyn-Kulik, Odpowiedzialność za czyn wypełniający znamiona przestępstwa i wykroczenia w orzecznictwie sądów powszechnych, „Prawo w działaniu. Sprawy karne” 2016, nr 26, s. 83 i n.; Z. Siwik, w: Prawo o wykroczeniach, red. Z. Siwik, Wrocław 1980, s. 9–11; P. Hofmański, E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz do art. 1–296, red. P. Hofmański, wyd. 4, Warszawa 2011, s. 190 i n., a także powołane tam orzecznictwo i literatura).

Stąd w sytuacji opisanej wyżej, to jest kiedy sprawca popełnia dwa lub więcej wykroczeń (art. 12 § 2 .k.k.), jeżeli sąd zaakceptowałby propozycje prokuratora wyrażoną w akcie oskarżenia, tj. objął skazaniem również zdarzenia rozliczone w drodze mandatów karnych, to w sposób rażący dopuściłby się obrazy przepisów postępowania, a to przepisu art. 5 § 1 pkt 8 k.p.w., a nie przepisu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., jak widział to prokurator.

Zarzut prokuratora w istocie oparty był bowiem na błędnej wykładni przepisu prawa materialnego, a to art. 12 § 2 k.k. Dlatego, niejako kończąc wywód, aby w ogóle możliwe było szersze rozwodzenie się na temat tej instytucji, to prokurator musiałby postawić w apelacji zarzut obrazy tego przepisu.

Prokurator nie dostarczył więc w apelacji żadnych powodów, które podważałyby trafność ocen sądu rejonowego.

Wskazana wyżej wykładnia celowościowa i systemowa, którą należało zastosować w sytuacji, kiedy wykładnia językowa prowadziła do nie dających się akceptować wniosków, prowadziła do konkluzji, zgodnie z którą wykroczenie tworzące układ, o którym mowa w art. 12 § 2 KK, nie może być wykroczeniem, za które jego sprawca poniósł już odpowiedzialność z tytułu jego popełnienia. Słowem, występująca wówczas powaga rzeczy osądzonej, bazująca na zasadzie ne bis in idem, jest okolicznością uniemożliwiającą zastosowanie art. 12 § 2 KK. (tak również R.A. Stefański (red.), Kodeks karny. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2023, Legalis).

Niezasadny

W podsumowaniu, z tych przyczyn, tj. braku skazania oskarżonego w zaskarżonym wyroku w trybie art. 12k.k., czy też w trybie art. 12 § 1 k.k., a także w związku z ustaleniem, że oskarżony popełnił wcześniej kilka wykroczeń (a nie jeden czyn zabroniony składający się z kilku zachowań), wniosek apelacji był bezzasadny. Nawet w sytuacji przeciwnej, wyrok podlegałby zmianie, a nie uchyleniu.

To musiało skutkować, co do istoty, utrzymaniem w mocy zaskarżonego wyroku (pkt II).

OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

1. W ocenie sądu okręgowego, przyjęcie, iż oskarżony popełnił wiele wykroczeń, za które miał odpowiedzieć jedynie jak za jeden czyn zabroniony, kierowało ku regulacjom z kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia, zwłaszcza ku dyspozycji z art. 5 § 1 pkt 8 k.p.k., co zostało już kilkukrotnie podkreślone. Jednakże skoro sąd I instancji przyjął tzw. ciąg wykroczeń z art. 12 § 2 k.k.. nie istniała potrzeba odrębnego umorzenia postępowania w oparciu o powołany przepis, a niezbędna była zmiana czynu przypisanego, co słusznie uczynił sąd I instancji

Raczej nie budziła wątpliwości teza, że przyjęty mandat karny w rozumieniu Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia rozstrzygnięciem tak samo, jak wyrok czy postanowienie (

art. 32 § 1 k.p.s.w.), kończy postępowanie (szczególne) wobec określonego czynu określonej osoby i tym samym stanowi jednak przesłankę

rei iudicatae dla innego postępowania o to samo (

art. 5 § 1 pkt 8 k.p.s.w.). Wprawdzie prawomocny mandat karny może być przez sąd uchylony, ale tylko „gdy grzywnę nałożono za czyn niebędący czynem zabronionym jako wykroczenie” (

art. 101 k.p.s.w.), zatem po jego uchyleniu nie może dojść do wszczęcia postępowania w sprawie o wykroczenie (T. Grzegorczyk,

Postępowanie szczególne w sprawach o wykroczenia, Prok. i Pr. 2002/1, s. 40). Fakt, że sąd odmówił uchylenia mandatu, nie miał jakiegokolwiek znaczenia dla wyniku postępowania.

W realiach tej sprawy, sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że z uwagi na treść przepisu art. 440 k.p.k., niezbędna była zmiana wyroku i to na korzyść oskarżonej. Sąd I instancji, zdaje się, nie dostrzegł różnić między instytucjami z art. 12 § 1 i art. 12 § 2 k.k. Ujął bowiem, że sprawca działał w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, co nie stanowi znamienia z art. 12 § 2 k.k.

Co ważniejsze, zamiar ten nie wynika w ogóle z materiału dowodowego. Nie sposób przeczytać o nim również w uzasadnieniu do zaskarżonego wyroku. Nadto, skoro sąd I instancji poczynił takie ustalenia w pkt 1 sentencji wyroku, to miał obowiązek, uwzględniając wszystko, co zostało wyświetlone wcześniej, skazać oskarżoną za wszystkie zachowania opisane w akcie oskarżenia z zastosowaniem art. 12 § 1 k.k., a nie z art. 12 § 2 k.k. To, rzecz jasna, nie było możliwe, gdyż stał na przeszkodzie ku temu niewystarczający materiał dowodowy. Opis czynu zaproponowany przez sąd I instancji w zaskarżonym wyroku dotknięty był dalszymi usterkami. Mianowicie sąd ten wskazał, że swoim zachowaniem oskarżona wyczerpała znamiona przestępstwa z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 2 k.k., co nie jest zgodne ze stanem prawnym.

K. Z. swoim działaniem za każdym razem wyczerpała znamiona wykroczeń z art. 119 § 1 k.w. Popełniła te wykroczenia w krótkich odstępach czasu, przy wykorzystaniu takiej samej sposobności. Jak stanowi dyspozycja art. 12 § 2 k.k., odpowiada więc jedynie jak za jeden czyn zabroniony wyczerpujący znamiona przestępstwa z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 2 k.k.

ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

1. Przedmiot utrzymania w mocy

Wyrok Sądu Rejonowego w Jastrzębie – Zdrój z dnia 11 maja 2023 roku w sprawie II K 1152/22.

Z uwagi na to, że zarzuty apelacji prokuratora okazały się chybione, brak było przesłanek z art. 439 k.p.k. oraz sąd nie dostrzegł potrzeby dalszego działania z urzędu w trybie art. 440 k.p.k. i 455 k.p.k., zaskarżony wyrok należało utrzymać w mocy (art. 433 § 1 k.p.k. i art. 437 § 1 k.p.k.).

Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

1. Przedmiot i zakres zmiany

Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

Koszty Procesu

III. Z uwagi na fakt, że apelacja nie została uwzględniona, kosztami sądowymi związanymi z postępowaniem odwoławczym należało obciążyć Skarb Państwa.

PODPIS

ZARZĄDZENIE

(...)

Rybnik, 2 października 2023 roku.