Sąd przyznał ubezpieczonej emeryturę z rekompensatą za pracę w szczególnych warunkach

Decyzją z 28 sierpnia 2024 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił W. J. prawa do rekompensaty, uznając, że odwołująca nie udowodniła na dzień 1 stycznia 2009 r. co najmniej 15 - letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy.

Organ rentowy zakwestionował świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach z 13 stycznia 2011 r. wskazując że charakter pracy nie został w nim opisany zgodnie z klasyfikacją z rozporządzenia Rady Ministrów (akta rentowe tom II k. 10).

Ubezpieczona pismem z 26 września 2024 r. odwołała się od powyższej decyzji, wnosząc o jej zmianę i kwestionując ocenę pracy wykonywanej od 1 września 1982 r. do 31 grudnia 2003 r. (...) (...) S. A. i u jego poprzedników prawnych (k. 3.).

W odpowiedzi na odwołanie z 15 października 2024 r. , pełnomocnik organu rentowego wniósł o oddalenie odwołania, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji (k. 8 - 9).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W. J. urodziła się (...) Ukończyła liceum zawodowe dla dorosłych w zawodzie pracownika administracyjno - biurowego (akta osobowe, część A).

W listopadzie 1980 r. podpisała umowę o przyuczenie do określonej pracy z (...)

(...) z siedzibą w S.. 17 listopada 1980 r. podjęła prace w (...) Zakładach (...) z siedzibą w S. na stanowisku junak (...).

Od 1 września 1982 r. została przeniesiona na stanowisko introligatora TP. Od 18 kwietnia 1986 r. do 14 grudnia 1986 r. przebywała na urlopie wychowawczym. 12 grudnia 1986 r. podpisała umowę o pracę na czas nieokreślony po urlopie wychowawczym z zaliczeniem ciągłości pracy z (...) Zakładami (...), gdzie pracowała ponownie na stanowisku introligatora (akta osobowe, część B).

W związku z wnioskiem ubezpieczonej z 16 września 2003 r. o ustalenie kapitału początkowego, ww. pracodawca wydał 16 października 2003 r. zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu, w którym wskazał, że odwołująca jest ciągle zatrudniona w ww. zakładzie pracy od 17 listopada 1980 r. , a ostatnio wykonywała obowiązki introligatora. 25 lutego 2004 r. (...) (...) S. A. wydało zaświadczenie, w którym wskazano, że W. J. jest zatrudniona w ww. zakładzie pracy na stanowisku introligatora (akta rentowe, tom III, k. 3 i 5 - 7).

18 maja 2004 r. odwołująca podpisała aneks do umowy o pracę, zgodnie z którym zatrudniona była w (...) (...) S. A. (...) Zakładach (...) na stanowisku introligatora.

Od 1 czerwca 2007 r. została przeniesiona na stanowisko pracownika obsługi w ww. przedsiębiorstwie. 26 marca 2009 r. (...) (...) S. A. wydało odwołującej świadectwo pracy w szczególnych warunkach poświadczając, że ubezpieczona od 25 sierpnia 1982 r. do 31 maja 2007 r. wykonywała obowiązki introligatora poligraficznego w pełnym wymiarze czasu pracy i na stałe.

1 października 2009 r. zakład pracy, w którym zatrudniona była W. J. przeszedł na (...) (...) S. A (akta osobowe, część B).

Umowa o pracę ubezpieczonej z ww. przedsiębiorstwem została rozwiązana 31 stycznia 2011 r. na mocy porozumienia stron. Zgodnie z wydanym przy zakończeniu zatrudnienia świadectwem pracy, odwołująca wykonywała pracę w warunkach szczególnych w okresie od 1 września1982 r. do 31 grudnia 2003 r. (akta osobowe, część C).

W trakcie pracy na stanowisku introligatora odwołująca tworzyła i oprawiała dokumentację, przy czym wykonywała oprawy od podstaw, jak również przygotowywała dokumentację złożoną do formatu A4. Dodatkowo przecinała płótno do praw twardych, cięła na gilotynie ręcznej i nożnej. Podczas pracy na ww. stanowisku W. J. miała styczność z farbami z drukarek i amoniakiem. Z tytułu wykonywanej pracy miała wypłacany dodatek tzw. szkodliwy (k. 35 - 36).

31 lipca 2024 r. W. J. złożyła wniosek o emeryturę (akta rentowe, tom II, k. 2 - 4v.).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 26 sierpnia 2024 r. , znak: (...), przyznał odwołującej emeryturę od 1 lipca 2024 r. , tj. od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o jej przyznanie (akta rentowe, tom II, k. 11).

W niniejszej sprawie przedmiotem sporu było jedynie to, czy okres pracy odwołującej na stanowisku introligatora w (...) (...) S. A. i u jego poprzedników był okresem pracy w warunkach szczególnych. Ponieważ poczynienie ustaleń w tym zakresie wymaga wiadomości specjalnych, sąd dopuścił na tę okoliczność dowód z opinii biegłego specjalisty w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Biegły sądowy z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy R. Z. w opinii z 10 lutego 2026 r. wskazał, że praca, którą wykonywała W. J. w okresie od 1 września 1982 r. do 31 stycznia 2011 r. była pracą wykonywaną w warunkach szczególnych w oparciu o wymagania ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2025 r. poz. 1749) oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz. U. Nr 8 poz. 43 ze zm.). W związku z powyższym biegły wskazał, że odwołująca legitymuje się okresem pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 24 lat, 1 miesiąca i 4 dni, czym spełnia przesłankę do przyznania jej prawa do rekompensaty (k. 48 - 54).

Sąd Okręgowy ustalił powyższy stan faktyczny na podstawie powołanych dokumentów, które zostały ocenione jako wiarygodne. Strony nie zgłaszały zastrzeżeń do ich formy i treści, a Sąd także nie znalazł podstaw do tego, by je kwestionować.

Podstawą ustaleń faktycznych były również zeznania świadka L. A. oraz zeznania ubezpieczonej, które zostały ocenione jako wiarygodne z uwagi na fakt, że pokrywały się pozostałym materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie.

Sąd w niniejszej sprawie przeprowadził dowód z opinii biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy celem ustalenia czy czynności wykonywane przez odwołującą na stanowisku introligatora w spornym okresie spełniają przesłanki do uznania tej pracy za pracę w warunkach szczególnych. Sąd dał wiarę ww. opinii sporządzonej przez biegłego sądowego ze względu na jego fachowość, kwalifikacje oraz doświadczenie.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie W. J. zasługiwało na uwzględnienie.

Spór w niniejszej sprawie dotyczył prawa odwołującej do rekompensaty z tytułu utraty możliwości nabycia prawa do emerytury wcześniejszej z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych (tj. Dz. U. z 2024 r. , poz. 1696) rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat.

Stosownie do treści ust. 2 tego przepisu rekompensata nie przysługuje osobie, która nabyła prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W myśl art. 23 ust. 1 i 2 powołanej ustawy ustalenie rekompensaty następuje na wniosek ubezpieczonego o emeryturę; rekompensata przyznawana jest w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w przepisach art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Celem rekompensaty, podobnie jak i emerytury pomostowej, jest łagodzenie skutków utraty możliwości przejścia na emeryturę przed osiągnięciem wieku emerytalnego przez pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W przypadku rekompensaty realizacja tego celu polega jednak nie na stworzeniu możliwości wcześniejszego zakończenia aktywności zawodowej, lecz na odpowiednim zwiększeniu podstawy wymiaru emerytury z FUS, do której osoba uprawniona nabyła prawo po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego (po r. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 31 marca 2016 r. , III AUa 1899/15).

Przepisy art. 2 pkt 5 i art. 21 ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych formułują dwie zasadnicze przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, tj.:

1) nienabycie prawa do emerytury pomostowej,

2) osiągnięcie okresu pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynoszącego co najmniej 15 lat.

Stosownie do treści art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie przepisów dotychczasowych.

Z kolei przepis art. 32 ust. 4 stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych, to jest na podstawie rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Z § 1 rozporządzenia wynika, że jego treść stosuje się do pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, wymienione w § 4 - 15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia. Przepis § 2 ust. 1 rozporządzenia ustala, że za okresy uzasadniające nabycie prawa do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu uważa się okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy.

Rozporządzenie z 7 lutego 1983 r. w § 2 ust. 2 zobowiązuje zakłady pracy do stwierdzenia okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wyłącznie na podstawie posiadanej dokumentacji. Natomiast w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 11 października 2011 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno - rentowe określone zostały środki dowodowe, które powinny być dołączone do wniosku, stwierdzające okoliczności uzasadniające przyznanie tego świadczenia. W myśl § 21 - 23 powołanego rozporządzenia środkiem dowodowym stwierdzającym okresy zatrudnienia są pisemne zaświadczenia zakładów pracy, wydane na podstawie posiadanych dokumentów, oraz legitymacje ubezpieczeniowe, a także inne dowody z przebiegu ubezpieczenia. W przypadku zaś ubiegania się pracownika o przyznanie emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnym charakterze, zaświadczenie zakładu pracy powinno stwierdzać charakter i stanowisko pracy w poszczególnych okresach oraz inne okoliczności, od których jest uzależnione przyznanie takiej emerytury lub renty. Wyjątek od zasady ustalonej w powołanym przepisie jest zawarty w § 25 wymienionego rozporządzenia, który przewiduje, że okresy zatrudnienia mogą być udowodnione zeznaniami świadków, gdy zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy.

Sąd Najwyższy w uchwale z 27 maja 1985 r. sygn. III UZP 5/85 wyjaśnił, że w postępowaniu o świadczenia emerytalno - rentowe dopuszczalne jest przeprowadzenie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych dowodu z zeznań świadków na okoliczność zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jeżeli zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy. Natomiast zgodnie z art. 473 KPC w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność dowodu ze świadków i z przesłuchania stron. W postępowaniu przed tymi sądami okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń mogą być udowadniane wszelkimi dostępnymi środkami dowodowymi (po r. wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 1996 r. II URN 3/95).

Okresem spornym podlegającym weryfikacji przez Sąd w przedmiotowym postępowaniu były okresy zatrudnienia odwołującej się w (...) Zakładach (...)

(...) w S. i u jego następców prawnych od 1 września 1982 r. do 31 grudnia 2003 r. , którego organ rentowy nie zaliczył do stażu pracy w warunkach szczególnych, uznając, że złożone przez odwołującą świadectwo pracy nie spełnia wymogów formalnych określonych przepisami.

Dane te powinien stwierdzić zakład pracy na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do rozporządzenia lub w świadectwie pracy. Brak takich dokumentów nie oznacza jednak braku możliwości wykazania faktu wykonywania pracy w warunkach szczególnych przy użyciu innych środków dowodowych. W orzecznictwie wielokrotnie wyrażano ugruntowany już pogląd, zgodnie z którym okoliczność wykonywania pracy w szczególnych warunkach może być dowodzona wszelkimi środkami dowodowymi, przy czym sąd nie jest związany środkami dowodowymi określonymi dla dowodzenia przed organem rentowym. W postępowaniu przed sądem odwoławczym dopuszczalne jest więc dopuszczenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie wykazać tej okoliczności jedynie w oparciu o dokumenty (zob. uchwały Sądu Najwyższego z 10 marca 1984 r. , III UZP 6/84; z 21 września 1984 r. , III UZP 48/84; a także wyroki: Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 1999 r. , II UKN 619 i Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 14 grudnia 2004 r. , III AUa 2474/03).

Zebrany przez Sąd materiał dowodowy w postaci dokumentów oraz zeznań świadków, jak również dowód z opinii biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, pozwoliły na uwzględnienie spornego okresu zatrudnienia do stażu pracy w szczególnych warunkach, co spowodowało, że należało uznać, iż W. J. legitymuje się wymaganym 15 - letnim okresem pracy w szczególnych warunkach, który stanowi przesłankę nabycia prawa do rekompensaty.

W celu ustalenia charakteru pracy ubezpieczonego Sąd miał do dyspozycji obszerny materiał dowodowy - akta osobowe zawierające dokumentację z zatrudnienia ubezpieczonej w (...) Zakładach (...)

(...) w S. i jego następcach prawnych, które wraz z przesłuchaniem świadka i odwołującej, jak również w nawiązaniu do opinii biegłego z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, jednoznacznie potwierdziły jaką pracę wykonywała ubezpieczona i jaki był faktyczny jej charakter oraz towarzyszące jej narażenie na działanie farb do drukarek oraz amoniaku. Jednocześnie, należy też podkreślić, że przy ustalaniu pracy w szczególnych warunkach, nie ma znaczenia nazwa zajmowanego stanowiska, lecz rodzaj pracy powierzony i faktycznie wykonywany przez ubezpieczonego. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (obowiązującym w danym systemie czasu pracy i na danym stanowisku) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Ustalenie zatem, jakie prace faktycznie wykonywał wnioskodawca, nie zaś nazwa zajmowanego stanowiska, przesądza o ewentualnym istnieniu przesłanek do przyznania dochodzonego świadczenia (po r. wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r. , II UK 337/03, OSNP 2004/22/392).

Biorąc pod uwagę ustalony w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy charakter pracy wykonywanej przez ubezpieczonego w spornym okresie, należy stwierdzić, że w spornym okresie W. J. świadczyła pracę w warunkach szczególnych w oparciu o wymagania ujęte w Wykazie A, Dziale XI, poz. 5 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególny charakterze z 7 lutego 1983 r. (Dz. U. nr 8, poz. 43), tj. bezpośrednia obsługa maszyn i urządzeń do składania (łamania) arkuszy papieru, krajania papieru i wyrobów poligraficznych oraz do oprawy wyrobów poligraficznych w drukarniach.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 477 § 2 KPC zmienił zaskarżoną decyzję, przyznając W. J. prawo do emerytury wraz z rekompensatą z tytułu pracy w warunkach szczególnych od 1 lipca 2024 r. , tj. od miesiąca, w którym ubezpieczona złożyła wniosek o emeryturę.