Kredyt frankowy: bank potrącił wierzytelność, a sąd oddalił część żądania kredytobiorców

wyroku z 29 kwietnia 2026 roku

I. Rozstrzygnięcie I instancji

1. Podstawą sporu pomiędzy stronami była umowa kredytu indeksowanego do franka szwajcarskiego.

2. Wyrokiem z 7 czerwca 2024 roku Sąd Okręgowy w Warszawie:

a.

ustalił, że umowa kredytu na cele mieszkaniowe (...) nr (...) zawarta 3 marca 2008 r. przez F. E. i X. E. jako kredytobiorcami oraz (...) S.A. z siedzibą w U., którego następcą prawnym jest (...) S.A. z siedzibą w U., jest nieważna;

b.

zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie do ich majątku wspólnego kwotę 283 741 złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 4 listopada 2023 r. do dnia zapłaty;

c.

oddalił powództwo w zakresie ustawowych odsetek za opóźnienie:

i.

od kwoty 181 185,12 zł za okres od 11 marca 2020 r. do 3 listopada 2023 r.,

ii.

od kwoty 65 610,59 zł za okres od 28 października do 3 listopada 2023 r.

3. Sąd przyjął, że umowa jest nieważna, gdyż:

a.

zawarte w umowach postanowienia dotyczące indeksacji - przewidujące ustalenie salda zadłużenia w walucie obcej i jego spłatę w złotych w równowartości kwot ustalonych w walucie obcej oraz zastosowanie kursów ustalanych przez bank (§ 2 ust. 2, § 9 ust. 2) stanowią niedozwolone postanowienia umowne,

b.

podstawą uznania tych postanowień za niedozwolone jest:

i.

przyznanie przedsiębiorcy dowolności w ustalaniu kursu waluty - prawa do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy oraz obciążenie konsumenta kosztem różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej (klauzula przeliczeniowa),

ii.

obciążenie kredytobiorcy nieograniczonym ryzykiem związanego z zawarciem umowy (ryzyka wzrostu kursu waluty) oraz niejednoznaczność postanowień, w tym wyzyskanie przez bank odpowiedniej wiedzy po stronie kontrahenta,

c.

nie może obowiązywać bez niedozwolonych postanowień, a nie zostały spełnione warunki umożliwiające ich zastąpienie inną regulacją bądź utrzymanie ich w mocy.

4. Oceniając abuzywność postanowień Sąd Okręgowy wskazał ponadto, że:

a.

Powodowie zawarli umowy jako konsumenci.

b.

Postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione – zostały zaczerpnięte z wzorca a pozwany nie wykazał aby miały miejsce negocjacje ich treści.

c.

Główne świadczenia stron określają zarówno postanowienia składające się na klauzulę ryzyka walutowego jak i klauzule przeliczeniowe.

d.

Postanowienia są niejednoznaczne – pojęcie indeksacji nie jest zdefiniowane a ich treść nie pozwala osobie o przeciętnym rozeznaniu jeśli chodzi o sposób formułowania praw i obowiązków stron w umowach tworzonych przez podmioty profesjonalne w drodze wzorców umownych, zrozumieć działania jej mechanizmu, w tym zrozumieć wpływ zmiany kursu waluty, który jest stosowany w przeliczeniach

5. Nieważność umowy stanowi podstawę przysługiwania powodom roszczeń o zwrot spełnionych świadczeń. Rozstrzygnięciem objęte są świadczenia spełnione w okresie od zawarcia umowy do 1 marca 2023 roku.

6. Sąd nie uwzględnił zarzutu przedawnienia, wskazując, że początek biegu terminu rozpoczyna się w dniu, w którym konsument uzyskał wiarygodną wiadomość o prowadzącej do nieważności umowy abuzywnośc oraz związanych z tym skutkach prawnych i finansowych, a prawidłowo pouczony o tych skutkach świadomie zrezygnował z utrzymania umowy w mocy i wniósł o uznanie jej z tego powodu za nieważną

7. Sąd nie uwzględnił zarzutu potrącenia, gdyż:

a.

bank nie może skutecznie sformułować zarzutu potrącenia o charakterze materialnoprawnym skoro twierdzi, że umowa jest ważna, bo w takiej sytuacji nie może dochodzić zwrotu wypłaconej kwoty kredytu,

b.

roszczenie pozwanego nie było wymagalne (pozwany nie wezwał powodów do zapłaty).

8. Sąd nie uwzględnił zarzutu zatrzymania.

9. Odsetki Sąd zasądził od dnia pouczenia powodów o skutkach stwierdzenia nieważności umowy kredytu.

10. Przyjmując, że po stronie powodów istnieje interes prawny w żądaniu ustalenia (tylko rozstrzygnięcie ustalające w sposób definitywny przesądzi o sytuacji prawnej stron umowy), Sąd uwzględnił to żądanie.

II. Postępowanie apelacyjne

11. Od powyższego rozstrzygnięcia apelację wniosły obie strony.

1. Apelacja powodów

12. Powodowie zaskarżyli wyrok w części oddalającej powództwo (punkt 3).

13. Stawiając zarzuty naruszenia prawa materialnego (art. 455, 481 kc w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13) wnieśli o zmianę wyroku i zasądzenie odsetek za opóźnienie zgodnie ze zgłoszonym żądaniem.

2. Apelacja pozwanego

14. Pozwany zaskarżył wyrok w zakresie uwzględnionego powództwa (punkt 1 i 2) oraz rozstrzygnięcia o kosztach (punkt 4).

15. Wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości.

16. Bank podniósł szereg zarzutów, nadając im kształt naruszenia przepisów postępowania (w tym dokonania dowolnej oceny dowodów (m.in. zeznania świadków) i poczynienie błędnych ustaleń faktycznych bądź ich niepoczynienie, pominięcia wniosków dowodowych (opinia biegłego) oraz naruszenia prawa materialnego, którego koncentrowały się wokół następujących zagadnień stanowiących istotę apelacji pozwanego:

a.

Postanowienia dotyczące indeksacji zostały indywidualnie uzgodnione.

b.

Należy odróżnić klauzulę ryzyka walutowego od klauzuli kursowej.

c.

Kredytobiorca był należycie informowany o ryzyku walutowym – co wynika z oświadczeń zawartych w treści umowy.

d.

Klauzula ryzyka walutowego nie może zostać uznana za abuzywną gdyż określa główne świadczenia stron i jest jednoznaczna.

e.

Zarzuty związane z zasadami ustalania kursów dotyczą jedynie klauzuli kursowej.

f.

Bank nie mógł dowolnie określając kursów w tabelach, gdyż kursy musiały pozostawać w korelacji z kursem na rynku walutowym.

g.

Stosowanie tabel kursów przez banki znajduje ustawowe umocowanie (art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego).

h.

Przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe (…) wyłączają możliwość uznania odesłania do tabel kursowych banku za niedozwolone, gdyż przyznają kredytobiorcom inne środki.

i.

W przypadku uznania, że klauzula przeliczeniowa (kursowa) ma niedozwolony charakter istniała możliwość dalszego wykonywania umowy, gdyż możliwe jest zastąpienie kursów z tabeli kursów w oparciu o powszechnie obowiązujące przepisy (przez analogię z innymi przepisami bądź przez przepisy wprowadzone w przyszłości (art. 358§2 kc)) bądź wykładnię umowy a więc nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności umowy.

j.

Świadczenia spełniane przez powodów nie było nienależne.

k.

Odsetki mogą być zasądzono dopiero od wydania prawomocnego wyroku, który ma charakter konstytutywny.

l.

Należało uwzględnić zarzut potrącenia, gdyż:

i.

dopuszczalne jest zgłoszenie takiego zarzutu jako ewentualnego,

ii.

procesowy zarzut potrącenia ma podwójny skutek – wywołuje również skutki materialnoprawne,

iii.

wierzytelność pozwanego jest wymagalna – zarzut potrącenia jest równoznaczny z tzw. wypowiedzeniem wierzycielskim.

3. Dalsze postępowanie apelacyjne

17. Powodom udzielono zabezpieczenia roszczenia o ustalenie.

18. Oddalono zażalenie pozwanego na postanowienie o zabezpieczeniu.

19. Strony wzajemnie wniosły o oddalenie swoich apelacji.

20. Pozwany wskazywał na zasadność zastosowania tzw. teorii salda

III. Rozstrzygnięcie

21. W zakresie istotnym w ocenie Sądu Apelacyjnego dla rozstrzygnięcia, a wyjaśnionym w dalszej części uzasadnienia, należy podzielić ustalenia faktyczne i rozważania prawne Sądu Okręgowego.

22. Dla rozstrzygnięcia o zgłoszonych o żądaniach wystarczające było dokonanie analizy i oceny tej części klauzul przeliczeniowych, które przewidują stosowanie kursów ustalanych przez bank, bez potrzeby odnoszenia się do kwestii związanej z ryzykiem walutowym wiążącym się z zawarciem umowy. Celem procesu jest rozstrzygnięcie o zgłoszonym żądaniu a nie dokonywanie wszechstronnej analizy zarzutów i stanowisk stron – stąd też nie ma potrzeby odnoszenia się do argumentacji odnoszącej się do kwestii ryzyka walutowego.

23. Sąd Okręgowy prawidłowo wskazał na związane z odesłaniem do tabel kursów wadliwości umowy prowadzące do bezskuteczności jej postanowień a ostatecznie do nieważności całej umowy.

24. Kwestia czy odesłaniu do tabel kursowych banku przypisać charakter postanowienia określającego główne świadczenia stron pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia. Nawet jeśli podzielić stanowisko o braku takiego charakteru, bezskuteczność tych postanowień powoduje upadek całej klauzuli indeksacyjnej.

25. Prawidłowo też zostało ocenione co do zasady przysługiwanie i zakres (wysokość) roszczeń pieniężnych strony powodowej oraz nie został uwzględniony zarzut przedawnienia a także przyjęto istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia.

26. Apelacja powodów w zakresie kwestionującym początek okresu opóźnienia pozwanego jest zasadna w zakresie w jakim zmierza do przyjęcia, że co do kwoty 181 185,12 zł pozwany pozostaje w opóźnieniu za okres od 11 marca 2020 r. Co do kwoty 65 610,59 zł przyjęcie opóźnienia w dniu następnym po doręczeniu stanowiącego wezwanie do zapłaty pisma z modyfikacją żądania nie byłoby zgodne z art. 455 kc. Prawidłowe jest więc przyjęcie opóźnienia od 4 listopada 2023 r.

27. Zarówno częściowa zasadność apelacji powodów, jak i dostrzeżona z urzędu nieprawidłowość co do łącznego zasądzenia całej dochodzonej pozwem należności (powodowie nie pozostawali w ustroju wspólności ustawowej przez cały okres wskazany w podstawie faktycznej żądania) o tyle nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia, że zasadna okazała się apelacja pozwanego w części kwestionującej nieuwzględnienie zarzutu potrącenia.

28. Sąd Apelacyjny zdecydował się na dokonanie odmiennej niż dotychczas przyjmowana oceny skuteczności ewentualnego zarzutu potrącenia zawartego w odpowiedzi na pozew. Wynika to z konieczności uwzględnienia aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, w szczególności wyroków z 19.6.2025 r., C-396/24 (Lubreczlik) i z 22.1.2026 r., C-902/24 (Herchoski) przy ocenie spełnienia przesłanek potrącenia, w szczególności wymagalności roszczenia banku.

29. W konsekwencji nastąpienia, z dniem 29 kwietnia 2026 roku, skutku potrącenia, wierzytelność powodów uległa umorzeniu w zakresie odsetek za okres do 29 kwietnia 2026 roku oraz należności głównej w kwocie 55 523,10 zł – co prowadziło do częściowej zmiany zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w tej części. Konieczność oddalenia powództwa co do odsetek spowodowała również oddalenie w całości apelacji powodów, która nie mogła zmierzać do zmiany wyroku.

IV. Ocena kredytów powiązanych z kursem waluty obcej

30. Problematyka kredytów powiązanych z kursem walut obcych znalazła szerokie odzwierciedlenie w orzecznictwie sądów powszechnych, Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i obecnie można mówić o utrwalonej linii orzeczniczej odnośnie podstawowych zagadnień wiążących się z:

a.

dopuszczalnością samej konstrukcji kredytu indeksowanego i denominowanego, również przed wprowadzeniem częściowej regulacji tego typu umów w zmianach Prawa bankowego dokonanych ustawą z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw,

b.

pierwszeństwem sankcji związanej z zastosowaniem w umowie niedozwolonych postanowień nad sankcją nieważności przewidzianą w przypadku naruszenia ustawy (w tym granic swobody umów) czy zasad współżycia społecznego,

c.

kryteriami uznania klauzul przeliczeniowych za postanowienia niedozwolone, w tym: braku możliwości przyjęcia, że podjęcie decyzji o zawarciu umowy kredytu indeksowanego czy denominowanego stanowi indywidualne uzgodnienie klauzul przeliczeniowych, nieistotności faktycznego wykonywania umowy (wysokości kursów zastosowanych przez bank do wykonywania umowy), braku możliwości dokonywania wykładni odesłania do tabeli kursów banku zmierzającej do przyjęcia, że istniały zasady i granice ustalania kursów,

d.

skutkami uznania poszczególnych postanowień składających się na klauzule przeliczeniowe za postanowienia niedozwolone, w tym możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień innymi rozwiązaniami oraz skutków bezskuteczności niedozwolonych postanowień dla możliwości dalszego obowiązywania umowy,

e.

brakiem wpływu na dokonywaną ocenę przepisów ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw a także aneksów umożliwiających dokonywanie spłat w walucie, w której wyrażono saldo zadłużenia,

f.

zasadami rozliczeń pomiędzy stronami świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy,

g.

istnieniem interesu prawnego po stronie kredytobiorcy w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego (nieważności umowy) do czasu gdy taki kwestionowany stosunek prawny może wyznaczać prawa i obowiązki stron.

31. Zarzuty pozwanego – tak materialnoprawne, jak procesowe – stanowią jedynie nieudaną próbę polemiki, odwołującą się do argumentów już rozważonych w orzecznictwie, i jako takie nie mogły odnieść skutków (nawet jeśli odwołują się do starszego orzecznictwa czy też odosobnionych orzeczeń pojawiających się obecnie).

32. Stąd też ocenę apelacji należy rozpocząć od przytoczenia aktualnego kształtu oceny istotnych zagadnień. Normy prawa materialnego zakreślają bowiem zakres niezbędnych ustaleń faktycznych i pozwalają odnieść się do zarzutów związanych z postępowaniem dowodowym i podstawą faktyczną rozstrzygnięcia.

33. Równocześnie wszelkie zarzuty pozwanego zmierzające do forsowania odmiennej od poniższej wykładni obowiązujących regulacji uznać należy za bezzasadne, bez konieczności odrębnego i szczegółowego odnoszenia się do nich. Rozpoznanie apelacji polega bowiem nie tyle na kazuistycznym odniesieniu się do każdego z postawionych zarzutów apelacyjnych, ile na rozpoznaniu istoty środka odwoławczego i wyjaśnienie motywów jego uwzględnienia lub oddalenia (postanowienie Sądu Najwyższego z 12.12.2024 r., I CSK 2995/23).

1. Przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych jako podstawa kontroli

34. Przepisy o niedozwolonych postanowieniach umownych wyprzedzają w zakresie sankcji ewentualną sankcję nieważności określoną w art. 58 kc w zw. z art. 353

1 kc (uchwała Sądu Najwyższego z 28.4.2022 r., III CZP 40/22) a także wynikającą z możliwej sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58§2 kc). Dotyczy to zarówno niewystąpienia skutku nieważności przy wprowadzeniu do umowy naruszającej naturę stosunku zobowiązaniowego regulacji zasad ustalania kursów walut, jak wszelkich uchybień w zakresie wypełnienia obowiązków informacyjnych związanych z ryzykiem walutowym (na jakie narażany jest kredytobiorca), które również podlegają ocenie w świetle norm dotyczących niedozwolonych postanowień umownych, nie zaś zasad współżycia społecznego.

35. Nieważność umowy nie jest więc bezpośrednią sankcją wadliwości części postanowień umowy kredytu, a dalszym skutkiem zastosowania sankcji ich bezskuteczności opartej o art. 385

1

– 385

2 kc.

36. Oparcie rozstrzygnięcia o przepisy, które zostały wprowadzone do Kodeksu cywilnego w celu transpozycji do polskiego systemu prawnego postanowień dyrektywy nr 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, rodzi określone konsekwencje dla ich wykładni. Konieczne jest przyjęcie wykładni zgodnej z zasadami prawa Unii Europejskiej, które wyrażane są przede wszystkim w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Musi ona prowadzić do takich rezultatów, która pozwoli urzeczywistnić cele dyrektywy (m.in. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 13.6.2016 r., w sprawie C-377/14 (Ernst Georg Radlinger i Helena Radlingerová przeciwko Finway a.s.), pkt 79 i powołane tam orzecznictwo).

37. Wewnętrznie zróżnicowanej kategorii kredytów indeksowanych i denominowanych przedstawiać można zarzuty związane z niedozwolonym charakterem klauzuli indeksacyjnej (denominacyjnej). Można je podzielić na trzy zasadnicze grupy:

a.

zarzuty wynikające z abuzywności samego ustalenia salda zadłużenia w walucie obcej i związanego z tym ryzyka walutowego obciążającego kredytobiorcę,

b.

zarzuty związane z kształtem postanowień regulujących zasady wykonywania przeliczeń niezbędnych do wykonania umowy (znajdujących zastosowanie kursów walut), tj. ustalenia wysokości świadczeń oczekiwanych od kredytobiorcy w złotych jako wykonania zobowiązania wyrażonego w walucie obcej, w przypadku kredytu indeksowanego również ustalenia salda zadłużenia w walucie obcej, odpowiadającego wysokości kredytu wykorzystanego w złotych, zaś w przypadku kredytu denominowanego – ustalenia relacji pomiędzy kwotą kredytu (saldem zadłużenia) a świadczeniem banku spełnianym w złotych.,

c.

zarzuty dotyczące zróżnicowania pomiędzy kursami stosowanymi przy poszczególnych przeliczeniach – najczęściej pomiędzy kursem kupna i sprzedaży (przy czym te zarzuty są najczęściej pochłonięte przez zarzuty związane ze stosowaniem kursów określanych przez bank we własnych tabelach).

38. Abuzywność nie jest natomiast związana z samym zróżnicowaniem pomiędzy walutą w jakiej wyrażone jest zobowiązanie a walutą, w której mają być spełniane świadczenia.

39. Dla rezultatów dokonywanej oceny nie ma znaczenia czy poszczególne grupy zarzutów odnoszą się do jednolicie rozumianego postanowienia umownego (klauzuli przeliczeniowej – indeksacyjnej czy denominacyjnej) czy też odrębnych postanowień umownych regulujących każdy z tych aspektów. Nie ma więc znaczenia czy klauzulę indeksacyjną (denominacyjną) uzna się za jedno postanowienie (warunek umowny) czy zespół odrębnych postanowień, w szczególności wprowadzających do umowy mechanizm indeksowania kredytu czy denominowania kwoty kredytu w walucie obcej (klauzula ryzyka walutowego) i odrębnych postanowień przewidujących zastosowanie kursów określonych w tabeli kursów dla jego wykonania (klauzula kursowa, klauzulowa przeliczeniowa w wąskim rozumieniu, klauzula spreadu walutowego).

40. Podzielić trzeba podtrzymany w uchwale Sądu Najwyższego z 25.4.2024 r., III CZP 25/22, a przeważający w jego orzecznictwie pogląd, że

„klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować bez klauzuli określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia wysokości świadczenia. Sama zaś klauzula określająca kurs byłaby bezprzedmiotowa w umowie, w której nie wprowadzono mechanizmu indeksacyjnego. W konsekwencji klauzule te, składające się na przyjęty w umowach kredytu mechanizm przeliczeniowy, są ze sobą ściśle powiązane (…)”.

41. W przypadku, w którym zasadne okazałyby się jedynie zarzuty dotyczące stosowanych kursów, a sama indeksacja albo denominacja zostałaby uznana za dozwoloną (np. z tego względu, że bank sprostał wymogom informacyjnym, a więc postanowień nie można uznać za niejednoznaczne) – z umowy zostałyby wyeliminowane postanowienia regulujące zasady dokonywania przeliczeń. Wobec braku możliwości ich zastąpienia innymi regulacjami, umowa nie mogłaby być wykonywana (nie zawierałaby postanowień określających sposób ustalenia wysokości świadczeń stron bądź świadczenia kredytobiorcy), co stanowi podstawę przyjęcia że jest nieważna.

42. Podobnie – możliwa jest sytuacja, w której nie będzie podstaw do zakwestionowania skuteczności regulacji dotyczącej kursów (np. z tego względu, że nie będą miały zastosowania kursy ustalane przez bank a obiektywne kursy zewnętrznego podmiotu), a abuzywne, jako przenoszące na konsumenta nieograniczone ryzyko kursowe, będzie jedynie samo wyrażenie salda zadłużenia w walucie obcej.

43. Z kolei w przypadku przyjęcia – w ocenie Sądu Apelacyjnego dość wątpliwej w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (zob. postanowienie z 30.5.2024 r. w sprawie C-325/23 Deutsche Bank Polska, pkt 47 i 61) – tezy o jednolitym charakterze całości klauzuli przeliczeniowej (a więc obejmującym zarówno samo ustalenie salda zadłużenia w walucie obcej jak i sposób wykonania przeliczeń w oparciu o kursy ustalane przez bank w tabeli kursów) nie ma znaczenia czy abuzywność będzie wynikać jedynie z określenia zasad ustalania kursów walut (co wpłynie na bezskuteczność całości klauzuli przeliczeniowej), czy przyjęcie abuzywności wynikać będzie również (bądź tylko) z niejednoznacznego i niedozwolonego charakteru samej konstrukcji indeksowania czy denominowania kredytu (ustalenia salda zadłużenia w walucie obcej).

44. Obok konieczności zaistnienia ogólnych przesłanek niedozwolonego charakteru postanowień umownych (konsumencki status kredytobiorcy, brak indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych postanowień) każda z wymienionych powyżej grup zarzutów różni się zakresem faktów, których ustalenie jest niezbędne dla prawidłowego zastosowania prawa materialnego.

45. Obecnie przeważa pogląd, że klauzule kształtujące mechanizm indeksacji w umowie kredytu indeksowanego oraz klauzule, na podstawie których następuje określenie wysokości świadczenia w umowach kredytu denominowanego (a więc również klauzule spreadu walutowego) określają główne świadczenia stron (pkt II.2 uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z 25.4.2024 r., III CZP 25/22 i powołane tam orzecznictwo).

46. Choć w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (punkty 34-41 wyroku z 20.9.2017 r. w sprawie Andriciuc (C-186/16), punkty 48 i 52 wyroku z 14.3.2019 r. w sprawie Dunai (C-118/17), punkty 50 i 59 wyroku z 30.4.2014 r. w sprawie Kásler i Káslerné Rábai (C-26/13), punkt 44 wyroku z 3.10.2019 r. w sprawie Dziubak (C-260/18) oraz wyrok z 10.6.2021 r. w sprawach połączonych od C‑776/19 do C‑782/19 - BNP Paribas Personal Finance SA) takie stanowisko może budzić wątpliwości, gdyż umowę kredytu indeksowanego albo denominowanego charakteryzuje wyrażenie salda zadłużenia w walucie obcej w celu zastosowania oprocentowania adekwatnego dla tej waluty, a nie to to jaki kurs zostanie zastosowany do przeliczeń wymaganych dla wykonania takiej umowy (istniały przecież umowy, w których przewidywano stosowaniu kursów NBP), to jednak praktyczne znaczenie tego sporu pozostaje w większości spraw o tyle bez znaczenia, że jedynie niewystępująca w praktyce jednoznaczność postanowień odsyłających do tabel kursowych banku mogłaby wyłączyć ich kontrolę.

47. Uznanie postanowień za określające główne świadczenia stron wiąże się bowiem z koniecznością spełnienia dodatkowej przesłanki umożliwiającej kontrolę ich abuzywności, tj. niejednoznaczności tych postanowień, a nie wyłącza całkowicie dokonania takiej kontroli.

48. Inaczej ocenia się przy tym niejednoznaczność postanowień umowy w aspekcie ryzyka walutowego (wyrażenia salda zadłużenia w walucie obcej) a inaczej w zakresie klauzuli kursowej lub spreadu walutowego (zarówno w zakresie przyznania przedsiębiorcy uprawnienia do wyznaczania kursów walut, jak i zróżnicowania pomiędzy kursem kupna i sprzedaży dla poszczególnych przeliczeń).

49. Również przy dokonywaniu oceny czy doszło do rażącego naruszenia interesów konsumenta oraz sprzeczności z dobrymi obyczajami, inne elementy podlegają ocenie w przypadku odesłania do tabel kursowych (umożliwienie przedsiębiorcy jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń lub zobowiązania stron, zaburzenie możliwości oceny kosztów kredytu wiążących się z zastosowaniem kursu kupna i sprzedaży do przeliczeń, niekiedy brak możliwości określenia wysokości świadczenia konsumenta przed nadejściem terminu płatności) i w przypadku ryzyka walutowego (przeniesienie na konsumenta ryzyka wzrostu kursu waluty i wysokości wymaganych świadczeń bądź ich ekonomicznej wartości, w warunkach, w których nie zostało mu uświadomione to ryzyko).

50. Istotne jest przy tym, że zarówno niejednoznaczność postanowień, jak i ocena pozostałych przesłanek abuzywności, dotyczyć musi tego samego aspektu klauzuli przeliczeniowej – niejednoznaczność w zakresie ryzyka walutowego nie może uzasadniać kontroli postanowień regulujących zasady ustalania kursów walut i odwrotnie – niejednoznaczność tych ostatnich nie uzasadnia kontroli postanowienia, którego skutkiem jest wyrażenie salda zadłużenia w walucie obcej.

51. Tylko w przypadku wyeliminowania z umowy jedynie postanowień dotyczących kursów walut można rozważać czy spełnione są warunki, w których możliwe jest ich zastąpienie. Eliminacja z umowy całości klauzuli indeksacyjnej albo denominacyjnej czyni takie rozważania całkowicie bezprzedmiotowymi. W przypadku eliminacji z umowy całości takiej klauzuli umowa nie mogłaby w dalszym ciągu obowiązywać nie tyle ze względu na brak faktycznej możliwości ustalenia wysokości świadczeń stron, co ze względu na brak prawnej możliwości dalszego obowiązywania umowy.

52. Podsumowując powyższe rozważania trzeba wskazać, że dla przyjęcia, iż umowa kredytu indeksowanego albo denominowanego nie może w dalszym ciągu obowiązywać, wystarczające jest uznanie, że postanowienia przewidujące stosowanie kursów określanych przez bank są abuzywne. Wyniku oceny, a więc i rozstrzygnięcia nie zmieni natomiast to, czy równocześnie zasadne będą zarzuty wiążące się z samym wyrażeniem salda zadłużenia w walucie obcej. Podobnie wystarczające będzie uznanie, że niedozwolony charakter będzie miało samo wprowadzenie do umowy kredytu jej indeksowania albo denominowania, nawet jeśli szczegółowe zasady ustalania kursów walut nie pozwolą na uznanie postanowień umowy za niedozwolone z tej przyczyny.

2. Odesłanie do tabel kursowych jako postanowienie abuzywne

A.

Niejednoznaczność postanowień

53. Nawet jeśli przyjąć, że odesłanie do tabel kursowych banku określa główne świadczenia stron (przedmiot umowy), wystarczające jest uznanie, że brak określenia zasad kształtowania kursów walut nie pozwala na weryfikację sposobu działania banku tworzącego tabelę kursów, stosowanych kryteriów ustalania kursów i ich wpływu na kształt tabeli, wreszcie nie pozwala ocenić jakie konsekwencje ekonomiczne będzie miało wyznaczenie przez bank określonej wysokości kursu.

54. Nie są zatem spełnione wymogi jakie w tym zakresie zostały określone w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości dotyczącym postanowień wprowadzających ryzyko spreadów walutowych, tj. w postanowieniu z 22.2.2018 r., w sprawie C-126/17 (ERSTE Bank Hungary) oraz w wyroku z 18.11.2021 r. w sprawie C-212/20. Wskazano w nich, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę oraz mógł oszacować w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, a w szczególności całkowity koszt kredytu.

55. Powyższe wymogi nie muszą literalnie wynikać z obowiązujących w dacie zawierania umowy przepisów prawa krajowego. Wykładnia prawa unijnego dokonywana przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, co dotyczy również dyrektywy 93/13 ma przy charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, tłumacząc, jak należy rozumieć relewantne postanowienia prawa Unii od chwili ich wejścia w życie. Sądy krajowe mogą i powinny zatem stosować zinterpretowany w ten sposób przepis również do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku Trybunału. Wynikające z judykatury Trybunału wymagania dotyczące zakresu obowiązków spoczywających na banku w kontekście transparentności klauzul umownych kształtujących mechanizm indeksacji mają tym samym zastosowanie także do umów podlegających pod dyrektywę nr 93/13 i zawartych w okresie poprzedzającym wydanie relewantnych orzeczeń. Jedynie wyjątkowo Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej decyduje się na ograniczenie czasowych konsekwencji przyjmowanej przez siebie wykładni prawa, przy czym ograniczenie to leży w wyłącznej gestii Trybunału i może nastąpić jedynie w tym samym wyroku, w którym Trybunał rozstrzyga o wykładni, o którą zwrócił się sąd w pytaniu prejudycjalnym. Ograniczeń takich nie zastosowano jednak w orzeczeniach kreujących standard informacyjny spoczywający na banku względem konsumenta zawierającego umowę kredytu powiązaną z walutą obcą (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 28.7.2023 r., I CSK 4275/22).

B.

Naruszenie interesów konsumenta, sprzeczność z dobrymi obyczajami

56. Zawarcie w umowie kredytu czy pożyczki indeksowanych postanowień umożliwiających bankowi jednostronne kształtowanie kursów walut służących wykonaniu indeksacji, bez wskazania obiektywnych kryteriów ich oznaczania, co do zasady prowadzić będzie do niedozwolonego charakteru takich postanowień a w konsekwencji nieważności takiej umowy. Takie stanowisko dominuje obecnie w orzecznictwie (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z 22.11.2024 r., II CSKP 1483/22 czy postanowienia tego Sądu z 30.1.2025 r., I CSK 258/24 oraz powołane w nich orzecznictwo) a Sąd Apelacyjny w pełni je podziela.

57. Za powołanym orzecznictwem trzeba wskazać, że takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób uregulowanie umowne są niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

58. Zauważyć też trzeba, że celem wprowadzenia postanowienia przewidującego ustalanie kursów przez bank była ochrona jego interesów ze względu zmienność kursów na rynku walutowym. Przedsiębiorca wprowadził zatem do umowy postanowienia dające mu znacząca przewagę nad konsumentem (rażąco naruszając interesy tego), a równocześnie czynił to w celu realizacji i ochrony swoich interesów (działając w ten sposób sprzecznie z dobrymi obyczajami).

59. Również zastosowanie innego kryterium oceny – porównanie sytuacji konsumenta na skutek zawarcia w umowie spornego postanowienia z sytuacją, w której konsument znajdowałby się w przypadku braku takiego postanowienia, prowadzi do wniosku, że doszło do rażącego naruszenia interesów konsumenta. Porównywać bowiem należy nie wysokość kursów z tabel banku w stosunku do kursów niezależnych od banku (kursy rynkowe, kursy NBP) a stan, w którym to jedna ze stron umowy jednostronnie kształtuje wysokość kursów ze stanem, w którym wysokość kursu waluty jest niezależna od stron umowy.

60. Odmienna ocena możliwa jest jedynie w szczególnych okolicznościach związanych z procesem zawierania i negocjowania postanowień umownych (np. indywidualne uzgodnienie postanowień, zawarcie umowy w warunkach, w których bank nie wykorzystał swojej przewagi kontraktowej – nie doszło do narzucenia niekorzystnych dla kredytobiorcy postanowień w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami.

61. Nie należy do takich okoliczności ani dokonanie przez kredytobiorcę wyboru umowy z konstrukcją indeksacji lub denominacji kwoty kredytu czy pożyczki ani, co do zasady, potencjalna możliwość spłaty zobowiązania w walucie obcej (możliwość taka przede wszystkim nie usuwa skutków pierwotnego przeliczenia zmierzającego do ustalenia salda zadłużenia w walucie obcej (kredyt indeksowany) czy ustalenia relacji pomiędzy kwotą kredytu a świadczeniem banku).

62. Nie ma wreszcie znaczenia czy konsument miał świadomość istnienia w umowie postanowień przewidujących stosowanie kursów ustalanych przez bank i czy formalnie wyraził zgodę na taką treść umowy. Założeniem ochrony konsumenta przed stosowaniem przez przedsiębiorcę niedozwolonych postanowień umownych jest doprowadzenie do stanu, w którym pomimo braku równowagi pomiędzy tymi podmiotami, stosowanie przez przedsiębiorców jednostronnie formułowanych postanowień naruszających interesy konsumenta będzie wyeliminowane bądź przynajmniej sankcjonowane ich bezskutecznością. System ochrony nie zakłada natomiast weryfikacji spostrzegawczości konsumenta – jego zdolności do wychwycenia w umowie regulacji niekorzystnych dla niego.

C. Zagadnienia związane z wewnętrznymi zasadami ustalania kursów walut czy praktyką wykonywania umowy oraz ograniczeniami w ustalaniu tych kursów

63. Dla oceny abuzywności postanowień dotyczących zasad ustalania kursów walut istotne jest odkodowanie praw i obowiązków stron jakie wynikają z treści postanowień umownych, a nie dokonywanie oceny sposobu wykonywania umowy przez bank.

64. Również okoliczności związane z funkcjonowaniem umów kredytu indeksowanego czy denominowanego i sposobem pozyskiwania finansowania dla takich umów, ani praktyka wykonywania umowy, nie mają znaczenia

65. Zgodnie z art. 385

2 kc oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny. Również zgodnie z art. 4 dyrektywy, nieuczciwy charakter warunków umowy jest określany z uwzględnieniem rodzaju towarów lub usług, których umowa dotyczy i z odniesieniem, w momencie zawarcia umowy, do wszelkich okoliczności związanych z zawarciem umowy oraz do innych warunków tej umowy lub innej umowy, od której ta jest zależna.

66. Ocena obu przesłanek niedozwolonego charakteru postanowień następuje zatem przy uwzględnieniu stanu istniejącego w chwili zawarcia umowy (zob. wyrok TSUE w sprawie C-186/16 oraz uchwała Sądu Najwyższego z 20.6.2018 r., III CZP 29/17).

67. Z powołanego uregulowania wynika, że stanowi ono instrument kontroli treści umowy (stosunku prawnego). Przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20.11.2015 r., III CZP 17/15), a jej punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. Sankcje będące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru tych postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta) – tak m.in. wyrok SN z 22.11.2024 r., II CSKP 1483/22 czy postanowienie tego Sądu z 13.2.2025 r., I CSK 1164/24.

68. Postanowienie umowne ma więc niedozwolony charakter nie dlatego, że jest w niewłaściwy sposób wykorzystywane przez przedsiębiorcę – tym bardziej, że to okoliczność, która w toku wykonywania umowy może się zmieniać. To samo postanowienie nie może zaś być abuzywne bądź tracić takiego charakteru jedynie w wyniku przyjęcia przez jedną ze stron umowy określonego sposobu jej wykonania – korzystania bądź niekorzystania z wynikających z niego uprawnień. Postanowienie jest niedozwolone jeśli daje kontrahentowi konsumenta możliwość działania w sposób naruszający interesy konsumenta (zob. np. wyrok SN z 6.9.2024 r., II CSKP 1644/22).

69. Konieczność zachowania skutku odstraszającego systemu ochrony przewidzianego w dyrektywie 93/13 powoduje, że konsekwencje związane z uznaniem warunku umowy za nieuczciwy są wyciągane bez względu na to, czy warunek ten został wykonany (punkt 73 wyroku TSUE z 26.1.2017 r w sprawie Banco Primus, C-421/14).

70. Dlatego też nie miało żadnego znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru określonych postanowień umownych to, w jaki sposób bank rzeczywiście ustalał kursy walut.

71. Nie ma też znaczenia w jaki sposób bank finansował udzielanie kredytów powiązanych z kursem waluty obcej, gdyż również to stanowi okoliczność leżącą poza łączącym strony stosunkiem prawnym a równocześnie związaną z wykonywaniem umowy, a nie chwilą jej zawarcia.

72. Wreszcie każdy przedsiębiorca działa w określonych uwarunkowaniach rynkowych, które wpływają na wysokość ustalanych przez niego cen. Zawarcie umowy polegać jednak powinno na zaakceptowaniu takiej ceny przez obie strony umowy najpóźniej w momencie jej zwarcia. O abuzywności klauzuli kursowej nie przesądza to, czy bank działał w sposób adekwatny do takich uwarunkowań ale dwa inne elementy:

a.

pierwszym z nich jest to, że przyznał sobie prawo jednostronnego ustalania wysokości zobowiązania i świadczeń już po zawarciu umowy,

b.

drugim – że w ramach ustalania kursów walut przyznał sobie uprawnienie pozwalające na zastosowanie takiego sposobu ustalania kursów walut (wysokości spreadu), który w jego własnej ocenie najpełniej realizować będzie jego interesy.

73. Ponadto Trybunał Sprawiedliwości wyjaśnił, w wyroku z 16.1.2014 r. w sprawie C-226/12 (Constructora Principado), że

„do tego, by istniała „znacząca nierównowaga”, nie jest konieczne, by koszty obciążające konsumenta na mocy postanowienia umownego miały względem niego istotny ekonomiczny wpływ w świetle kwoty danej transakcji, lecz nierównowaga ta może wynikać z samego faktu wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych, czy to w postaci ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy krajowe.”

D.

Możliwość wykładni umowy

74. Dla uniknięcia tych skutków nie jest możliwe dokonanie wykładni odesłania do tabel kursowych jakie zawarto w umowie tak, aby przyjąć, że nie pozwalało ono na jednostronne i swobodne ustalanie kursu przez bank.

75. Stoją temu na przeszkodzie, jak wyjaśnił Trybunał Sprawiedliwości w sprawie C-212/20, artykuły 5 i 6 dyrektywy 93/13, które

„należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy, dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron.”

76. Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej na tle dyrektywy 93/13 wynika też, że wykluczone jest, by w razie stwierdzenia niedozwolonego charakteru określonego postanowienia umownego sąd uzupełnił umowę przez zmianę treści tego postanowienia .

E.

Możliwość zastąpienia niedozwolonego postanowienia umownego

77. W świetle orzecznictwa Trybunału nie ma również miejsca na rozwiązanie polegające na wprowadzeniu w miejsce uznanego za niedozwolone odesłania do tabeli kursów banku innej regulacji pozwalającej wyznaczyć kursy opartej wprost bądź w drodze analogii o obowiązujące przepisy, czy też wyinterpretowane przy ich zastosowaniu (art. 65§1 i 2 kc, art. 56 kc, art. 41 Prawa wekslowego, art. 24 i 32 ustawy o Narodowym Banku Polskim oraz art. 358§2 kc).

78. Nie ma, przy zastosowaniu dyrektyw płynących z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, możliwości zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień (przy czym stanowisko Trybunału znalazło w pełni odzwierciedlenie w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 7.5.2021 r., III CZP 6/21, a także w uchwale z 25.04.2024 r., w której jednoznacznie wskazano, że

„W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.”).

79. Szeroką i podzielaną przez Sąd Apelacyjny argumentację zawartą w powyższych orzeczeniach można jedynie uzupełnić wskazując na zasadniczą różnicę pomiędzy dwiema sytuacjami:

a.

W pierwszej strony nie określiły w treści umowy jakiejś kwestii dotyczącej jej wykonywania. Wówczas możliwe byłoby dokonanie wykładni oświadczeń woli, zastosowanie przepisu dyspozytywnego, czy zastosowanie jakiejś regulacji w drodze analogii.

b.

Inaczej jednak przedstawia się sytuacja, w której określona kwestia została przez strony uregulowana, jednak zastosowania regulacja okazała się nieważna bądź bezskuteczna jako niedozwolone postanowienie umowne, a umowa została zawarta z konsumentem. Wówczas jako podstawowa obowiązuje zasada prostego wyeliminowania postanowienia z umowy i ocena prawnej możliwości dalszego obowiązywania umowy bez tego postanowienia, bez dokonywania na tym etapie jakichkolwiek zabiegów uzupełniających.

80. Dopuszczenie zastąpienia niedozwolonych postanowień niweczyłoby skuteczność sankcji związanej ze stosowaniem niedozwolonych postanowień. Jeśli skutkiem dla przedsiębiorcy wprowadzającego do umowy postanowienia korzystne dla siebie, a naruszające interesy konsumenta, miałoby być jedynie pozbawienia korzyści wynikającej z tych postanowień i powrót do zasad równowagi (zasad ogólnych, które znalazłyby zastosowanie w przypadku nieistnienia zakwestionowanej regulacji umownej), to nie wystąpiłby skutek odstraszający – przedsiębiorca nie ponosiłby ryzyka wiążącego się z narzuceniem określonego kształtu postanowienia.

81. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości dopuszczono zastosowanie zabiegów uzupełniających jedynie w sytuacji, w której brak możliwości dalszego obowiązywania umowy narażałby konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (punkty 83 i 84 wyroku w sprawie C-26/13, punkt 33 wyroku z 21.1.2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, punkt 61 wyroku z 20.9.2018 r. w sprawie C-51/17, punkt 54 wyroku z 14.3.2019 r. w sprawie C-118/17, punkty 53-55 wyroku z 3.10.2019 roku w sprawie C-260/18 (Dziubak), punkty 47 i 48 wyroku z 2.9.2021 r. w sprawie C-932/19 (OTP Jelzálogbank Zrt. i in.), punkt 3) rozstrzygnięcia w postanowieniu z 17.11.2021 r. w sprawie C-655/20 (Gómez del Moral Guasch II), punkt 3) rozstrzygnięcia w wyroku z 8.9.2022 r. w sprawie C-80/21 do C-82/21, punkt 41 wyroku z 16.03.2023 r. w sprawie C-6/22), co zostało w pełni przyjęte i zaakceptowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. postanowienie z 3.1.2025 r., I CSK 2785/23 i powołane tam orzecznictwo).

82. Równocześnie to konsumentowi przyznano prawo wiążącego wskazania czy uważa upadek umowy (brak możliwości jej dalszego obowiązywania po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień) za szczególnie niekorzystną dla siebie sytuację (powołane wyżej orzecznictwo począwszy od wyroku w sprawie C-260/18).

83. W wyroku Trybunału z 25.11.2020 r. w sprawie C-269/19 nie odstąpiono od konsekwentnego poglądu, że głos decydujący w zakresie określenia czy upadek umowy jest dla niego szczególnie niekorzystny, należy do konsumenta. Rozważania Trybunału dotyczyły sytuacji, w której przesłanka szczególnie niekorzystnego skutku upadku umowy jest spełniona, brak jest jednak przepisu dyspozytywnego, który mógłby zastąpić niedozwolone postanowienie (zob. pkt 26 i 36 wyroku).

84. Konsekwencją zastosowania powyżej zaprezentowanego stanowiska Trybunału jest przyjęcie, że jeśli konsument stoi na stanowisku, że skutkiem wyeliminowania z umowy postanowień niedozwolonych jest nieważność umowy (bądź też jedynie nie oponuje takiemu skutkowi), to ani druga strona sporu, ani sąd z urzędu nie mogą doprowadzić do zastąpienia nieuczciwych postanowień przepisem dyspozytywnym (o ile taka możliwość w ogóle istnieje). Możliwość zastępowania niedozwolonych postanowień umownych innymi regulacjami stanowi wyjątek, który może być stosowany wyłącznie na korzyść konsumenta, nie zaś w celu ochrony interesów przedsiębiorcy i nie może być stosowany wbrew woli konsumenta.

85. Powyższe rozważania czynią w zasadzie zbędnym poszukiwanie przepisu dyspozytywnego który mógłby zaleźć zastosowanie. Niezależnie od tego nie ma w prawie polskim przepisu dyspozytywnego w rozumieniu przyjętym w orzecznictwie Trybunału, tj. przepisu odzwierciedlającego równowagę, którą prawodawca krajowy starał się ustanowić między całością praw i obowiązków stron określonych umów na wypadek, gdyby strony albo nie odstąpiły od standardowej normy ustanowionej przez ustawodawcę krajowego dla danych umów, albo wyraźnie wybrały możliwość zastosowania normy wprowadzonej w tym celu przez ustawodawcę krajowego. Ani art. 358§2 kc, art. 41 Prawa wekslowego, ani art. 24 lub 32 ustawy o Narodowym Banku Polskim czy inne przepisy wskazywane przez banki, nie mają takiego znaczenia.

86. Nie ma też możliwości zastosowania art. 358§2 kc, również w zw. z art. L Przepisów wprowadzających Kodeks cywilny. W tym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podziela argumentację zawartą w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 25.4.2024 r., gdzie wskazano, że:

a.

Przepis mógłby potencjalnie znajdować zastosowanie wyłącznie do istniejących stosunków ciągłych. To zaś, czy stosunek taki w ogóle powstał, zależy od wyniku analizy stanu prawnego istniejącego w chwili zawarcia umowy. Przyjęcie, że umowa kredytu była nieważna lub bezskuteczna z powodu braku możliwości ustalenia wiążącego kursu waluty obcej w chwili jej zawarcia, o czym rozstrzygnięto w punkcie drugim uchwały, oznacza, że stosunek prawny nigdy nie powstał, w związku z czym nie ma przedmiotu, do którego dałoby się zastosować art. 358§2 kc.

b.

Zastosowanie art. 358§2 kc jako przepisu dyspozytywnego określającego wiążący kurs waluty obcej jest wykluczone gdyż przepis ten nie funkcjonuje jako całkowicie samodzielna jednostka redakcyjna, ale jego rzeczywiste znaczenie należy odczytywać łącznie z art. 358§1 kc.

87. Na gruncie prawa polskiego nie ma też przepisu, który wprost przesądzałby o nieważności bądź bezskuteczności klauzuli kursowej (określenia kursu przeliczenia) i nakazywałby zastąpienie takich warunków umownych inną regulacją, w tym nakazującą stosowanie oficjalnego kursu wymiany. W rezultacie powoływany już wyrok w sprawie C-932/19, w zakresie w jakim Trybunał wskazał o braku wpływu konsumenta na stosowanie takiego rozwiązania, nie znajduje zastosowania.

F.

Przepisy „ustawy antyspreadowej” oraz możliwość spłaty zadłużenia w walucie, w której wyrażono saldo zadłużenia.

88. Skutków abuzywności klauzul ryzyka walutowego i klauzul kursowych (przeliczeniowych) w żaden sposób nie podważyła tzw. "ustawa antyspreadowa". Przepisy tej ustawy nie stwarzają bowiem jednoznacznych podstaw do przyjęcia, iż ich przedmiotem regulacji były klauzule abuzywne, a celem - sanowanie ich wadliwości i ewentualnie związanej z tym bezskuteczności całej umowy. W szczególności, w przepisach tych nie przewidziano zastąpienia klauzul abuzywnych - ex lege i ex tunc - skonkretyzowaną regulacją zastępczą, która korzystałaby z domniemania, że owe konkretne rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron przez ustawodawcę i wyłączała kontrolę abuzywności zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13. Ustawa antyspreadowa miała - jeżeli chodzi o umowy zawarte przed jej wejściem w życie - dotyczyć jedynie umów ważnie zawartych i w żaden sposób nie regulowała (nie sanowała) abuzywnych klauzul indeksacyjnych. Omawiana nowelizacja mogła dotyczyć także "starych" kredytów, tj. zawartych przed wejściem w życie tej ustawy, ale mogła oddziaływać na nie jedynie pro futuro i dotyczyć jedynie ważnych umów (postanowienie Sądu Najwyższego z 20.12.2024 r., I CSK 1279/23 i powołane tam orzecznictwo).

89. Również umożliwienie przez bank spłaty zadłużenia w walucie, w której wyrażone zostawało saldo zadłużenia, co do zasady nie zmienia oceny abuzywności klauzuli kursowej, gdyż przede wszystkim nie ma wpływu na skutki wadliwości pierwotnego przeliczenia, ustalającego relację pomiędzy świadczeniem spełnionych przez bank w złotych w ramach umożliwienia kredytobiorcy wykorzystania kredytu a wysokością zobowiązania kredytobiorcy (saldem zadłużenia w walucie obcej).

90. Ponadto jeśli taka możliwość pojawiała się w toku wykonywania umowy (np. poprzez zawarcie aneksu do umowy kredytu), miałoby to znaczenie dla oceny skutków abuzywności tylko jeśli można by takiej czynności prawnej przypisać wyrażenie przez konsumenta świadomej i swobodnej woli związania skutkami zastosowania niedozwolonych postanowień w zakresie określenia salda zadłużenia i wysokości dotychczasowych spłat. Nie sposób mówić o takiej woli stron, jeśli bank do chwili obecnej kwestionuje abuzywność postanowień zawartych w pierwotnej wersji umowy.

4. Zakres i skutki uznania odesłania do tabeli kursów za postanowienie niedozwolone

91. Zgodnie z rozważaniami przytoczonymi na wstępie tej części uzasadnienia, zasadność zarzutów wobec którejkolwiek z części klauzuli przeliczeniowej (indeksacyjnej bądź denominacyjnej) powoduje, ze względu na jej ścisłe i nierozerwalne powiązania, na brak możliwości jej dalszego stosowania w całości.

92. Wyeliminowanie klauzul dotyczących zasad ustalania kursów walut prowadzi także do upadku klauzuli ryzyka walutowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, co jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Rzecz bowiem w tym, że bez postanowień określających sposób wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację (ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (tak np. wyrok Sądu Najwyższego z 11.12.2019 r., V CSK 382/18 i z 25.7.2023 r., II CSKP 1487/22, a także postanowienie z 30.1.2025 r., I CSK 2785/23 i powołane w nich orzecznictwo; zob. też rozważania zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 25.4.2024 r., III CZP 25/22 związane z tezą, że

w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie).

93. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 22.10.2024 r., I CSK 3255/23 i powołane w nim orzecznictwo).

5. Zasady rozliczeń

94. Każdej ze stron nieważnej umowy przysługuje odrębne roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń, które – bez skorzystania z zarzutu potrącenia – nie może być ubezskutecznione przez powołanie się na istnienie wierzytelności drugiej strony jak również zasady współżycia społecznego.

95. Stanowisko o powstaniu samodzielnych roszczeń o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron dominuje w orzecznictwie po wydaniu przez Sąd Najwyższy uchwał z 16.2.2021 r., III CZP 11/20 i z 7.5.2021 r., III CZP 6/21. Ostatecznie znalazło potwierdzenie w uchwale z 25.4.2024 r., III CZP 25/22 i w chwili obecnej nie ma uzasadnionych podstaw aby od niego odstępować. Powołane uchwały zawierają przy tym wyczerpujące uzasadnienie z jakich przyczyn powstałe roszczenie nie może być ubezskutecznione przez art. 409 bądź art. 411 pkt 2 lub 4 kc. Również art. 411 pkt 1 kc nie ma zastosowania w przypadku nieważności czynności prawnej będącej podstawą świadczenia.

96. Za utrwalone należy też uznać stanowisko, że samo spełnienie nienależnego świadczenia powoduje powstanie roszczenia o jego zwrot, bez potrzeby badania zubożenia i wzbogacenia po stronie świadczącego i odbiorcy świadczenia (uchwała SN z 16.2.2021 r. III CZP 11/20 i powołane w niej orzecznictwo).

97. Wygaśnięcie obowiązku zwrotu świadczenia następuje tylko wtedy, gdy zużycie korzyści nastąpiło w sposób bezproduktywny, konsumpcyjny, tj. gdy wzbogacony, w zamian za tę korzyść, nie uzyskał ani korzyści zastępczej, ani zaoszczędzenia wydatku. Jeżeli natomiast w zamian za zużytą korzyść wzbogacony uzyskał do swojego majątku jakąkolwiek inną korzyść majątkową (np. mienie czy zwolnienie z długu, który w ten sposób spłacił), nie można uznać, że nie jest już wzbogacony, bowiem w wyniku dokonania tego wydatku w jego majątku pozostaje korzyść w postaci zwiększenia aktywów bądź zmniejszenia pasywów.

6. Kwestia tzw. „teorii salda”

98. Podstaw do zmiany powyższej wykładni nie daje rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-396/24 (Lubreczlik).

99. Dość oczywiste powinno być, że dyrektywa 93/13 nie określa wprost zasad rozliczeń stron wykonujących umowę zawierającą bezskuteczne niedozwolone postanowienia. Natomiast zgodność z prawem Unii przepisów krajowych regulujących praktyczne skutki nieważności umowy kredytu hipotecznego z powodu istnienia nieuczciwych warunków zależy od tego, czy przepisy te, po pierwsze, pozwalają na przywrócenie pod względem prawnym i faktycznym sytuacji konsumenta, w której znajdowałby się on w braku tej umowy, a po drugie, nie zagrażają realizacji odstraszającego skutku zamierzonego w dyrektywie 93/13 (pkt 68 wyroku Trybunału z 15.6.2023 r. w sprawie C-520/21 (Bank M)).

100. Ocena wpływu rozstrzygnięcia w sprawie C-396/24 na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy wymaga więc oceny czy odstąpienie od utrwalonej wykładni uzasadnione jest koniecznością osiągnięcia powyższych celów. Innymi słowy konieczne jest z jednej strony zbadanie czy uwzględnienie warunków rozliczeń zakreślonych w tym rozstrzygnięciu wymaga aby odstąpić od dotychczasowej wykładni prawa krajowego, a z drugiej dokonanie oceny czy zmiana sposobu rozliczeń nie zagrozi osiągnięciu celów, o których mowa w powołanym wyroku w sprawie C-520/21.

101. Przypomnieć należy, że rozstrzygnięcie Trybunału Sprawiedliwości ogranicza się do wskazania, że regulacje dyrektywy 93/13 stoją on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.

102. Orzeczenie Trybunału odnosi się więc wprost jedynie do roszczeń przedsiębiorcy i wymaga dokonania jedynie takiej wykładni prawa krajowego, w której wykonywanie przez przedsiębiorcę przysługujących mu roszczeń nie będzie naruszać skuteczności ochrony konsumenta. Orzeczenie nie odnosi się w ogóle do wykładni prawa krajowego w sprawach, w których konsument jest powodem. TSUE rozważał skutki teorii dwóch kondykcji wyłącznie w odniesieniu do konsumenta jako pozwanego i we wskazanym zakresie uznał wykładnię prawa krajowego za sprzeczną z dyrektywą.

103. Orzeczenie należy odczytywać w kontekście wcześniejszych rozstrzygnięć, w tym postanowienia z 8.5.2024 r. w sprawie C-424/22 ((...), w którym analogiczne odniesienie do konieczności uwzględniania już dokonanych spłat miało miejsce przy ocenie dopuszczalności i zakresu zarzutu zatrzymania przysługującego przedsiębiorcy. Następnie, uwzględnienie celów dyrektywy 93/13 nie wymaga aby sytuacja konsumenta i przedsiębiorcy w zakresie rozliczeń była identyczna (w tym zakresie istotne są rozważania zawarte w wyroku w sprawie C-520/21, w których odmiennie pod względem wpływu regulacji dyrektywy zarysowano uprawnienia obu stron do dochodzenia świadczeń przekraczających nominalną wysokość spełnionych świadczeń).

104. Równocześnie przyjęcie, że konsumentowi nie przysługuje zwrot spełnionych świadczeń do osiągnięcia wysokości udostępnionego kapitału, oznaczałoby, że przedsiębiorca nie pozostawałby w opóźnieniu w zapłacie tych należności pomimo otrzymania wezwania do zapłaty. Tymczasem Trybunał wyjaśnił już, że skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot – pkt 86 wyroku z 16.12.2023 r. w sprawie C-28/22 ((...) Bank).

105. Zauważyć też trzeba, że jedynie wyjątkowo dochodzone w procesie roszczenie konsumenta obejmuje zwrot całości świadczeń spełnionych do momentu zamknięcia rozprawy, w szczególności – również ze względu na zakaz rozszerzania powództwa w postępowaniu apelacyjnym (art. 383 kpc) – do momentu zamknięcia rozprawy w postępowaniu apelacyjnym. Powrót do teorii salda rozumianej w ten sposób, że dotyczące pewnego zamkniętego okresu powództwo konsumenta o zwrot spełnionych świadczeń podlegałoby oddaleniu do wysokości roszczenia banku, zmuszałby konsumenta do wytoczenia kolejnego powództwa – o zwrot nadpłaty wynikającej z dalszych świadczeń, którego to zwrotu nie mógłby uzyskać w ramach aktualnego postępowania. Wykładnia, która zmusza konsumenta do wytaczania kilku odrębnych postępowań w celu uzyskania ochrony odnoszącej się do tej samej nieważnej umowy, stwarza nadmierne utrudnienia w dochodzeniu ochrony przyznanej dyrektywą 93/13 (zob. też wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 30.6.2025 r., I ACa 1544/23).

106. Wreszcie rozliczanie stron na gruncie teorii salda rodzi praktyczne problemy z zaliczaniem wzajemnych świadczeń spełnianych w różnych walutach.

107. Osiągnięcie celów wskazywanych przez Trybunał możliwe jest jednak bez odstąpienia od wykładni wskazującej na powstanie niezależnych roszczeń każdej ze stron, a więc bez konieczności zmierzenia się ze wskazanymi wyżej problemami.

108. Utrwalone w praktyce jest stosowanie instytucji nadużycia prawa (art. 5 kc) w przypadkach, w których formalnie przysługujące stronie roszczenie nie może być wykonywane (w całości lub w części) ze względu na pewne okoliczności faktyczne. Nie ma przeszkód aby konstrukcja ta znalazła zastosowanie w przypadku roszczeń banku w sytuacji, w której konsument nie żąda jeszcze zwrotu środków będących we władaniu banku. Natomiast w sytuacji, w której konsument będzie dochodził zwrotu spełnionych świadczeń, przyjąć by należało, że wykonywane, dochodzone i egzekwowane, w odpowiednim zakresie uzależnionym od zakresu roszczeń konsumenta, będzie mogło być również roszczenie banku. Tym bardziej staje się to oczywiste w sytuacji, w której konsument dysponuje już tytułem egzekucyjnym bądź też wyegzekwował przysługujące mu świadczenie.

109. Takie rozwiązania pozwala na osiągnięcie szeregu celów, tj.:

a.

pozwala na zindywidualizowaną ocenę konkretnego stanu faktycznego, w tym kształtu i zakresu roszczeń zgłaszanych przez strony (m.in. wystąpienia przez konsumenta z żądaniem zwrotu spełnionych świadczeń, w tym uzyskania już tytułu egzekucyjnego, objęcia roszczeniami całości bądź części spełnionych świadczeń),

b.

nie pozbawia skuteczności ochrony konsumenta, wyrażającej się również w tym, że przedsiębiorca odmawiający zaspokojenia słusznych żądań konsumenta ponosić będzie konsekwencje swojego opóźnienia – w tym będzie zobowiązany do zapłaty odsetek,

c.

nie pozbawia przedsiębiorcy możliwości przedstawienia przysługującego mu roszczenia do potrącenia,

d.

oddalenie powództwa banku na takiej podstawie nie prowadzi do trwałego pozbawienia przysługującego mu uprawnienia i nie stwarza stanu materialnej prawomocności – jeśli zatem nastąpi zmiana okoliczności, bank może wystąpić ze swym żądaniem w nowym procesie i tym razem uzyskać wyrok uwzględniający powództwo,

e.

nie wymaga odstąpienia od utrwalonej wykładni zasad wzajemnych rozliczeń stron.

110. Podstaw do odstąpienia od utrwalonych zasad rozliczeń nie dają poglądy zawarte w postanowieniach Sądu Najwyższego wydawanych po omawianym wyroku. Na marginesie można jedynie wskazać, że w postanowieniach z 25.2.2026 r., I CSK 3083/25 oraz z 20.3.2026 r., I CSK 3315/25, Sąd Najwyższy odstąpił od tych poglądów wskazując, że

„w świetle kolejnych wyroków Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z 27 listopada 2025 r., C-746/24, z 11 grudnia 2025 r„ C-767/24 i z 22 stycznia 2026 r, C-902/24, trzeba przyjąć iż zastosowanie teorii salda może nastąpić jedynie na korzyść konsumenta, gdy to przedsiębiorca występuje przeciwko konsumentowi o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy kredytowej. Natomiast w odwrotnej relacji procesowej obowiązuje teoria dwóch kondykcji, co ma również istotne znaczenie dla kwestii wymagalności roszczeń odsetkowych konsumenta.”.

111. Ponadto powołane rozstrzygnięcia zapadły w przedmiocie przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej i sprowadzają się do stwierdzenia, że zastosowanie teorii salda przez sąd powszechny stanowi przyjęcie jednej z możliwych wykładni i nie daje podstaw do przyjęcia, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 398

9 pkt 4) kpc). Następnie Sąd Najwyższy dla uzasadnienia możliwości zastosowania teorii salda stara się przeforsować koncepcję, zgodnie z którą roszczenia obu stron stają się wymagalne w tym samym terminie, wraz z wymagalnością roszczenia kredytobiorcy bez potrzeby wystosowania przez przedsiębiorcę wezwania do zapłaty. O ile koncepcji tej nie można całkowicie odrzucić, to jednak jej wprowadzanie po kilku latach sporów na tle rozliczenia nieważnych umów kredytu wymaga przedstawienia przekonującej argumentacji, w szczególności odnoszącej się do stanowiska zajętego odnośnie tej samej kwestii choćby w uzasadnieniu uchwały z 7.5.2021 r., III CZP 6/21, w której m.in. to pogląd o różnych terminach wymagalności roszczeń stron nieważnej umowy oraz konieczności zgłoszenia przez kredytodawcę żądania zwrotu świadczeń (poparty wcześniejszym orzecznictwem) stał się podstawą sformułowania tezy zawartej w punkcie 2 uchwały. Tego zaś w żadnym z tych postanowień nie sposób odnaleźć. Następnie, odwołując się do zasad konstytucyjnych Sąd Najwyższy nie dostrzega, że w zakresie demokratycznego państwa prawnego mieści się również stabilność i przewidywalność orzecznictwa, jako element kształtujący zaufanie do działania organów państwa, w tym sądów, a równocześnie zasadą konstytucyjną jest zasada równości w zakres której wchodzi również zakaz odmiennego kształtowania sytuacji prawnej w tym samym stanie faktycznym – do czego prowadziłby nieuzasadniony zwrot w orzecznictwie. Przede wszystkim zaś zdziwienie budzi łatwość w ferowaniu przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięć, co do których nie jest powołany, tj. zgodności określonych rozwiązań z regulacjami wynikającymi z prawa europejskiego, bez oczekiwania na rozstrzygnięcie już skierowanych do TSUE pytań prejudycjalnych.

7. Proporcjonalność sankcji

112. Odwołanie się przez konsumenta do sankcji wadliwości treści czynności prawnej nie stanowi przejawy wykonywania prawa podmiotowego, a więc nie może zostać ubezskutecznione w oparciu o przewidziane w art. 5 kc odwołanie do zasad współżycia społecznego.

113. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 15.9.2016 r., I CSK 615/15:

„Powołaniem się na zasady współżycia społecznego nie można podważać ani modyfikować wyraźnych dyspozycji przepisów prawnych, które, kierując się względami bezpieczeństwa obrotu prawnego, przewidują sankcję bezwzględnej nieważności czynności sprzecznych z prawem, a nie przewidując żadnych od tego wyjątków, samodzielnie i wyczerpująco przesądzają o prawach stron. Nieważność czynności prawnej nie ma nic wspólnego z nadużywaniem prawa przy jego wykonywaniu, a jest jedynie konsekwencją sprzeczności z ustawą dokonanej czynności. Powołanie na nieważność w procesie cywilnym, czy to w formie zarzutu, czy w pozwie o jej ustalenie są jedynie aktami o charakterze proceduralnym. Sankcja nieważności czynności prawnej następuje już z mocy prawa i dlatego nie przewiduje się jakiegoś materialnego "uprawnienia do powoływania się na nieważność czynności prawnej". Stanowisko to należy odpowiednio zastosować do sankcji bezskuteczności postanowień.

114. Następnie, ilekroć Trybunał Sprawiedliwości odwołuje się do zastąpienia, w wyniku zastosowania norm chroniących konsumenta przed stosowaniem niedozwolonych postanowień umownych, ustanowionej przez umowę formalnej równowagi praw i obowiązków stron równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron, to nie ma na myśli ingerencji przez sąd w kształt konkretnego stosunku prawnego w celu zbilansowania równowagi jego stron. Przeciwnie, taką ingerencję polegającą na zmodyfikowaniu przez sąd warunków umownych, jednoznacznie i konsekwentnie odrzuca. Instrumentem służącym wprowadzeniu rzeczywistej równowagi jest nie modyfikowanie postanowień umownych a bezwzględna bezskuteczność postanowień. Jak wskazał Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 26.10.2006 roku w sprawie C-168/05 (Mostaza Claro), w jego pkt. 36: „

Waga, jaką prawodawca wspólnotowy przywiązuje do ochrony konsumentów, skłoniła go między innymi do umieszczenia w art. 6 ust. 1 dyrektywy zapisu, zgodnie z którym nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie są „wiążące dla konsumenta”. Jest to przepis bezwzględnie obowiązujący, który – uwzględniając okoliczność, że jedna ze stron umowy jest stroną słabszą – zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron ustanowionej w umowie równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron.”

115. Właśnie do takich motywów odwołują się późniejsze orzeczenia Trybunału wskazujące na zastąpienie formalnej równowagi równowagą rzeczywistą (pkt 30 wyroku z 6.10.2009 r. w sprawie C-40/08 (Asturcom Telecomunicaciones), pkt 28 wyroku z 15.3.2012 r. w sprawie C-153/10 (Pereničová), pkt 40 wyroku z 14.6.2012 r. w sprawie C-618/10 (Banco Español), pkt 23 wyroku z 17.7.2014 r. w sprawie C-169/14 (Sánchez Morcillo i Abril García), pkt 41 wyroku z 26.1.2017 r. w sprawie C-421/14 (Banco Primus).

116. Instrumentem ochrony nie jest więc wyważanie praw i obowiązków stron na gruncie konkretnego stosunku prawnego, a wprowadzenie takich regulacji, które skutecznie zapobiegną stosowaniu w umowach z konsumentami postanowień abuzywnych, wywierając odpowiedni skutek odstraszający wobec przedsiębiorców. Na zmierzający do osiągnięcia tego celu system składa się zarówno konieczność uznania postanowień abuzywnych za bezskuteczne, brak możliwości ich modyfikowania, jak i brak możliwości zastąpienia postanowienia abuzywnego regulacją ogólną, która obowiązywałaby w przypadku gdyby przedsiębiorca nie narzucił określonej treści postanowienia (oczywiście z dopuszczonymi w orzecznictwie Trybunału wyjątkami, kiedy byłoby to konieczne dla ochrony konsumenta przed niekorzystnymi skutkami upadku umowy – jednak zawsze ma to być ochrona konsumenta, a nigdy przedsiębiorcy).

117. Wreszcie stosowanie przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych, w tym podejmowanie środków mających na celu zapobieganie stosowaniu nieuczciwych warunkach w umowach zawieranych z konsumentami, odbywa się nie tylko w interesie konsumentów, ale też podmiotów gospodarczych konkurujących na rynku. Wynika to wprost z treści art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, która przewiduje że zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki mające na celu zapobieganie stałemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami. Przepisy nie tylko zatem chronią konsumentów, ale mają na celu zapobieżenia naruszeniu zasad konkurencji. Odbywa się to poprzez zapobieżenia możliwości stosowania przez przedsiębiorców postanowień, które pozornie korzystne dla konsumenta, służą zwiększeniu sprzedaży towarów i usług, naruszając interesy tych podmiotów, które nie stosując nieuczciwych postanowień nie są w stanie zaoferować podobnych warunków.

V. Stan faktyczny

118. Przy uwzględnieniu powyższych rozważań określających stan faktyczny, którego ustalenie jest konieczne dla rozstrzygnięcia, a więc w zakresie dotyczącym treści umowy i celu jej zawarcia Sąd Apelacyjny akceptuje i uznaje za własne ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy.

119. Ze względu na przyjętą podstawę rozstrzygnięcie, zbędne było odnoszenie się do zarzutów dotyczących informacji o ryzyku walutowym, w tym oceny zeznań świadków.

120. Nie jest przy tym faktem, a więc nie może być objęta zarzutami naruszenia przepisów postępowania w zakresie błędnej oceny dowodów, ocena czy określone postanowienia umowy są sformułowane jednoznacznie i czy bank zrealizował należycie obowiązki informacyjne.

121. Podobne stwierdzenia nie stanowią faktów – konkretnych zdarzeń zaistniałych (bądź nie) w rzeczywistości – a ich ocenę, prowadzącą do określonych wniosków. Zarzuty dotyczące błędnej oceny zaistniałych faktów mogą być kwestionowane wyłącznie w ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego.

122. Również ocena czy treść postanowień umowy daje bankowi swobodę ustalania wysokości kursów nie wymagała przeprowadzenia dowodów wskazywanych przez pozwanego. Nie ma bowiem znaczenia czy bank działa w uwarunkowaniach rynkowych, a to jaką swobodę w przenoszeniu tych uwarunkowań do wiążącego konsumenta wyznaczania wysokości świadczeń zagwarantował sobie w umowie.

123. Z już przytoczonych względów bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje to w jaki sposób pozwany ustalał kursy w tabelach kursów i w jakim stopniu odpowiadały one kursom rynkowym. W konsekwencji nie są to fakty, które w ogóle powinny być ustalane w toku postępowania, a więc zarzuty – błędnych ustaleń faktycznych czy pominięcia dowodów związanych z tym zagadnieniem (opinia biegłego) są bezzasadne i nie było też potrzeby prowadzenia tych dowodów na etapie postępowania apelacyjnego.

VI. Apelacja powodów

124. Pomimo ostatecznego nieuwzględnienia apelacji powodów wprost poprzez zmianę zaskarżonego wyroku, jej zasadność miała wpływ na zakres skuteczności zarzutu potrącenia.

1. Wymagalność roszczenia kredytobiorcy

125. Zgodnie z art. 481§1 kc jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Ustalenie okresu, za który kredytobiorcy należne są odsetki wymaga więc ustalenia w jakim terminie pozwany powinien spełnić dochodzone od niego świadczenie – odsetki będą należne od następnego dnia po upływie tego terminu.

126. Zobowiązania o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy mają charakter bezterminowy. Oznacza to, że termin spełnienia świadczenia nadchodzi po wezwaniu dłużnika do spełnienia świadczenia. Świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania (art. 455 kc).

127. Wskazanie przez wierzyciela terminu, w którym oczekuje spełnienia świadczenia jest wiążące jeśli termin ten mieści się w granicach pojęcia „niezwłocznie” w rozumieniu art. 455 kc, przy uwzględnieniu zarówno rodzaju zgłoszonego roszczenia jak i możliwości organizacyjnych dłużnika.

128. Nie ma podstaw aby inaczej określać termin, w którym przedsiębiorca znajduje się w opóźnieniu. Bezskuteczne postanowienia nie wiążą konsumenta z mocy prawa, obiektywnie również następuje skutek w postaci nieważności umowy, wynikającej z braku możliwości dalszego jej obowiązywania. Przyznana konsumentowi możliwość zapobieżenia upadkowi umowy poprzez wyrażenie zgody na zastąpienie postanowienia abuzywnego innym rozwiązaniem, stanowi środek ochrony konsumenta i nie może być wykorzystywana w sposób ograniczający uprawnienia konsumenta, w tym uprawnienie do uzyskania świadczenia w odpowiednim terminie. W szczególności – oświadczenie woli konsumenta może prowadzić do swoistej konwalidacji umowy (poprzez utrzymanie umowy w mocy wraz z niedozwolonymi lub nieważnymi postanowieniami albo modyfikację jej treści), nie oznacza natomiast, że dopiero z chwilą udzielenia konsumentowi pouczenia w toku postępowania sądowego i podtrzymania zarzutów wobec umowy, następuje skutek bezskuteczności postanowień i będąca jego konsekwencją nieważność umowy.

129. Oświadczenie, w którym kredytobiorca wyraża zgodę na związanie niedozwolonymi postanowieniami umownymi bądź odmawia takiej zgody, nie wymaga dla swojej skuteczności żadnej formy szczególnej, sformułowania go w określony sposób ani złożenia w jakichś określonych okolicznościach, a w szczególności przed sądem. Wystarczające w tej mierze jest spełnienie wymagań sformułowanych przez ustawodawcę w art. 60 kc w stosunku do wszystkich oświadczeń woli, zgodnie z którym z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny (uchwała SN z 25.4.2024 r., III CZP 25/22 a także z 7.5.2021 r, III CZP 6/21)

130. Wykonywanie praw, które konsument wywodzi z dyrektywy 93/13 nie jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną (wyrok TSUE z 7.12.2023 r. w sprawie C-140/22 ((...))).

131. Przyjmowanie przeciwnej wykładni podważałoby skuteczność wynikającego z postanowień dyrektywy 93/13 systemu ochrony konsumenta przed skutkami stosowania niedozwolonych postanowień umownych. Pozwalałoby bowiem przedsiębiorcy na uniknięcie konsekwencji niezaspokojenia w terminie słusznych roszczeń konsumenta, narażając tego ostatniego nie tylko na konieczność wytoczenia powództwa, ale też – często długotrwałego – oczekiwania na ostateczne rozstrzygnięcie.

132. Wątpliwości dłużnika, czy żądania wierzyciela są słuszne i wymagalne, nie stanowią w polskim porządku prawnym okoliczności, która wpływałaby na wymagalność roszczeń. Dłużnik, który błędnie utrzymuje, że dane roszczenie wobec niego nie przysługuje, ponosi wszelkie konsekwencje swojego opóźnienia.

133. Ponadto roszczenie o zwrot świadczeń jest zasadne również w okresie, w którym w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego należałoby przyjąć, że istniał stan bezskuteczności zawieszonej. Czynność prawna dotknięta sankcją bezskuteczności zawieszonej nie wywołuje skutków prawnych aż do ewentualnego złożenia przez konsumenta oświadczenia o woli związania postanowieniem niedozwolonym. Jeśli zaś umowa była bezskuteczna, to – bez względu na jej ostateczny los – nie mogła stanowić podstawy spełnionych świadczeń, ustalonych w oparciu o jej postanowienia. Roszczenia konsumenta powstały więc z chwilą spełnienia nienależnego świadczenia a następnie stały się wymagalne wraz z wezwaniem dłużnika do zapłaty. To czy w przyszłości nie doszłoby, na skutek zastosowania instrumentów chroniących konsumenta, do ich wygaśnięcia pozostaje, przy uwzględnieniu stanu istniejącego w momencie zamknięcia rozprawy, bez znaczenia dla powstałego opóźnienia.

8. Rozstrzygnięcie o żądaniu odsetkowym

134. W świetle omówionego już zagadnienia dotyczącego wymagalności roszczenia kredytobiorcy zasadna w przeważającej części była apelacja powodów dotycząca okresów, za który należne są im odsetki.

135. Pierwszym pismem, w którym powodowie zakwestionowali skuteczność postanowień umowy i jej ważność było wezwanie do zapłaty kwoty 218 130,41 zł tytułem zwrotu świadczeń spełnianych do 31 grudnia 2019 r., datowane na 18 lutego 2020 r., a doręczone pozwanemu 25 lutego 2020 r., w którym pozwanemu został wyznaczony 14 dniowy termin na spełnienie świadczenia.

136. Wezwanie do zapłaty było w pełni skuteczne, zawierając zarzuty dotyczące bezskuteczności umowy oraz wyraz akceptacji dla skutku w postaci nieważności umowy. Dla skuteczności wezwania nie ma znaczenia dopuszczenie alternatywnej możliwości utrzymania umowy w mocy z wyłączeniem klauzuli indeksacyjnej

gdyż rodzaj sankcji wyznaczany jest obiektywnie a istotne jest aby konsument zaakceptował skutek w postaci nieważności.

137. Stąd też odsetki od kwoty 218 130,41 zł należne są powodom od 11 marca 2020 r.

138. Żądanie odsetkowe od pozostałej kwoty 290 170,99 zł powodowie wiążą z doręczeniem pozwanemu pisma z 3 lutego 2023 r. zawierającego rozszerzenie żądania o kwotę 65 610,59 zł. Co do zasady doręczenie tego pisma 27 października 2023 r. stanowi wezwanie do zapłaty i wyznacza termin spełnienia świadczenia, jednak również w przypadku kolejnego wezwania do zapłaty dłużnik musi mieć czas na podjęcie czynności zmierzających do spełnienia świadczenia, w szczególności z uwzględnieniem, że pismo jest doręczane pełnomocnikowi procesowemu a nie bezpośrednio dłużnikowi.

139. Uwzględniając, że miało miejsce jedynie rozszerzenie żądania, uznać należy za wystarczający termin 7 dni – co oznacza, że świadczenie powinno być spełnione 3 listopada 2023 r., a pozwany znajdował się w opóźnieniu od 4 listopada – tak jak przyjąćl to Sąd Okręgowy.

VII. Inne zarzuty pozwanego

140. Rozważania zawarte w IV części uzasadnienia wymagają uzupełnienia poprzez odniesienie się do części zarzutów pozwanego.

1. Indywidualne uzgodnienie postanowień

141. Nie są zasadne zarzuty dotyczące przyjęcia przez Sąd Okręgowy, że sporne postanowienia nie były indywidualnie uzgadniane.

142. W celu ustalenia czy konkretne postanowienie umowne należy kwalifikować jako nieuzgodnione indywidualnie należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia rzeczywisty wpływ. Dla stwierdzenia rzeczywistego wpływu konsumenta na treść postanowień umownych nie wystarczy wykazanie, że konsument dowiedział się o treści klauzuli w odpowiednim czasie. Konieczne jest udowodnienie wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia klauzuli, w wyniku rzetelnych negocjacji w ramach, których konsument miał realny wpływ na treść określonego postanowienia umownego, chyba że zostało ono sformułowane przez konsumenta i włączone do umowy na jego żądanie (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 6.3.2019 r., I CSK 462/18). W realiach sprawy niniejszej taka sytuacja nie została wykazana przez pozwanego.

143. Istotą regulacji dotyczącej nieuczciwych warunków jest to, że kontroli w świetle wynikających z niej zasad podlegają co do zasady wszystkie postanowienia umów, które zostały uprzednio stworzone przez przedsiębiorcę i zaproponowane konsumentowi. Nie ma znaczenia czy konsument przeczytał te postanowienia, zrozumiał, był świadomy ich istnienia w umowie. Celem regulacji jest aby konsument mógł zawierać umowy w zaufaniu do uczciwości przedstawianych mu warunków i podlegał ochronie przed nadużyciami ze strony przedsiębiorcy wykorzystującego swoją faktyczną przewagę informacyjną i kontraktową. Stosowanie regulacji nie polega na badaniu spostrzegawczości konsumenta i umiejętności wyszukiwania w umowie niekorzystnych postanowień.

144. W szczególności o indywidualnym uzgodnieniu postanowień umownych nie świadczy:

a.

podjęcie przez kredytobiorcę decyzji o zawarciu umowy kredytu indeksowanego, nawet jeśli równolegle była mu przedstawiona oferta kredytu pozbawionego mechanizmu indeksacji,

b.

wybór waluty, do której kredyt miał być indeksowany (w której miało zostać ostatecznie wyrażone saldo zadłużenia),

c.

istnienie potencjalnej możliwości negocjowania postanowień umowy – jeśli takie negocjacje faktycznie się nie odbyły.

145. Ponadto z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 jednoznacznie wynika, że warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania tego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej.

146. Równocześnie zgodnie z art. 385§4 kpc ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje – a więc na pozwanym, który nie tylko nie sprostał temu ciężarowi ale w ogóle nie przytoczył faktów, które wskazywałyby na prowadzenie przez strony rzeczywistych negocjacji treści poszczególnych postanowień umownych, w szczególności składających się na klauzule przeliczeniowe.

9. Interes prawny w żądaniu ustalenia

147. Sąd Apelacyjny w pełni podziela tę część rozważań Sądu Okręgowego, która doprowadziła do przyjęcia, że po stronie powodowej istnieje interes prawny w uzyskaniu rozstrzygnięcia o charakterze ustalającym - nawet jeżeli przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy (zob. też wyrok SN z 4.6.2024 r., II CSKP 1213/22 i powołane w nim orzecznictwo).

148. Zarzuty apelacji w tym zakresie stanowią ogólnikowe rozważania relacji pomiędzy powództwem o świadczenie i o ustalenie. Znamienne jednak, że pozwany nie wskazuje jakie to powództwo o świadczenie przysługuje kredytobiorcy i prowadzi do definitywnego wyjaśnienia czy strony są związane umową i czy powinny spełniać świadczenia zgodnie z jej treścią.

149. Tymczasem stwierdzenie nieważności czy, szerzej, nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy, przesądza nie tylko o potencjalnej możliwości domagania się zwrotu już spełnionych świadczeń. Rozstrzyga również w sposób ostateczny o braku obowiązku spełniania na rzecz banku mających oparcie w treści umowy świadczeń w przyszłości, a więc o możliwości zaprzestanie spłaty kolejnych rat kredytu a także o istnieniu podstawy dla ustanowienia zabezpieczeń kredytu, w tym wpisu hipoteki.

150. Dla oceny istnienia interesu prawnego co do roszczenia dotyczącego istnienia określonego stosunku prawnego nie ma znaczenia czy jego nieistnienie (w tym nieważność umowy) wiąże się z koniecznością rozliczeń. Zgłoszone żądanie dotyczy konkretnego stosunku prawnego i zmierza do wyjaśnienia sytuacji prawnej stron na jego tle, a nie innych stosunków prawnych, nawet jeśli są faktycznie bądź funkcjonalnie z nim powiązane.

10. Zarzut zatrzymania

151. Uwzględnienie potrącenia i umorzenie wierzytelności pozwanego uczyniło kwestię wykonania prawa zatrzymania bezprzedmiotową.

VIII. Zarzut potrącenia

1. Regulacja potrącenia

152. Regulacja zawarta w przepisach Kodeksu cywilnego dotyczy potrącenia ustawowego.

153. Potrącenie pełni przede wszystkim funkcje zapłaty i egzekucji.

154. Funkcja zapłaty polega na wykorzystaniu przysługującej wierzytelności w celu zapłaty własnego długu. Poprzez potrącenie dochodzi do podwójnej zapłaty każdej z wierzytelności objętych potrąceniem.

155. Funkcja egzekucyjna polega na zaspokojeniu się potrącającego z tego, co sam jest winien, jako dłużnik, swojemu wierzycielowi. Potrącający realizuje w ten sposób swoje prawo, nawet jeśli jego dłużnik nie miał zamiaru spełnić świadczenia.

A.

Potrącenie - zasady

156. Zgodnie z art. 498 kc gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.

157. Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe (art. 499 kc). Zgodnie z ogólnymi zasadami (art. 61 kc) oświadczenie o potrąceniu jest złożone nie w chwili jego sporządzenia, a z chwilą, gdy doszło do osoby której jest składane w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią.

B.

Wymagalność i stan potrącalności

158. Tradycyjne rozumienie wymagalności na tle art. 498 kc wiąże powstanie takiego stanu z upływem terminu, w którym świadczenie powinno być spełnione i uzyskaniu przez wierzyciela możliwości jego przymusowego dochodzenia i wyegzekwowania.

C. Potrącenie więcej niż jednej wierzytelności

159. Zgodnie z art. 503 kc przepisy o zaliczeniu zapłaty stosuje się odpowiednio do potrącenia. Dotyczyć to będzie sytuacji, w której jednej lub obu stronom przysługuje więcej niż jedno wzajemne roszczenie. Wierzyciel, składając oświadczenie o potrąceniu, może zatem określić, którą spośród przysługujących mu wierzytelności przedstawia do potrącenia i z którą wierzytelnością wzajemną ma ona zostać umorzona - działa w tym zakresie jak dłużnik (art. 451 § 1 kc). W braku takiego wskazania przez potrącającego, prawo do określenia umarzanego długu przechodzi na wierzyciela pasywnego (art. 451§2 kc). Jeżeli ten nie złoży stosownego oświadczenia, znajdzie zastosowanie reguła wyrażona w art. 451§3 kc, zgodnie z którą spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych – na poczet najdawniej wymagalnego. Artykuł 451§1 zd. 2 kc przewiduje, że to, co przypada na poczet danego długu, może zostać zaliczone na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne.

160. Podzielić należy pogląd, że ze sformułowania art. 451 § 1 zd. 1 kc wynika, że kompetencja dłużnika ogranicza się do wskazania długu – natomiast w dalszej kolejności jest to już wyłączna kompetencja wierzyciela, który może milcząco, bez konieczności składania wyraźnego oświadczenia, zaakceptować kolejność wynikającą z art. 451§1 zd. 2 lub oświadczeniem złożonym dłużnikowi zmodyfikować tę kolejność. Nie ma podstaw do twierdzenia, aby oświadczenie wierzyciela o zaliczeniu zgodnie z art. 451§1 zd. 2 kc miało być komunikowane dłużnikowi.

161. Wierzyciel, składając oświadczenie o potrąceniu, nie musi więc wskazywać, w jaki sposób wzajemne roszczenia mają być względem siebie potrącone, a zatem nie jest konieczne szczegółowe przyporządkowanie określonej wierzytelności konkretnemu długowi. Jednak warunkiem skuteczności potrącenia, także w sytuacji posiadania kilku potrącalnych wierzytelności, jest wskazanie przez potrącającego, których jego wierzytelności dotyczy potrącenie.

162. Przypadek, w którym jednej ze stron przysługuje więcej niż jedna wierzytelność ma miejsce w przypadku rozliczenia świadczeń spełnianych w ramach nieważnej umowy kredytu i to bez względu na to ile razy bank był wzywany do płatności. Spełnienie przez kredytobiorcę każdego ze świadczeń powoduje powstanie odrębnej wierzytelności a następnie roszczenia o jego zwrot. W istocie nie istnieje bowiem jedna wierzytelność i roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia spełnianego w różnych terminach, a dochodzona jest zapłata należności wynikających z szeregu takich roszczeń, z których każde, pod względem materialnoprawnym samodzielne, jest związane z poszczególnymi spełnionymi świadczeniami (dokonaną zapłatą). To że grupy takich roszczeń zostały objęte odrębnymi wezwaniami do zapłaty (wyznaczającymi termin spełnienia świadczenia i powstanie stanu wymagalności) a następnie ujęte jako jedno lub więcej roszczenie procesowe (o zasądzenie określonych kwot odpowiadających sumie spełnionych świadczeń), nie niweczy ich odrębności na gruncie przepisów prawa materialnego.

D.

Retroaktywny skutek potrącenia

163. Przewidziana w art. 499 zd. 2 kc wsteczna moc oświadczenia o potrąceniu powoduje, że wzajemne wierzytelności umarzają się, jak przewidziano w art. 498§2 kc, z dniem, w którym następuje skutek potrącenia.

„W razie późniejszego, niż w chwili powstania stanu potrącalności, złożenia oświadczenia o potrąceniu z mocy prawa następują takie skutki, jakby oświadczenie o potrąceniu zostało złożone przez uprawnionego do tego wierzyciela w chwili powstania stanu potrącalności

”.

164. Skoro wierzytelność umarza się z tak określonym dniem, to m.in. nie powstaje uprawnienie do odsetek za okres przypadający po tym dniu, a w przypadku wierzytelności wyrażonych w różnych walutach do przeliczenia należy zastosować kurs z tego dnia.

165. Za niebyłe należy bowiem uznać te następstwa istnienia wierzytelności, związane z upływem czasu, które powstały pomiędzy jej umorzeniem a chwilą, gdy uprawniony, po powstaniu stanu potrącalności, złożył stosowne oświadczenie woli. W szczególności, jeżeli we wskazanym czasie dłużnik popadł w zwłokę czy opóźnienie, umorzenie wierzytelności od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, unicestwia także ten stan rzeczy. Konsekwencje zwłoki (opóźnienia) przestaną być aktualne, ponieważ potrącenie jest w tym zakresie równoważne spełnieniu świadczenia. Dotyczy to w szczególności odsetek naliczanych za opóźnienie za okres po dniu powstania stanu potrącalności. Uznanie ich za niebyłe dotyczy tej części każdej z wierzytelności wzajemnych, które uległy umorzeniu.

166. Jak wskazał Sąd Najwyższy:

„Jeżeli umorzenie dokonuje się w wyznaczonym w tym przepisie momencie przeszłości, ulegają mu wierzytelności w takim rozmiarze, w jakim się wówczas znajdowały, a nie w wielkości, której - wobec wcześniejszego umorzenia - nigdy nie osiągnęły.”

3. Skuteczność potrącenia zawartego w odpowiedzi na pozew

167. W toku postępowania przed Sądem Okręgowym, w odpowiedzi na pozew, pozwany podniósł ewentualny zarzut potrącenia przysługujących mu wierzytelności o zwrot kapitału wykorzystanego na podstawie każdej z umów wraz z wynagrodzeniem za korzystanie z kapitału.

168. Również w piśmie z 22 listopada 2023 roku, zawierającym stanowisko wobec rozszerzenia powództwa o kolejną kwotę, pozwany ponowił zarzut potrącenia.

169. Pozwany nie powoływał się przy tym na wcześniejsze materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu. Zarzut zawarty w piśmie procesowym miał więc podwójny charakter i obejmował zarówno procesowy zarzut potrącenia, jak i materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu.

170. Przyjęcie utrwalonej i tradycyjnej przesłanki wymagalności wierzytelności prowadziłoby do konieczności przyjęcia, że w dacie podniesienia zarzutu potrącenia przesłanka wymagalności wierzytelności wierzyciela dokonującego potrącenia nie była spełniona.

171. Wymagalność zobowiązania o charakterze bezterminowym uzależniona jest, zgodnie z art. 455 kc, od wezwania dłużnika do wykonania zobowiązania (uchwała Sądu Najwyższego z 5.11.2014 r., III CZP 76/14). Przy czym termin spełnienia świadczenia określony został jako niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Nawet przy niezwykle liberalnym podejściu do wykładni pojęcia „niezwłocznie” nie sposób uznać aby świadczenie miało być spełnione w momencie dojścia wezwania do wiadomości dłużnika. Zobowiązanie staje się więc wymagalne z chwilą upływu terminu spełnienia świadczenia. Dopiero wówczas wierzyciel uzyskuje możność żądania od dłużnika spełnienia świadczenia, a dłużnik może i powinien to żądanie zaspokoić. Z tego względu nie jest możliwe połączenie w jednym oświadczeniu wierzyciela postawienia zobowiązania w stan wymagalności poprzez wezwanie do jego spełnienia i dokonanie jego potrącenia, gdyż w chwili składania oświadczenia o potrąceniu nie nadejdzie jeszcze termin spełnienia świadczenia a więc wierzytelność nie będzie wymagalna.

172. Tymczasem pozwany przed podniesieniem zarzutu potrącenia nie wezwał kredytobiorcy do zwrotu świadczenia.

A.

Konieczność odmiennej oceny

173. W ocenie Sądu Apelacyjnego powyższe rozumowanie nie może być nadal stosowane w ramach rozliczenia nieważnych umów kredytu. Uwzględnić bowiem trzeba, że z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości wynikają następujące wskazania:

a.

Nie jest możliwa taka wykładnia prawa krajowego, zgodnie z którą przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty (pkt 44 wyroku z 19.6.2025 r., C-396/24).

b.

Powyższe zasady nie stoją jednak na przeszkodzie takiej wykładni właściwych przepisów prawa krajowego, która pozwala na doprowadzenie do sytuacji, gdy w następstwie potrącenia między dwiema wzajemnymi wierzytelnościami, których odpowiednie kwoty nie są identyczne, jedynie strona, która pozostaje dłużnikiem kwoty niepokrytej jej własną wierzytelnością od drugiej strony, zostaje zobowiązana do zapłaty tej kwoty na rzecz tej drugiej strony (pkt 62 wyroku z 22.1.2026 r., C-902/24 (Herchoski)).

c.

Potrącenie dokonane przez bank nie może prowadzić do pozbawienia konsumenta prawa do odsetek za opóźnienie, a jeśli ten warunek będzie zachowany - potrącenie odpowiednich wierzytelności przedsiębiorcy i konsumenta nie może co do zasady zagrażać ochronie, jaką dyrektywa 93/13 gwarantuje temu ostatniemu (pkt 64-66 wyroku C-902/24).

d.

Potrącenie stanowi jeden z wielu sposobów uzyskania przez przedsiębiorcę zwrotu pożyczonego kapitału, do którego ma on prawo w następstwie stwierdzenia nieważności wspomnianej umowy. Pozbawienie przedsiębiorcy możliwości potrącenia naruszyłoby w sposób nieproporcjonalny jego prawo do skutecznej ochrony sądowej, ponieważ nie mógłby on powołać się na ten środek obrony - prawo do rzetelnego procesu sądowego, zagwarantowane w art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, chroni również pozwanego, i to także wtedy, gdy wcześniej stwierdzono, że naruszył on dyrektywę 93/13. Prawo do rzetelnego procesu sądowego chroni bowiem każdy podmiot prawny rozważany indywidulanie. W związku z tym spory konsumenckie nie są wyłączone z gwarancji proceduralnych wynikających z tego artykułu (pkt 68-72 wyroku C-902/24).

e.

Dopóki przedsiębiorca podnosi, iż umowa zawarta z konsumentem jest ważna, każde wezwanie, które doręcza konsumentowi w celu zwrotu pożyczonego kapitału, nie może wywoływać skutków, w szczególności do celów zapłaty odsetek za opóźnienie, do czasu ostatecznego stwierdzenia nieważności tej umowy (pkt 74 wyroku C-902/24). Dopuszczeniu możliwości zgłoszenia ewentualnego zarzutu potrącenia nie stoją więc na przeszkodzie uregulowania dyrektywy 93/13 pod warunkiem, że wierzytelność banku nie zostanie uznana za wymagalną, zanim właściwy sąd ustali nieważność samej umowy (pkt 85 wyroku).

f.

Cel, polegający na przywróceniu sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w przypadku braku w umowie jednego albo kilku nieuczciwych warunków, powinien być realizowany z poszanowaniem zasady proporcjonalności stanowiącej ogólną zasadę prawa Unii, która wymaga, aby uregulowanie krajowe wprowadzające w życie to prawo nie wykraczało poza to, co jest konieczne do osiągnięcia zamierzonego celu (wyroki z 16.4.2026 r., C-752/24 (Jangielak), pkt 33; C-753/24 (Rzepacz), pkt 26; C-901/24 (Falucka), pkt 34).

g.

Zasada proporcjonalności zostałaby naruszona, gdyby restitutio in integrum zostało wykluczone w odniesieniu do przedsiębiorcy. Tak więc obowiązek zwrotu, wynikający ze stwierdzenia nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, powinien być wzajemny. Skutek restytucyjny związany ze stwierdzeniem nieważności umowy kredytu zawierającej nieuczciwe warunki, który uzasadnia również wystąpienie przez bank z powództwem o zwrot, pozwala na zapewnienie tego, żeby ochrona praw zagwarantowanych przez porządek prawny Unii nie prowadziła do bezpodstawnego wzbogacenia konsumenta (wyroki z 16.4.2026 r., odpowiednio pkt. 34-35, 27-28, 35-36).

174. Konieczne jest więc przyjęcie, w ramach wykładni prawa krajowego, takiej formuły rozliczeń, która pozwoli osiągnąć cel polegający na przywróceniu sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument znajdowałby się w przypadku braku nieuczciwych warunków bez naruszenia interesów konsumenta i bez naruszenia zasady proporcjonalności. Przypomnieć przy tym trzeba, że (pkt 42-43 wyroku C-396/24):

a.

Sądy krajowe powinny uczynić wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody wykładni, by zapewnić pełną skuteczność dyrektywy 93/13 i dokonać rozstrzygnięcia zgodnego z realizowanymi przez nią celami.

b.

Wymóg dokonywania takiej wykładni zgodnej obejmuje w szczególności obowiązek zmiany, w stosownych przypadkach, przez sądy krajowe utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy. Sąd krajowy nie może zatem ważnie stwierdzić, iż nie można dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii jedynie ze względu na to, że do tej pory niezmiennie interpretowano ten przepis w sposób niezgodny z prawem Unii.

175. Tradycyjne rozumienie wymagalności (możliwość przymusowego dochodzenia i wyegzekwowania wierzytelności) prowadzi do wniosku, że nie jest możliwe skuteczne postawienie przez bank jego wierzytelności w stan wymagalności (skuteczne wezwanie do zapłaty, wyznaczające termin spełnienia świadczenia) dopóki bank kwestionuje zarzuty prowadzące do nieważności umowy kredytu i nie zwrócił środków wpłaconych przez konsumenta. Dopóki nie nastąpi uznanie przez bank nieważności umowy lub nie zostanie to przesądzone wyrokiem (w sprawie z powództwa konsumenta) nie tylko nie jest możliwe przymusowe dochodzenie wierzytelności ale też konsument nie może być zobowiązany do zapłaty i nie może upłynąć termin, w którym spełni świadczenie.

176. Choć samo potrącenie jest równoznaczne z zapłatą, nie jest możliwe doprowadzenie do stanu w którym taka forma zapłaty byłaby możliwa do spełnienia (spełniona byłaby przesłanka wymagalności wierzytelności banku).

177. Nie można jednak stawiać przed przedsiębiorcą wymogów, których ten nie może spełnić. Jeśli przyjąć, że przedsiębiorca nie może żądać od konsumenta zwrotu spełnionych świadczeń dopóki nie wywiąże się z własnego obowiązku, to nie można wymagać od niego aby wezwał konsumenta do zapłaty – nawet nie w celu uzyskania świadczenia w naturze, co wyłącznie w celu dokonania potrącenia.

178. Nie byłoby sprzeczne z warunkami wykonywania roszczenia restytucyjnego banku wynikającymi z wyroku Trybunału w sprawie C-902/24 przyjęcie, że o ile bank nie może dochodzić zwrotu środków w naturze (w tym wezwać do zapłaty), to może wezwać do zapłaty, dając w ten sposób wyraz swojemu dążeniu do realizacji własnych uprawnień, jedynie w celu przedstawienia własnej wierzytelności do potrącenia. Z takim wezwaniem nie mogłoby się przy tym wiązać nadejście terminu spełnienia świadczenia i opóźnienie po stronie konsumenta.

179. Ponieważ jednak odróżnienie tych stanów (celu) wezwania nie jest możliwe, konieczne jest poszukiwanie takiego rozwiązania, które umożliwi przyjęcie, że w ogóle nie ma potrzeby wezwania do zapłaty a wystarczające jest danie wyrazu woli realizacji swojego roszczenia i wykorzystania w tym celu potrącenia.

180. Takie znaczenie mogłoby zostać nadane treści odpowiedzi na pozew i zawartemu w nim ewentualnemu zarzutowi potrącenia. Ze zgłoszenia ewentualnego zarzutu potrącenia wprost wynika, że w wypadku nieważności umowy bank będzie żądał zwrotu spełnionego przez siebie świadczenia.

181. W celu realizacji przytoczonych wskazań Trybunału Sprawiedliwości konieczne jest przyjęcie, że wszelkie skutki związane z zachowaniem banku kwestionującego roszczenia konsumenta, związane czy to z wezwaniem do zapłaty, czy potrąceniem, następują dopiero w momencie przesądzenia o bezskuteczności postanowień i nieważności umowy. W praktyce będzie to moment prawomocnego rozstrzygnięcia sporu.

182. Przed tym momentem:

a.

Nie może nadejść termin, w którym konsument powinien spełnić świadczenie na rzecz banku, a więc konsument nie popadnie w opóźnienie uzasadniające żądanie od niego odsetek.

b.

Nie mogą nastąpić skutki potrącenia, w tym umorzenie wzajemnych wierzytelności (w tym wynikający z art. 499 kc wsteczny skutek potrącenia dokonanego przez bank nie będzie następował przed wskazanym momentem).

c.

Nie ustanie stan opóźnienia po stronie banku uzasadniający roszczenie odsetkowe konsumenta.

d.

Konsumentowi przysługiwać będzie, zgodnie z art. 358§2 i 3 kc, uprawnienie do wyboru kursu przeliczenia (kursu średniego NBP) z dnia wymagalności przysługującej mu wierzytelności bądź kursu z dnia, w którym nastąpią skutki potrącenia – spełnienie świadczenia przez dłużnika pozostającego w opóźnieniu.

183. Zauważając, że jednym z celów wymogu wymagalności wierzytelności przedstawianej do potrącenia jest wcześniejsze umożliwienie dłużnikowi (w tej konfiguracji – konsumentowi) spełnienie świadczenia pieniężnego w naturze, stwierdzić trzeba, że odstęp czasowy pomiędzy złożeniem oświadczenia o potrąceniu a chwilą, w której nastąpi skutek potrącenia, umożliwia konsumentowi dokonanie wyboru pomiędzy spełnieniem świadczenia a akceptacją skutków potrącenia.

184. Brak konieczności wezwania do zapłaty poprzedzającego potrącenie wierzytelności wynikającej z zobowiązania bezterminowego nie jest poglądem nowym. Pogląd ten pojawiał się zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie – zarówno dawniejszym, jak i nowszym.

185. Stąd też odnaleźć można wypowiedzi

„(…) wierzyciel, któremu przysługuje świadczenie o nieoznaczonym terminie, nie może dokonać potrącenia bez uprzedniego wezwania dłużnika do spełnienia. Należy jednak przyjąć, że oświadczenie o potrąceniu może być złożone natychmiast po wezwaniu, czy nawet – jednocześnie z wezwaniem. Wierzycielowi nie chodzi bowiem o to, by dłużnik spełnił świadczenie w sposób realny, co wymagać może pewnego czasu, lecz o zaspokojenie swej pretensji przez kompensatę. W tym miejscu ujawnia się różnica między terminem wymagalności a terminem spełnienia świadczenia. Roszczenie bezterminowe jest wymagalne już od chwili wezwania, natomiast termin, do którego dłużnika ma obowiązek spełnić świadczenie, upływa – odpowiednio do okoliczności – nieco później.”

186. „Skorzystanie z potrącenia wierzytelności, o której mowa w art. 455 k.c., nie wymaga uprzedniego wezwania do zapłaty, gdyż celem potrącenia jest właśnie uniknięcie otrzymania świadczenia pieniężnego. Wierzyciel i jednocześnie dłużnik, składający oświadczenie o potrąceniu, nie chce, aby jego dłużnik mu zapłacił, a potem on musiał mu zapłacić tę samą sumę. Na podstawie art. 499 k.c. chwilą zapłaty przez potrącenie jest chwila, w której potrącenie stało się możliwe (art. 499 k.c.), czyli chwila w której wierzyciel mógł wezwać do zapłaty. Potrącenie było możliwe już w chwili dokonania spłaty.” (wyrok SN z 18.11.2025 r., II CSKP 1007/23; podobnie, wskazując na zbędność wezwania do zapłaty przy realizacji wierzytelności przez potrącenie, SN w postanowieniu z 27.3.2025 r., I CSK 3778/23).

187. Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego dostrzec można istnienie rozbieżnych poglądów w kwestii wymagalności roszczeń wynikających z zobowiązań bezterminowych. Według pierwszego, roszczenia wynikające z zobowiązań bezterminowych stają się wymagalne już z chwilą powstania tych zobowiązań. Należy bowiem odróżniać wymagalność roszczenia, rozumianą jako najwcześniejsza chwila, w której wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia od terminu spełnienia świadczenia. Dla możliwości skorzystania z instytucji potrącenia ma znaczenie wymagalność, a nie kwestia od kiedy zaczyna biec termin do spełnienia objętego wierzytelnością świadczenia. Drugi z poglądów, istotnie przeważający w orzecznictwie, łączy wymagalność takich roszczeń z nadejściem ostatniego dnia pozwalającego dłużnikowi spełnić świadczenie – wyznaczanego przez wezwanie do zapłaty.

188. Innym podejściem prowadzącym do pożądanych skutków w zakresie oceny skuteczności potrącenia dokonanego bez uprzedniego wezwania do zapłaty jest pogląd wyrażony w postanowieniu SN z 9.7.2025 r., I CSK 652/25, zgodnie z którym

„postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym bowiem zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c.” Oczywiście pogląd ten, przytoczony pierwotnie na uzasadnienie zastosowania „teorii salda” nie może być stosowany wprost, gdyż niedopuszczalne jest przyjęcie, że konsument może być zobowiązany do spełnienia świadczenia na rzecz banku przed zaoferowaniem przez bank rozliczenia (zob. pkt V.2 uzasadnienia), jednak stanowi kolejny wyraz poglądów, zgodnie z którymi w konfiguracji występującej pomiędzy konsumentem a bankiem wezwanie konsumenta do zapłaty nie jest niezbędne dla dokonania przez bank skutecznego potrącenia.

189. Uwzględniając, że pojęcie wymagalności roszczenia nie zostało zdefiniowane w przepisach Kodeksu cywilnego, nie można więc wykluczyć takiego rozumienia tego pojęcia na gruncie art. 498 kc, które zostanie oderwane od nadejścia terminu spełnienia świadczenia.

190. Na przeszkodzie takiemu rozumieniu pojęcia wymagalności nie stoi treść wyroku Trybunału Sprawiedliwości w sprawie C-902/24, zgodnie z którą wierzytelność banku nie może zostać uznana za wymagalną, zanim właściwy sąd ustali nieważność samej umowy. Trybunał Sprawiedliwości wypowiada się posługując się pojęciami o autonomicznym znaczeniu, odczytywanymi na gruncie prawa europejskiego, nie zaś pojęciami użytymi w krajowych porządkach prawnych. Odczytanie zakazu uznania wierzytelności banku za wymagalną w kontekście całości orzeczenia, jak i wcześniejszego wyroku w sprawie C-396/24, oznacza z jednej strony, że bank nie może formułować roszczeń nieuwzględniających rozliczenia środków uprzednio otrzymanych a z drugiej, że termin spełnienia świadczenia przez konsumenta i będące jego pochodną powstanie roszczenia banku o odsetki za opóźnienie, nie mogą przypadać przed chwilą, w której nie będzie już aktualna obrona banku zmierzająca do wykazania ważności umowy.

191. Innym rozwiązaniem jest dopuszczenie możliwości potrącenie wierzytelności przysługującej, lecz jeszcze niewymagalnej. Sąd Apelacyjny dostrzega, że dotychczas jednolicie przyjmowano niedopuszczalność konwalidowania oświadczenia o potrąceniu złożonego w warunkach niespełnienia jednej z przesłanek, w tym wymagalności wierzytelności przedstawianej do potrącenia. Najczęściej wskazywano przy tym na ogólną niedopuszczalność konwalidowania jednostronnych czynności prawnych bądź też na niedopuszczalny warunkowy charakter takiego oświadczenia.

192. Jednakże:

a.

Potrącenie wierzytelności niewymagalnej jest znane systemowi prawa a klasycznym przypadkiem jest ten uregulowany w art. 501 kc - odroczenie wykonania zobowiązania udzielone przez sąd albo bezpłatnie przez wierzyciela nie wyłącza potrącenia.

b.

Przyjęcie niedopuszczalności konwalidacji jednostronnej czynności prawnej to wykładnia obowiązujących przepisów, nie zaś wyrażony wprost zakaz.

c.

Konieczne jest odstąpienie nawet od utrwalonej wykładni jeśli jest to konieczne aby zapewnić pełną skuteczność dyrektywy i osiągnąć przewidziane przez nią cele.

193. Sąd Apelacyjny dostrzega przy tym, że z powoływanych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości nie wynika konieczność rozliczenia poprzez potrącenie a jedynie niesprzeczność takiego rozwiązania z celami dyrektywy 93/13 i zasadą skuteczności Równocześnie jednak wyraźnie położony jest w nich nacisk na konieczność proporcjonalności sankcji wobec przedsiębiorcy i nieutrudnianie, również przedsiębiorcy, prawa do dochodzenia roszczeń restytucyjnych w warunkach niezagrażających skuteczności ochrony konsumenta. Następnie zaś - uniknięcia sytuacji, w której konsument wzbogaca się nienależnie. Środkami zmierzającymi do tego celu jest brak podstaw do zanegowania zarówno ewentualnego zarzutu potrącenia (wyrok C-902/24), jak i skuteczności, dla potrzeb przerwania biegu przedawnienia, wytoczenia przez bank powództwa o zapłatę mimo, że w sprawie z powództwa konsumenta bank kwestionuje nieważność umowy (wyrok C-752/24). Argumentacja zmierza też do przyjęcia, że szerokie dopuszczenie możliwości potrącenia ma również charakter ochronny dla konsumenta, gdyż pozwala na uniknięcie kolejnego procesu i ponoszenia związanych z tym niedogodności oraz kosztów.

194. Dlatego też Sąd Apelacyjny przyjmuje, że dla skuteczności zarzutu potrącenia zgłoszonego przez pozwany bank, który z racji przeszkód prawnych nie może postawić swojej wierzytelności w stan wymagalności rozumianej jako wyznaczenie terminu do spełnienia świadczenia, wystarczające jest poprzedzenie bądź połączenie ze zgłoszeniem zarzutu jasnego komunikatu, że w przypadku istnienia roszczenia dochodzonego przez konsumenta, bank oczekiwał będzie zaspokojenia własnej wierzytelności związanej z wykorzystaniem kredytu.

195. Skutek potrącenia – zarówno w zakresie umorzenia wzajemnych wierzytelności, jaki i ustania opóźnienia – nastąpi natomiast w momencie, w którym przeszkody prawne przestaną istnieć – co w przypadku sporu stron odnośnie nieważności umowy kredytu oznacza wydanie prawomocnego orzeczenia przesądzającego nieważność umowy. Nie ma konieczności powtórnego składania oświadczenia o potrąceniu, a skuteczne będzie, po swoistym uzupełnieniu wszystkich przesłanek potrącenia, oświadczenie złożone wcześniej.

196. Przyjęcie tego rozwiązania nie oznacza stosowania odrzuconej teorii salda. Nadal bowiem konieczne jest aktywność ze strony pozwanego polegająca na dokonaniu potrącenia i zgłoszeniu odpowiedniego zarzutu. Ponadto nie pozbawia ono konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie.

B.

Ewentualny zarzut potrącenia

197. Możliwość zgłoszenia zarzutu potrącenia w formie ewentualnej nie budzi wątpliwości w doktrynie i orzecznictwie – również jeśli zarzut ma podwójny charakter, tj. oprócz zgłoszenia zarzutu procesowego zawiera również materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu. Zgłoszenie takiego zarzutu nie polega też na uzależnieniu potrącenia od warunku. Podniesienie zarzutu potrącenia w postaci ewentualnej oznacza, że pozwany żąda oddalenia powództwa z powodu umorzenia wzajemnych wierzytelności wtedy i tylko wtedy, gdy inne środki obrony okażą się bezzasadne. Jeżeli powództwo zostanie oddalone z innych przyczyn niż potrącenie, z oczywistych powodów nie następuje wzajemna kompensata wierzytelności. W istocie „ewentualność” zarzutu potrącenia przejawia się w tym, że materialnoprawnemu oświadczeniu woli towarzyszy podniesienie twierdzeń lub zarzutów dotyczących wierzytelności powoda, które wykluczają skuteczność potrącenia. Dzieje się tak dlatego, że w przypadku wykazania przez pozwanego, że wierzytelność powoda nie istnieje nie dochodzi do spełnienia się tej przesłanki potrącenia jaką jest istnienie dwóch wzajemnych jednorodzajowych wierzytelności. Nie jest to natomiast warunek przewidziany w art. 89 kc, tj. uzależnienie powstania lub ustania skutków czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego. Pozwany zgłaszający ewentualny zarzut potrącenia nie odwołuje się do przyszłego zdarzenia, gdyż istnienie (bądź nieistnienie) wierzytelności powoda jest stanem obiektywnie istniejącym.

198. Nie ma w takim wypadku znaczenia, że ocena prawna prowadząca do przyjęcia istnienia wierzytelności banku przedstawionej do potrącenia odpowiada stanowisku powoda a nie pozwanego. Sąd pozostaje związany, również w zakresie zarzutu potrącenia, żądaniem (wskazaniem wierzytelności przedstawionej do potrącenia i jej wysokości) oraz podstawą faktyczną (faktami przytoczonymi przez strony dla wykazania istnienia wierzytelności, również tej przedstawionej do potrącenia), nie zaś oceną prawną (podstawą prawną żądania). Podstawą faktyczną żądania zapłaty z tytułu zwrotu nienależnie wypłaconego kredytu jest fakt wypłaty tej kwoty. Fakt ten był przytaczany przez obie strony procesu i był bezsporny. Kwalifikacja prawna tego faktu, również w ramach oceny zarzutu potrącenia, należy do sądu a nie stron.

C. Skuteczność materialnoprawnych oświadczeń składanych w pismach procesowych

199. Istniejące wątpliwości odnośnie umocowania pełnomocnika procesowego do składania i odbierania oświadczenia o potrąceniu nie mają w niniejszej sprawie zastosowania.

200. Pełnomocnik pozwanego składający odpowiedź na pozew zawierający ewentualny zarzut potrącenia przedłożył pełnomocnictwo zawierające jednoznaczne umocowanie do składania oświadczeń o charakterze materialnoprawnym.

201. Również pełnomocnik powodów legitymował się szerokim pełnomocnictwem, nieograniczonym do pełnomocnictwa procesowego a zawarte w nim umocowanie do reprezentowania w sprawach związanych z zawartą umową kredytu obejmuje również odbieranie oświadczeń banku.

4. Wymogi procesowe

202. Zgodnie z art. 203

1§1 i 2 kpc podstawą zarzutu potrącenia może być tylko wierzytelność pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda, chyba że wierzytelność ta jest niesporna, stwierdzona prawomocnym orzeczeniem sądu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym, zatwierdzoną przez sąd ugodą zawartą przed mediatorem, lub uprawdopodobniona dokumentem potwierdzającym jej uznanie przez powoda. Pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna.

203. Zarzut zawarty w odpowiedzi na pozew został zgłoszony przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy a więc w terminie. Również w przypadku modyfikacji powództwa ponowienie zarzutu potrącenia w piśmie z 22 listopada 2023 r. oznacza zgłoszenie go w momencie wdania się w spór odnośnie kwoty o którą rozszerzono ządanie.

204. Wierzytelności o zwrot nienależnych świadczeń przysługujące stronom uznanej za nieważną jednej czynności prawnej – umowy kredytu czy pożyczki (nieistotne jest, czy umowy takie stanowią umowy wzajemne) uznać należy za wierzytelności wynikające z tego samego stosunku prawnego w rozumieniu art. 203

1 kpc. Wymaga tego racjonalna wykładnia tego przepisu, zachowująca równowagę pomiędzy uwzględnieniem celu wprowadzonych ograniczeń w powoływaniu zarzutu potrącenia a względami ekonomii procesowej. W pierwszym aspekcie rozstrzygnięcie o zarzucie potrącenia w takiej sytuacji dokonywane jest w oparciu o ten sam stan faktyczny wiążący się z wykonywaniem przez obie strony tej samej umowy. W drugim zaś, za kompleksowym rozstrzygnięciem kwestii rozliczeń stron nieważnej umowy w jednym postępowaniu przemawia również konieczność zapewnienia konsumentowi skutecznej ochrony, bez narażania go na konieczność toczenia wielu sporów z przedsiębiorcą.

5. Wymogi materialnoprawne

A.

Istnienie obu wierzytelności

205. Wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia spełnionego na podstawie nieważnej umowy powstaje co do zasady z chwilą spełnienia tego świadczenia. Dotyczy to zarówno świadczeń kredytobiorcy, jak i świadczeń banku. Niesymetryczność sankcji ma wpływ na określenie terminu spełnienia świadczenia (terminu, w którym przedsiębiorca może wezwać do zapłaty a kredytobiorca będzie zobowiązany do spełnienia żądanego świadczenia), jednak nie ma związku z samym istnieniem zobowiązania. Wszelkie orzeczenia zapadające w ramach sporów na tle abuzywności postanowień, czy to dotyczące ustalenia, czy zapłaty, mają charakter deklaratoryjny – nie wprowadzają zmiany do dotychczasowego stanu prawnego a jedynie potwierdzają jego istnienie. W rezultacie dla przyjęcia, że istnieje którakolwiek z wierzytelności nie jest konieczne aby zapadło orzeczenie sądu ustalające nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu.

206. Co więcej, na istnienie tych wierzytelności nie ma wpływu to, jak strony zobowiązania zapatrują się na sporne zagadnienia. W szczególności nie ma więc znaczenia jakie jest procesowe stanowisko przedsiębiorcy zajmowane w toku procesu sądowego (zarówno w sprawie z powództwa kredytobiorcy, jak i ewentualnej sprawie z powództwa banku), tj. czy bank przyznał nieważność umowy kredytu. Od wyrażenia przez bank swojej woli mogłaby zależeć jedynie wymagalność wierzytelności wynikającej ze spełnionego nienależnego świadczenia, jednak nie jej powstanie.

B.

Wymagalność wierzytelności banku

207. Kwestia stanu wymagalności została wyjaśniona powyżej.

C. Zaskarżalność wierzytelności banku i przedawnienie

208. Wierzytelność banku o zwrot nienależnego świadczenia przedawnia się zgodnie z zasadami określonymi w art. 120 kc.

209. Wynikający z art. 120 kc wymóg podjęcia przez wierzyciela czynności w najwcześniej możliwym terminie pozwala na elastyczną, dostosowaną do konkretnej sytuacji, ocenę obowiązku i możliwości podjęcia takiej czynności przez wierzyciela. W szczególności nie oznacza automatycznego obowiązku podjęcia czynności – wezwania dłużnika do zapłaty – bezpośrednio po spełnieniu własnego świadczenia. Postawienie takiego wymogu byłoby zasadne gdyby nienależne świadczenie było spełniane bez istnienia jakiejkolwiek, nawet mylnie ocenianej przez strony, podstawy prawnej. Tymczasem w przypadku nieważnej umowy kredytu obie strony spełniały swoje świadczenia w przekonaniu o wykonywaniu umowy. Działo się tak przez okres znacznie przekraczający długością termin odpowiadający terminowi przedawnienia obliczany od chwili wykorzystania kredytu przez kredytobiorcę.

210. Stąd też podzielić trzeba pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z 29 kwietnia 2009 r., sygn. II CSK 625/08, że

„przy ocenie przedawnienia roszczeń z tytułu zwrotu świadczenia wzajemnego wynikającego z umowy uznanej za nieważną należy uwzględnić zachowanie stron zmierzające do wykonania zobowiązań wzajemnych i dopóki ten stan respektują trudno mówić o wymagalności roszczeń.”

211. Ponadto, w przypadku w którym podstawą stwierdzenia nieważności miałoby być zawarcie w umowie postanowień niedozwolonych (nieważność jest skutkiem ich eliminacji z umowy), istotne jest, że art. 385

1§1 kc przewiduje jedynie jednostronny, po stronie konsumenta, brak związania takim postanowieniem. Przedsiębiorca nie może zatem jednostronnie powołać się na niedozwolony charakter postanowień umownych i na tej podstawie występować z roszczeniami przeciwko konsumentowi. Uprawnienia z tytułu istnienia w umowie postanowień niedozwolonych przysługują tylko konsumentowi. Nie można więc przyjąć, że bank jest uprawniony i zobowiązany do wezwania kredytobiorcy do zwrotu spełnionego przez siebie świadczenia bezpośrednio po wykonaniu swojego świadczenia z umowy kredytu. Bank jest związany treścią umowy, w tym postanowieniami abuzywnymi i nie może jednostronnie czynić ich eliminacji z umowy podstawą swoich roszczeń.

212. Nie może też być skutkiem zastosowania przepisów chroniących konsumenta doprowadzenie do tego, że na bank zostanie nałożony obowiązek wystąpienia z roszczeniami o zwrot wypłaconej kwoty bezpośrednio po spełnieniu swoich świadczeń (a na kredytobiorcę obowiązek ich zwrotu). Prowadziłoby to do naruszenie podstaw systemu ochrony konsumenta.

213. Dlatego też do początku biegu terminu przedawnienia roszczeń banku nie dochodzi do momentu, w którym kredytobiorca nie zakwestionuje skuteczności bądź ważności postanowień uprzednio wykonywanej przez siebie umowy, bądź też nie dojdzie do takiego zakwestionowania z urzędu przez sąd. Dopiero wówczas powstaje stan, w którym bank jako wierzyciel, któremu przysługuje roszczenia o zwrot nienależnych świadczeń, może podjąć czynności zmierzające do postawienia ich w stan wymagalności w rozumieniu art. 120§1 kc.

214. Takie ujęcie mieści się w granicach wskazanych przez Sąd Najwyższy w uchwale z 7.5.2021 r., III CZP 6/21, zgodnie z którą „

Kredytodawca może żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna.”

215. Stąd też przyjąć trzeba, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się poczynając od momentu wyznaczanego przez zakwestionowanie przez kredytobiorcę względem banku związania postanowieniami umowy (zob. uchwała Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25.4.2024 r., III CZP 25/22).

216. W niniejszej sprawie kredytobiorca kwestionował ważność umowy w 2020 roku. Odpowiedź na pozew została wniesiona w tym samym roku a ponowienie zarzutu nastąpiło w piśmie z 22 listopada 2023 roku stanowiącym odpowiedź na modyfikację powództwa.

217. Obie czynności miały miejsce przed upływem 3 letniego terminu przedawnienia roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, upływającego jednak wraz z zakończeniem roku kalendarzowego (art.118 zd. 2 kc).

218. Ponadto podniesienie zarzutu potrącenia w trakcie postępowania sądowego uznaje się za czynność przerywającą bieg terminu przedawnienia (zob. uchwała 7 sędziów SN z 19.10.2007 r. III CZP 58/07). Skutek ten następuje bez względu na skuteczność samego zarzutu, istotne jest, że jest to czynność, która zmierzała do realizacji roszczenia (umorzenia obu wierzytelności).

6. Wierzytelności przysługujące pozwanemu

219. Wobec nieważności umowy kredytu bankowi przysługuje roszczenie o zwrot kwoty odpowiadającej wypłaconym środkom.

220. Nie ma znaczenia, czy środki z kredytu/pożyczki zostały przekazane bezpośrednio kredytobiorcy (wypłata gotówki, przelew na jego rachunek), czy bank zrealizował zlecenie kredytobiorcy i przelał środki na rachunek innego podmiotu.

221. Jeżeli osoba trzecia [bank] spłaciła istniejący cudzy dług w błędnym przekonaniu, że jest do tego zobowiązana na podstawie łączącej ją z dłużnikiem [kredytobiorca] umowy o spłacie jego długów, to bezpodstawnie wzbogaconym jest dłużnik, a nie wierzyciel [podmiot na rzecz którego zobowiązany do zapłaty był dłużnik], który przyjął świadczenie (wyrok Sądu Najwyższego z 25.11.2015 r. , IV CSK 29/15).

222. W ramach wykonywania umowy kredytu bank wykonał dyspozycje kredytobiorcy do kwoty 200 000 zł, a więc oczywiste jest, że w tej wysokości należy mu się zwrot.

223. Nie ma jakichkolwiek podstaw do powstania po stronie banku roszczenia o zwrot wyższej kwoty. Nie są nią również przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, gdyż o ile oczywiście w oparciu o nie można dostrzec kierunek wykładni sugerowany przez bank, to jednak w przypadku rozliczeń umowy uznanej za nieważną na skutek wprowadzenia do niej przez przedsiębiorcę niedozwolonych postanowień umownych, zastosowaniu tej wykładni stoi na przeszkodzie wykładnia norm dyrektywy 93/13 przyjęta w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Wszelkie wątpliwości jakie można by podnosić na tle wyroku w sprawie C-520/21, zostały wyjaśnione w postanowieniu z 12.1.2024 roku w sprawie C-488/23, w którym jednoznacznie wskazano, że przepisy artykułów 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją na przeszkodzie wykładni sądowej prawa państwa członkowskiego, zgodnie z którą bank ma prawo żądać od konsumenta, poza zwrotem kwot kapitału wypłaconego z tytułu wykonania tej umowy oraz ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia wezwania do zapłaty, rekompensaty polegającej na sądowej waloryzacji świadczenia wypłaconego kapitału w przypadku istotnej zmiany siły nabywczej danego pieniądza po wypłaceniu tego kapitału rzeczonemu konsumentowi.

224. Ponadto zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia wynikające z bezpodstawnego otrzymania sumy pieniężnej ma charakter zobowiązania pieniężnego sensu stricto. Charakter odmienny, tj. zobowiązania ze świadczeniem pieniężnym, zobowiązanie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia uzyskuje wówczas, gdy przedmiotem roszczenia wierzyciela jest suma pieniężna odpowiadająca wartości pierwotnie uzyskanej korzyści majątkowej. W przypadku otrzymania i konieczności zwrotu świadczenia pieniężnego zachodzi odmienna sytuacja. Pieniądz nie występuje w roli miernika wartości świadczenia niepieniężnego (nie staje się surogatem innego, niepieniężnego świadczenia). Przyjęcie odmiennego stanowiska zmuszałoby do przyjęcia, że pieniądz (zakładając tożsamość waluty) może stać się miernikiem wartości samego siebie, ewentualnie, że może stać się swoim własnym surogatem. Takie założenie byłoby jaskrawo tautologiczne, jeśli nie wprost nonsensowne (bycie miernikiem wartości czegoś zakłada odrębność miernika od przedmiotu, którego wartość ma być wyrażona przez miernik; podobnie surogat czegoś jest czymś definicyjnie odmiennym od tego, co suroguje) i tym samym nieakceptowalne. Trzeba więc przyjąć, że pieniądz występuje w roli pierwotnego przedmiotu świadczenia i tym samym zobowiązanie przybiera postać zobowiązania pieniężnego sensu stricto.

225. Natomiast orzecznictwo powoływane przez pozwanego w przeważającej części nie dotyczy sytuacji, w których wzbogacenie (nienależne świadczenie) polegało na przekazaniu sumy pieniężnej (wyrok z 7.5.2009 r., IV CSK 27/09 dotyczył nakładów w postaci budowy domu mieszkalnego i ulepszenia nieruchomości, wyrok z 11.7.2019 r. IV CSK 164/18 dotyczył prac budowlanych). Dotyczy więc stanów, w których roszczenie pieniężne nie stanowi formy zwrotu nienależnego świadczenia, a zmierza do uzyskania zwrotu wartości wzbogacenia.

226. Wyrok w sprawie III CRN 83/88 dotyczy co prawda uzyskania sumy pieniężnej, jednak został wydany w stanie prawnym, w którym nie istniała możliwość waloryzacji świadczenia na podstawie art. 358

1§3 kc umożliwiającego sądową waloryzację świadczenia pieniężnego. Stanowi refleks nurtu orzecznictwa, który starał się łagodzić skutki zasady nominalizmu poprzez zastosowanie zasady ekwiwalentności. Obecnie jednak przyjmuje się, że środkiem służącym urealnieniu wartości pieniądza jest sądowa waloryzacja.

227. Dlatego też podstawą potrącenia nie mogła być wierzytelność przekraczająca nominalną kwotę kapitału kredytu a więc wskazana przez bank kwota 57 760,79 zł.

11. Potrącenie - skutki złożonych oświadczeń

A.

Oświadczenie pozwanego

228. Oświadczenia pozwanego z odpowiedzi na pozew i pisma z 22 listopada 2023 r. wywarły skutek 29 kwietnia 2026 roku.

229. Uwzględniając, że w przypadku świadczeń spełnionych przed zawarciem małżeństwa, w łącznej kwocie 3 515,74 zł, każdemu z powodów przysługiwało roszczenie o zwrot połowy tej kwoty, we wskazanym dniu powodom przysługiwały roszczenia w wysokości:

a.

powodowi 1 757,87 zł należności głównej i 1 023 zł odsetek od tej kwoty za okres od 11 marca 2020 r. do 29 kwietnia 2026 r.,

b.

powódce 1 757,87 zł należności głównej i 1 023 zł odsetek od tej kwoty za okres od 11 marca 2020 r. do 29 kwietnia 2026 r.,

c.

powodom łącznie 214 614,67 zł należności głównej i 124 893,10 zł odsetek od tej kwoty za okres od 11 marca 2020 r. do 29 kwietnia 2026 r.,

d.

powodom łącznie 65 610,59 zł należności głównej i 17 893,80 zł odsetek od tej kwoty za okres od 4 listopada 2023 r. do 29 kwietnia 2026 r.

230. Pozwany dokonywał potrącenia z wierzytelnościami dochodzonymi przez powodów, nie wskazując bliżej kolejności w jakiej chciałby dokonać zaliczenia. Również powodowie nie wskazali po otrzymaniu oświadczeń o potrąceniu kolejności zaliczenia. Zgodnie z zasadami przytoczonymi w punkcie VIII.1.C przyjąć należy, że powodowie milcząco zaliczyli wierzytelność pozwanego w pierwszej kolejności na należność odsetkową. Łączna wysokość odsetek wynosiła 144 476,90 zł, a więc doszło do umorzenia tych należności w całości oraz umorzenia wierzytelności banku ponad kwotę 55 523,10 zł.

231. Zgodnie z art. 451§3 kc kwota 55 523,10 zł podlega zaliczeniu na najwcześniej wymagalne wierzytelności powodów, a więc dwukrotnie kwoty po 1 757,87 zł oraz kwotę 214 614,67 zł. Wobec niewskazania bliżej na które z wierzytelności o tym samym terminie wymagalności należy zaliczyć wierzytelność banku, przyjąć należało, że w pierwszej kolejności zaliczenie powinno nastąpić na wierzytelności najwcześniej powstałe a więc w kwotach po 1 757,87 zł, a następnie na kwotę 214 614,67 zł.

232. Skutkiem powyższego jest konieczność zmiany wyroku i oddalenia powództwa co do kwoty 55 523,10 zł wraz z odsetkami, co pochłania zakres wymaganej zmiany związanej z koniecznością przyjęcia podzielności części wierzytelności powodów.

233. Następnie zmiana wyroku polega na oddaleniu roszczenia o odsetki od pozostałej kwoty 228 217,90 zł (283 741-55 523,10) za okres do 29 kwietnia 2026 roku – co z kolei pochłania zmianę, jaka mogłaby nastąpić na skutek częściowej zasadności apelacji powodów.

234. Powodom nadal przysługuje zaś roszczenie o zapłatę kwoty 228 217,90 zł wraz z dalszymi odsetkami od 30 kwietnia 2026 roku i w tej części apelacja pozwanego została oddalona.

IX. Koszty postępowania przed sądem I instancji

235. Apelacja pozwanego podlega oddaleniu również w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach procesu – bez względu na zmianę wyroku na skutek uznania za skuteczny zarzutu potrącenia zawartego w odpowiedzi na pozew.

236. Oczywiste jest, że w niniejszej sprawie nie może znaleźć zastosowania art. 101 kpc gdyż nie nastąpiło uznanie żądania pozwu przy pierwszej czynności procesowej. Przeciwnie – stanowisko pozwanego kwestionującego zasadność zgłoszonych żądań rodziło konieczność dalszego prowadzenia przez powodów sporu w zakresie dotyczącym bezskuteczności postanowień i nieważności umowy.

237. Zdarzenie polegające na spełnieniu świadczenia przez pozwanego (równoważnie – dokonanie potrącenia) w toku procesu nie pozwala w każdej sytuacji na uznanie powoda za przegrywającego sprawę w tej części skoro w ostatecznym orzeczeniu jego żądanie nie zostało uwzględnione. Co do zasady inaczej ocenia się sytuację, w której powód nie kwestionuje czynności pozwanego i uznając swoje roszczenia za zaspokojone ogranicza (cofa) żądanie, a inaczej sytuację jaka zaistniała w niniejszej sprawie, w której powód kwestionował skuteczność dokonanego potrącenia i podtrzymywał żądanie zasądzenia.

238. W tej ostatniej sytuacji oddalenie w przeważającej części żądania pieniężnego na skutek podzielenia stanowiska pozwanego i zanegowania stanowiska strony powodowej oznaczać może przegranie sprawy w tej części przez powoda.

239. Jednakże uwzględnić trzeba, że wobec kontynuowania przez pozwanego sporu co do nieważności umowy kredytu również po wydaniu zaskarżonego wyroku, skutki potrącenia równoważne zapłacie nastąpiły dopiero wraz z zakończeniem postępowania odwoławczego.

240. Uwzględnić też trzeba, że powodowie utrzymali się z żądaniem zapłaty w przeważającej części.

241. Ponadto przeciwko rozliczeniu kosztów stosunkowo w sposób czysto rachunkowy przemawia konieczność uwzględnienia, że w świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości (wyroki z 16.7.2020 r., w sprawie C‑224/19 i C‑259/19, z 7.4.2022 r. w sprawie C-385/20, z 22.9.2022 r., C-215/21 a także postanowienia z 27.11.2025 r. w sprawie C-746/24):

a.

zasada skuteczności w związku z przepisami dyrektywy 93/13 wymaga aby zasady ustalania kosztów umożliwiały konsumentowi uzyskanie zwrotu z tego tytułu kwoty rozsądnej i proporcjonalnej do kosztów, jakie obiektywnie musiał on ponieść, aby wytoczyć powództwo,

b.

system podziału kosztów postępowania nie może zniechęcać konsumenta do korzystania z prawa zwrócenia się do sądu w celu stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego,

c.

w sytuacji przegrania sprawy w całości bądź w części obciążenie konsumenta kosztami nie może pociągać za sobą efektu zniechęcającego do poszukiwania analogicznej ochrony prawnej, która stanowi element korzystania z praw, wywodzonych z dyrektywy,

d.

sąd zobowiązany jest do oceny kwestii istnienia złej wiary danego przedsiębiorcy i w odpowiednim przypadku do obciążenia owego przedsiębiorcy kosztami postępowania sądowego, do których poniesienia ów konsument został zmuszony w celu dochodzenia praw przyznanych mu przez dyrektywę 93/13.

242. Bez względu zatem na zakres uwzględnienia roszczeń pieniężnych, wygranie przez kredytobiorcę sporu w jego istocie, tj. co do nieważności umowy kredytu, powoduje że konieczne jest przyznanie konsumentowi z tytułu zwrotu kosztów racjonalnej kwoty.

243. Stąd też nie było podstaw aby zmienić rozstrzygnięcie obciążające pozwanego całością kosztów procesu

244. Podstawą odstąpienia od obciążenia powodów kosztami procesu poniesionymi przez pozwanego jest w tej sytuacji art. 102 kpc.

X. Koszty postępowania apelacyjnego

245. Zgodnie z tymi samymi zasadami należało orzec o kosztach postępowania apelacyjnego sąd, zasądzając na rzecz powodów zwrot poniesionych kosztów – opłat 1 000 zł i 100 zł oraz wynagrodzenia pełnomocnika w kwotach 10 530 zł (postępowanie apelacyjne) i 675 zł (postępowanie zażaleniowe).

246. Sąd przyznał wynagrodzenie w wysokości 130% stawki minimalnej (1,3 x 8 100) gdyż:

a.

rozpoznaniu podlegały apelacje obu stron - nie uzasadnia to sumowania stawek zastępstwa, jednak stanowi uzasadnianą podstawę do przyjęcia, że nakład pracy pełnomocnika był wyższy niż w przypadku rozpoznania jednej apelacji, jak również wyższa była łączna wartość przedmiotu sprawy – co zgodnie z art. 109§2 kpc oraz §15 ust. 3 pkt 1) i 2) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2022 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych stanowi podstawę ustalenia wysokości należnych kosztów w wysokości przewyższającej stawkę minimalną,

b.

w trakcie postepowania apelacyjnego toczyło się też postępowanie zabezpieczające – o ile nie uzasadnia to, jak przyjął Sąd Najwyższy (uchwały z 3.7.2025 r., III CZP 11/25 i z 17.7.2025 r., III CZP 8/25), przyznania odrębnego wynagrodzenia za występowanie w postępowaniu o udzielenie zabezpieczenia, to w ocenie Sądu Apelacyjnego w świetle art. 109§2 kpc oraz §15 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2022 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych stanowi wymagający uwzględnienia element zwiększający nakład pracy pełnomocnika w stosunku do standardowego postępowania apelacyjnego.

247. Sąd podziela przy tym pogląd, że

„zasądzenie wyższego niż w stawce minimalnej wynagrodzenia wiąże się z oceną sądu stopnia zaangażowania pełnomocnika w wyjaśnienie sprawy. Nie jest natomiast uzależnione od wyraźnego wniosku pełnomocnika, podobnie jak i żądanie zasądzenia wynagrodzenia „według norm przepisanych" nie upoważnia do wnioskowania o rezygnacji z wynagrodzenia podwyższonego. żądanie przyznania zwrotu kosztów według norm przepisanych nie oznacza ograniczenia swojego żądania jedynie do zasądzenia stawki minimalnej wynagrodzenia pełnomocnika.” (postanowienie Sądu Najwyższego z 7.3.2013 r., II CZ 165/12). „Normy przepisane” to całość uregulowań dotyczących wysokości należnych kosztów, a więc możliwe jest zasądzenie kosztów w granicach określonych przez przepisy a nie tylko w stawce minimalnej.

248. Ponadto na rzecz powodów należało zasądzić 675 zł kosztów wynagrodzenia pełnomocnika w postępowaniu zażaleniowym dotyczącym zabezpieczenia (5 400 (stawka minimalna w odniesieniu do roszczenia podlegającego zabezpieczeniu) x ¼ (stawka w postępowaniu zabezpieczającym) x ½ (stawka w postępowaniu zażaleniowym).

249. O odsetkach orzeczono na podstawie art. 98§1

1 kpc.

Z tych wszystkich względów Sąd Apelacyjny zmienił w części zaskarżony wyrok na skutek apelacji pozwanego (art. 386§1 kpc) a na podstawie art. 385 kpc oddalił apelację pozwanego w pozostałej części jako bezzasadną.