T. F. bez dochodów i z długami ponad 300 tys. zł nie dostał pełnomocnika z urzędu

Decyzją z dnia 20 czerwca 2025, działając na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1631), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział we U. odmówił T. F. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Od ww. decyzji ubezpieczony T. F. złożył odwołanie, wnioskując jednocześnie o przyznanie mu pełnomocnika z urzędu.

Zarządzeniem z dnia 3 lutego 2026 r. tutejszy Sąd wezwał ubezpieczonego do uzupełnienia braków formalnych wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu poprzez przedłożenie według ustalonego wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania – w terminie 7 dni pod rygorem zwrotu wniosku.

W dniu 24 lutego 2026 r. ubezpieczony uzupełnił braki formalne wniosku, przedkładając uzupełnione oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Z danych przedstawionych wynika, że ubezpieczony nie ma rodziny, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Nie posiada żadnego źródła utrzymania. Jego zobowiązania wynoszą ponad 300.000 zł. Nie ma wydatków stałych. Nie posiada żadnego majątku, ani nieruchomości. Jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy. Pozostaje od kilkunastu lat bez pracy. Jego stan zdrowia jest bardzo zły – oczekuje na orzeczenie o stanie zdrowia.

Postanowieniem z dnia 25.02.2026 r. tut. Sąd oddalił wniosek T. F. o przyznanie mu pełnomocnika z urzędu.

Wnioskodawca założył zażalenie na to postanowienie w dniu 27 kwietnia 2026 r.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Zażalenie ubezpieczonego nie zasługuje na uwzględnienie.

Wskazać należy, że zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy we Wrocławiu odmówił ustanowienia dla ubezpieczonego pełnomocnika z urzędu, uznając, że w realiach niniejszej sprawy nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 117 § 5 k.p.c. W szczególności Sąd I instancji przyjął, iż udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie nie jest konieczny, albowiem ubezpieczony wykazuje zdolność do samodzielnego podejmowania czynności procesowych, a charakter sprawy nie uzasadnia potrzeby ustanowienia dla niego adwokata lub radcy prawnego.

Stanowisko to Sąd rozpoznający zażalenie w pełni podziela.

Zgodnie z art. 117 § 2 k.p.c.

osoba fizyczna, niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych, może się domagać ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, jeżeli złoży oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Z przedstawionej dyspozycji art. 117 k.p.c. wynika, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich szczególnie trudną sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów pomocy prawnej pełnomocnika z wyboru bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny.

Abstrahując jednakże od zagadnienia możności poniesienia wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika - o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu decyduje także istnienie potrzeby jego ustanowienia.

Na podstawie art. 117 § 5 k.p.c.

Sąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Podstawą oddalenia wniosku nie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 945).

Udział adwokata ( radcy prawnego) w sprawie będzie potrzebny zazwyczaj wtedy, gdy strona wnosząca o jego ustanowienie jest nieporadna, ma trudności z samodzielnym podejmowaniem czynności procesowych albo gdy sprawa jest skomplikowana pod względem faktycznym lub prawnym.

Podkreślić należy, że sam fakt złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia dla strony pełnomocnika procesowego "z urzędu", nie obliguje sądu do jego zaakceptowania. Oceniając potrzebę przychylenia się do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika dla strony, Sąd powinien brać pod uwagę z jednej strony stopień skomplikowania danej sprawy, z drugiej zaś strony faktyczną zdolność strony, która składa taki wniosek, do własnego działania w toczącym się postępowaniu

( por. teza 1 postanowienie SN z 15.05.2007; V CSK 37/07 publ. LEX NR 442585)

W konsekwencji o ustanowieniu wykwalifikowanego pełnomocnika rozstrzyga potrzeba jego udziału w sprawie (art. 117 § 5) i możność pokrycia jego wynagrodzenia przez stronę.

Mając na uwadze iż ubezpieczony domaga się ustanowienia pełnomocnika z urzędu analizowaną przesłanką ustanowienia adwokata (radcy prawnego) dla strony (osoby fizycznej) niezwolnionej przez sąd z kosztów sądowych jest wykazanie, że nie może ona bez uszczerbku dla utrzymania swojego i rodziny

(według stanowiska judykatury: utrzymania na poziomie członków rodziny średnio zarabiającej – por. uzasadnienie postanowienia SN z dnia 14 października 1983 r., I CZ 151/83, OSNC 1984, nr 5, poz. 82) ponieść kosztów wynagrodzenia pełnomocnika.

W tym celu strona obowiązana jest we wniosku zawrzeć osobiste oświadczenie obejmujące szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Brak takiego oświadczenia (ujmowanego w literaturze w kategorii środka dowodowego, za pomocą którego ma zostać wykazana zasadność wniosku) – skutkuje oddaleniem wniosku (po uprzednim wezwaniu do uzupełnienia jego braków na podstawie art. 130 k.p.c.; por. jednak art. 117

1 § 3) –

zob. orzeczenie SN z dnia 7 września 1955 r., III CZ 124/55, NP 1956, nr 2, s. 123; uzasadnienie postanowienia SN z dnia 2 października 1998 r., III CZP 34/98, Prok. i Pr.-wkł. 1999, nr 3, poz. 38.

Od swobodnej oceny sądu, dokonywanej w ramach jego dyskrecjonalnej władzy, zależy uznanie oświadczenia strony, o którym mowa w art. 117 § 2, za dostateczne do ustanowienia wykwalifikowanego pełnomocnika z urzędu (

por. postanowienie SN z dnia 21 czerwca 1967 r., II CZ 44/67, LEX nr 6184).

Chociaż z oświadczenia majątkowego T. F. wynika, że faktycznie jego sytuacja majątkowa jest trudna, to podkreślić należy, że niekwestionowane jest w doktrynie i orzecznictwie, iż potrzeba udzielenia profesjonalnej pomocy prawnej stronie zachodzi przede wszystkim w sytuacji, gdy strona jest nieporadna, przez co należy rozumieć sytuację, w której nie potrafi ona w zrozumiały i poprawny sposób przedstawić swojego stanowiska procesowego oraz nie ma podstawowej orientacji w regułach rządzących procesem cywilnym, w związku z czym nie można zasadnie oczekiwać, iż pouczenia sądu udzielane w trybie art. 5 k.p.c. będą wystarczające dla zapewnienia tej stronie odpowiedniej wiedzy o możliwych i celowych czynnościach procesowych.

O potrzebie przyznania pełnomocnika z urzędu można także mówić wtedy, gdy strona wprawdzie nie jest nieporadna, jednakże sprawa ma na tyle skomplikowany pod względem prawnym lub faktycznym charakter, że jej właściwe prowadzenie wymaga pogłębionej wiedzy prawniczej.

Wreszcie, potrzeba ustanowienia pełnomocnika z urzędu istnieje wtedy, gdy strona (np. ze względu na chorobę) nie jest w stanie samodzielnie prowadzić sprawy, w szczególności stawiać się na kolejne terminy rozpraw (

por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia z dnia 30 grudnia 2014 r. I ACa 477/14).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt przedmiotowej sprawy należało uznać, iż ubezpieczony T. F. nie wymaga ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.

Sąd Okręgowy rozpoznający niniejszą sprawę prawidłowo ustalił bowiem, że ubezpieczony dotychczas przejawiał należytą aktywność procesową, nie wykazywał nieporadności, a jego działania z całą pewnością nie można określić mianem nieracjonalnych. Ubezpieczony zrozumiale formułował swoje stanowisko i roszczenia, reagował na wezwania Sądu w zakreślonych przez Sąd terminach. Trudno wobec powyższego przyjąć za wykazane iż nie jest on w stanie ( nawet nie mając wykształcenia stricte prawniczego) poradzić sobie w postępowaniu przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych.

Ponadto, rozstrzygając niniejszą sprawę należało mieć również na uwadze, iż postępowanie, w uczestniczeniu w którym ubezpieczony żądał pełnomocnika z urzędu – jest postępowaniem typowym ze stosunku ubezpieczeń społecznych, bowiem sprawa dotyczy prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, dla której rozstrzygnięcia kluczowym elementem jest opinia biegłego. Jego przedmiot nie należy zaś do spraw szczególnie zawiłych i wymagających w związku z tym ponadstandardowych czynności ze strony ubezpieczonego.

Jednocześnie zastrzec należy, iż w świetle aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego - co do zasady - odmowa ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu nie może być kwalifikowana jako pozbawienie strony możności obrony jej praw.

Strona ma bowiem uprawnienie i możliwość podejmowania osobiście różnych działań w postępowaniu przed sądem zmierzających do ochrony własnych praw, niezależnie od tego, czy działa z pełnomocnikiem, czy samodzielnie

(por. m.in.: wyroki Sądu Najwyższego: z 26 maja 2017 r., I CSK 519/16, L.; z 16 lutego 1999 r., II UKN 418/98, OSNAPiUS 2000, Nr 9, poz. 359 i z 2 marca 2005 r., III CK 533/04, L.; postanowienie Sądu Najwyższego z 18 stycznia 2010 r., II UK 255/09, L. i z 3 sierpnia 2012 r., I CSK 106/12, L.).

Należy także nadmienić, iż sposób oceny przedmiotowej sprawy uwzględniał w swej istocie wnioski, które pochodzą z racjonalnego i ekonomicznego założenia zasad udzielenia pomocy prawnej. Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, co w postępowaniu cywilnym przejawia się w stwierdzeniem celowości udzielenia takiej pomocy.

W konsekwencji należy uznać, że Sąd Okręgowy prawidłowo ocenił zarówno charakter sprawy, jak i zdolność ubezpieczonego do samodzielnego prowadzenia postępowania. Zaskarżone postanowienie odpowiada zatem prawu, a zarzuty zażalenia nie podważają trafności dokonanej przez Sąd I instancji oceny.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 3 k.p.c., Sąd oddalił zażalenie jako bezzasadne.

sędzia Paweł Siwek sędzia Anna Cieślińska sędzia Agnieszka Werocy

ZARZĄDZENIE

1. odnotować;

2. odpis postanowienia z uzasadnieniem doręczyć wnioskodawcy wraz z pouczeniem o braku zażalenia (

za pośrednictwem Poczty);

3. akta przedłożyć s. referentowi